©
📌 ”ދޮގުވެރިކަމުގެ ދެ ފޭރާން އަޅައިގެން ތިބި މީހުންނަށް ރައްކާތެރިވާށެވެ.“

~ ގަލަންދާނު

①
ދޮގުވެރިކަމުގެ ދެ ފޭރާން އަޅައިގެން ތިބި މީހުންނަށް ރައްކާތެރިވާށެވެ.


ހަމަކަށަވަރުން އިސްލާމް ދީނުގައި ޢިލްމަކީ އެދީނާއި ލާމެހިފައިވާ އެއްޗެކެވެ. އަދި ޢިލްމު ފޯދުން ވަނީވެސް ޚުދު އެދީނުންނެވެ. މިސަބަބަށްޓަކައި އޭގައި އިސްލާމް ކަމުގެ އަޚުލާޤާއި ތެދުވެރިކަމާއި އިޚްލާޞްތެރިކަން ޝާމިލުވެއެވެ. އަދި ޢިލްމުވެރިން ވަނީ މި މަތިވެރި މަޤާމު އެއަށް ނިސްބަތް ކުރަންޖެހޭކަން ކަށަވަރު ކުރައްވާފައެވެ.

އައްޝެއިޚް މުޙައްމަދު ޖަމާލުލް ޤާސިމީ رحمه الله ވިދާޅުވިއެވެ:

ފޮރުވިފައި ނުވާނޭ ފަދައިން، ލިޔުމެއް އެކުލަވާލުމުގެ ބާބުގައި، އެންމެ މުޙިއްމު ޚިއްސާ ތަކުގެ ތެރެއިން ވަނީ: ފާއިދާ ތަކާއި މަސާއިލް ތަކާއި ނުކުތާތައް އޭގެ ވެރިފަރާތަށް ނިސްބަތް ކުރުމެވެ. މިއީ ތިމާގެ ފުށުން ނުވާ އެއްޗެއް އެއީ ތިމާގެ އެއްޗެއްކަމަށް ދެކެވެމުން ދުރުހެލި ކުރުމަށެވެ. އަދި "ދޮގުވެރިކަމުގެ ދެ ފޭރާން އަޅައިގެން" ހުރެއްޖެ މީހާފަދައިން ނުވުމަށެވެ. މިސަބަބަށްޓަކައި، (އަހަރެންގެ) މިފޮތުގައި ވާ އެންމެހާ މަސާއިލް ތަކެއް އަކުރުން އަކުރަށް އޭގެ ޞާޙިބުންނަށް ނިސްބަތް ކުރެވިފައި ވާތަން ތިބާ އަށް ފެންނާނެތެވެ. އަދި މިއީ، އަހަރެމެން އެ އެކުލަވާލައި އެކަތަކުރި އަސާސެވެ.“
" قواعد التحديث من فنون مصطلح الحديث " ( ص 40 ) .

އަސްމާއު ބިންތި އަބީ ބަކްރު رضي الله عنها އަރިހުން ދެ ޞަޙީޙް ގައި ރިވާވެފައިވެއެވެ: ރަސޫލު اللّٰه ﷺ ޙަދީޘް ކުރެއްވި އެވެ: ( الْمُتَشَبِّعُ بِمَا لَمْ يُعْطَ كَلَابِسِ ثَوْبَيْ زُورٍ ) ”އެމީހަކަށް ލިބިފައި ނުވާ އެއްޗެއް، ލިބިފައިވާ ކަމަށް ދައްކައިފި މީހަކީ، ދޮގުވެރިކަމުގެ ދެ ފޭރާން އަޅައިގެން ހުރި މީހެއް ފަދައެވެ.“
رواه البخاري ( 4921 ) ومسلم ( 2130 )

އަލްޙާފިޡު އިބުނު ޙަޖަރު رحمه الله ވިދާޅުވިއެވެ: ”ދޮގުވެރި ދެ ފޭރާމޭ“ މިއޮތް ބަސްފުޅުގެ ޚުކުމަށް ބަލާއިރު، އިޝާރާތް މިކުރައްވަނީ، ހެދިގަނެގެން ހުންނަ މީހާގެ ފުށުގައި ދެ ދޮގު ވާކަމެވެ. އެހެނީ އަމިއްލަ އަތުގައި ނެތް އެއްޗަކުން އޭނާގެ ނަފުސުގެ މައްޗަށް އޭނާ ދޮގުހަދައެވެ. އަދި އޭނާއަށް ނުދެވޭ އެއްޗެއް (ދެވުނު ކަމަށް ދައްކައިގެން) އަނެކުންނަށް ވެސް އެވެ. އަދި ދޮގު ހެކި ދޭ މީހާ ވެސް ވަނީ މިފަދައިންނެވެ. އަމިއްލަ ނަފުސަށް އަނިޔާވެރިވެ، އެމީހަކަށް ދޮގުހެކި ކުރެވޭ މީހާއަށް ވެސް އަނިޔާ ވެރި ވެއެވެ.
" فتح الباري " ( 9 / 318 ) .


އަދި އެހެން ކަމުން މި މައްސަލަ ގުޅިފައިވަނީ ޢަމަލު ތައް ޤަބޫލުވެވުމުގެ ޝަރުޠެއް ކަމަށްވާ އިޚްލާޞް ތެރި ކަމާއި އެވެ.

”މުސްލިމު މީހާ އަށް އަމުރު ވެވިގެން ވަނީ އެންމެހާ ކުއްތަން ވުމުގެ ކަންތައް ތަކުގައި އާއި އަޅުކަން ތަކެއްގައި އިޚްލާޞް ތެރިވުމަށެވެ. ﷲ تَعَالَى ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ:

( وَمَآ أُمِرُوٓا۟ إِلَّا لِيَعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ حُنَفَآءَ...) البينة/من الآية 5

باطل މަގުން އެއްކިބާވެތިބެ، اللَّه އަށް އަޅުކަން خالص ކުރާ حال (އެބަހީ: އިޚްލާޞް ތެރިކަމާއި އެކު) اللَّه އަށް އަޅުކަންކުރުމަށް... މެނުވީ، އެއުރެންނަށް އަމުރުކުރައްވާފައެއް ނުވެތެވެ.

އެހެން މީހެއްގެ މަސައްކަތް ޖަހައިގަނެ، އަމިއްލަ ނަމުގައި އެ ފަތުރާ މީހާ ގެ މި ޢަމަލުގެ ސަބަބުން އެޢަމަލުން އިޚްލާޞް ތެރިކަން ގެއްލިގެން ދެއެވެ. އެހެނީ އޭނާ އެ އެދެނީ، އޭނާ ނުކުރާ މަސައްކަތެއްގެ މައްޗަށް އޭނާާގެ ނަންގަނެވި، މަޝްހޫރުވެ އިތުރުވުމަށެވެ. އަދި އެކަމުން ﷲ ގެ ވަޖުހުފުޅާއި އާޚިރަތުގެ ޘަވާބަށް އެދުނީހީ ނަމަ، އޭނާގެ ފުށުގައި ނުވާ ޢަމަލަކަށް ދަޢުވާ ކުރުމަކީ ﷲ ޤަބޫލުވެ ވޮޑިގެން ނުވާ ކަމެއްކަން އޭނާ ދަތީހެވެ. އަދި އެކަމުން އެއްކިބާވެ، އަދި ޢަމަލު އޭގެ ވެރިފަރާތަށް ނިސްބަތް ކުރީހެވެ. މިފަދައިން އޭނާ ކަންތައް ކުރީހީ ނަމަ، އުނގަންނައި ދިނުމާއި، ހެވަށް މަގު ދައްކައި ދިނުމުގެ އަޖުރު މަދުވުމެއް ނެތި ފުރިހަމަޔަށް އޭނާ އާށް ލިބުނީހެވެ. އަދި ދަންނައެ، ﷲ تَعَالَى ހެޔޮކަމުގެ ޢަމަލެއް މެނުވީ ޤަބޫލުވެވޮޑި ނުގަންނަވައެވެ.

އަބޫ ހުރައިރާ رضي الله عنه އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ: ރަސޫލު ﷲ ﷺ ޙަދީޘް ކުރެއްވި އެވެ: ( أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ لا يَقْبَلُ إِلا طَيِّباً ) ”އޭ މީސްތަކުންނޭވެ. ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އީ އެންމެ ހެޔޮވެގެންވާ އިލާހެވެ. ހެޔޮކަމެއް މެނުވީ އެއިލާހު ޤަބޫލެއް ނުކުރައްވައެވެ.“
رواه مسلم ( 1015 ) “

②
الدِّينَ النَّصِيحَةُ
”މިދީނަކީ އިޚްލާޞް ތެރި ކަމެވެ.“

އައްނަވަވީ މިޙަދީޘް ޝަރަޙަ ކުރައްވަމުން ވިދާޅުވިއެވެ:

”އަދި — އައްނަޞީޙާ — (އެބަހީ: އިޚުލާޞް ގެ) ތެރެއިން ވަނީ: ޢާންމުކޮށް ނުލިބޭ މަންފާޢެއް ކޮށްދެނިވި ބަސްކޮޅަކަށް، އޭގެ ވެރިފަރާތް އިތުރުކޮށްލުމެވެ. މިފަދައިން ކަންތައް ކޮށްފި މީހާ، އޭނާގެ ޢިލްމާއި ޙާލުގައި ބަރަކާތްލެވެއެވެ. މިކަން އޮޅުވާލައިފި މީހާ، އަދި އެނޫން މީހެއް ފުށުން ނެގި ބަސްކޮޅެއް އެއީ އަމިއްލަ އެއްޗެއްކަމަށް ދައްކުވައިފި މީހާ: މިފަދަ މީހަކަށް އެކަށީގެންވަނީ އެ އަނެކާގެ ޢިލްމުން މަންފާޢު ނުކުރުމެވެ. އަދި އޭނާގެ ޙާލަށް ބަރާކާތެއް ވެސް ނުލެއްވުމެވެ. ބަސްބުނި ފަރާތައްް އެ ފައިދާ ނިސްބަތް ކުރުމުން ޢިލްމުވެރި އަދި ފަޟުލުވެރި ބޭފުޅުން ކެނޑިނުދެއެވެ. އަޅަމެންނަށް މިކަމުގެ ތައުފީޤު ދާއިމަށް ދެއްވުން އެދި اللّٰه ޙަޟުރަތު ދަންނަވަމެވެ.“
" بستان العارفين " ( ص 4 ) – ترقيم الشاملة

އިބްނު ޖަމާޢަތުއް ޝާފިޢީ، ޞައްޙަ ކުރައްވައި ސުފްޔާން އައްޘައުރީ އަރިހުން ރިވާކުރެއްވިއެވެ: ހަމަކަށަވަރުން ފާއިދާއެއް އެފައިދާ ކޮށްދިން މީހާ އަށް ނިސްބަތް ކުރުމަކީ ޢިލްމަށް ތެދުވެރިވުމާއި އެއަށް ޝުކުރުވެރިވުމުގެ ތެރެއިން ވާ ކަމެކެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން (އެކަމުގައި) ހަނުހުރުމަކީ ދޮގުވެރިކަމާއި އެއަށް އޭނާ ކުފުރުވެރި ވުމުގެ ތެރެއިން ވާ ކަމެކެވެ. (އެބަހީ ޝުކުރުވެރިނުވުމެވެ.)
[مواهب الجليل في شرح مختصر خليل ص4]


އިބްނު ޢަބްދުލް ބައްރު ވިދާޅުވިއެވެ:

މިހެންކަމުން އޭނާ (އަލް-މުޒްނީ) ގެ ނަން ގަނެ، އަހަރެން އެބަހުގެ ވެރިފަރާތް ފާހަގަކޮށްލީމެވެ. އެހެނީ ބުނެވެއެވެ: ހަމަކަށަވަރުން އެއްޗެއް އޭގެ ވެރިފަރާތަށް ރައްދުކުރުމީ އެ ޢިލްމުގެ ބަރަކާތުގެ ތެރެއިންވާ ކަމެކެވެ.
«جامع بيان العلم» (2/922)

އައްސުޔޫޠީ ވިދާޅުވިއެވެ:

”އަދި ޢިލްމުގެ ބަރަކާތާއި އެއަށް ޝުކުރުވެރި ވުމުގެ ތެރެއިން ހިމެނެނީ، ބަހުގެ ވެރިފަރާތަށް އެބަހެއް ނިސްބަތް ކުރުމެވެ. [ދެން އިތުރަށް ވިދާޅުވިއެވެ] :

”އަލްޙާފިޡު އަބޫ ޠާހިރުއް ސިލަފީ ވިދާޅުވިއެވެ: އަބޫ ޢަބްދުﷲ އައްޞޫރީ ވިދާޅުވީތީ އަހަރެން އަޑުއެހީމެވެ: އަބުލް ޙަސަނުއް ޞައިރަފީ ވިދާޅުވީތީ އަހަރެން އަޑުއެހީމެވެ: ޢަބްދުލް ޣަނިއްޔު ބުނު ސަޢީދު އަހަންނަށް ދެންނެވިއެވެ:

”އަހަރެންގެ ފޮތް ޢަބްދުﷲ އަލް ޙާކިމް އަށް ލިބުމާއި އެކު އެއަށް ޝުކުރާއި އެކު އަހަރެނަށް ޖަވާބުލިޔުނެވެ. އަދި އެފޮތް މީހުންނަށް ކިޔައިދެއްވާ ކަމާއި އެއިން ލިބުނު ފައިދާއަށް އިޢުތިރާފުވެ އެކަލޭގެފާނުގެ ފޮތުގައި އަހަންނަށް އެކަން ނިޞްބަތް ކުރެއްވިކަމާއި، އަދި އެ (ފައިދާތައް) ޛިކުރު ކުރައްވަނީ އަބަދުވެސް އަހަންނަށް ނިސްބަތް ކުރައްވައިކަމަށް ވިދާޅުވިއެވެ.“

އަދި އަބުލް ޢައްބާސް މުޙައްމަދު ބުނު ޔަޢުޤޫބުލް އަޞަމް އެބޭކަލުންނަށް ދެންނެވިކަމަށެވެ: އަލްޢައްބާސް ބުން މުޙައްމަދުއް ދައުރީ އަހަރެން ގާތު ވިދާޅުވިއެވެ: އަބޫ ޢުބައިދު ވިދާޅުވީތީ އަހަރެން އަޑު އެހީމެވެ:

”ޢިލްމަށް ޝުކުރުވެރި ވުމުގެ ތެރެއިން ވަނީ ތިބާއަށް އެއްޗަކުން ފައިދާއެއް ކޮށްފައިވާ އިރު، ތިބާއަށް އެ ހަނދުމަވެވިއްޖެނަމަ "އަހަންނަށް މިވެނި އެވެނި ކަމެއް އޮތީ ނޭގިޔޭ، އެކަމުގެ ޢިލްމެއް ނެތޭ، އެހެނަސް އެއީ މިވެނި މީހެއް، މިވެނި އެވެނި ގޮތަކުން އަހަންނަށް މަންފާޢުކޮށްދިނުމާއި ހަމަޔަށޭ" — މިހެން ބުނުމެވެ. ފަހެ ޢިލްމަށް ޝުކުރުވެރި ވުމަކީ މިއީ އެވެ.“ (އައްސުޔޫތީ ނަގުލު ކުރެއްވި، އައްސިލަފީގެ ބަސްކޮޅު މިހިސާބަށް)

އައްސުޔޫތީ ދެން އިތުރަށް ވިދާޅުވިއެވެ:

”އަހަރެން ބުނަމެވެ: މިސަބަބަށްޓަކައި އަހަރެންގެ ފޮތްތަކުން އަކުރެއް ވިޔަސް ޢިލްމުވެރިން ކުރެ އެބަސް ވިދާޅުވި ފަރާތަށް ނިސްބަތް ނުކޮށް، އާދި އެބޭފުޅެއް އެއެއް ޛިކުރު ކުރެއްވި ފޮތެއް ބަޔާން ނުކޮށް ވަނިކޮށް ތިބާއަށް ނުފެންނާނެތެވެ.“
" المزهر في علوم اللغة " ( 2 / 273 )

③
މުޙައްމަދު ރަޝީދު ރިޟާ، އެހެންމީހުންގެ މަސައްކަތް ވަގަށް ނަގައި އަމިއްލަ ނަފުސަށް އެ ނިޞްބަތް ކުރާ މީހުން އެކަމުގެ ސަބަބުން އަރައިގަންނަ ޖިނާއީ ކުށްތަކާއި އެތަކެއްް ފާފަ ޛިކުރު ކުރެއްވިއެވެ. އަދި މިވައްކަމަކީ މުދަލުގެ ވައްކަމަށް ވުރެން އޭގެ ނުބައިކަން ބޮޑު ވައްކަމެއް ކަމުގައި ކަނޑައެޅުއްވިއެވެ. އެހެންކަމުން ވިދާޅުވިއެވެ:

”ބަހެއް ލިޔެ އޭގެ ވެރި ފަރާތަށް އެ ނިސްބަތް ނުކުރާ ނޫސްމާޖައްލަ ތަކަށް އަހަރެމެންގެ ފާޑުކިޔުން ތަކުރާރު ވެފައި ވެއެވެ. އަދި މީގެ ތެރެއިން ބަޔެއް ފަރާތްތަކުން މިކަން ކުރަނީ ދަނެތިބެއެވެ. މި ވައްކަން މުދަލާއި ވިޔަފާރި ބިޑެއް ވަގަށް ނެގުމަށް ވުރެވެސް ނުބައެވެ. އެހެނީ މީހެއް އަތުން ދީނާރެއް ވަގަށް ނެގުމަކީ އެއް ފާފައެވެ. އަދި އެހެނަސް ބަހެއް ވަގަށް ނެގުމުގައި އެތަކެއް ފާފައެއް ޝާމިލުވެއެވެ:

އެކައްޗަކީ: މީހެއްގެ ޙައްޤަކަށް އަރައިގަތުމެވެ. އަދި އަމިއްލަ މީހާއަށް އެ ދޮގުހަދައިގެން ނިސްބަތް ކުރުމެވެ. މިއަށް ވައްކަމޭ މިކިޔެނީ މި މާނައިގައެވެ.

ދެވަނައީ: ޢިލްމުގައި ޚިޔާނާތް ތެރިވުމެވެ. އެއީ އަމާނާތެއް ގޮތުގައި މެނުވީ ދެމި ނުއޮންނަ އެއްޗެކެވެ. އެބަހީ ކޮންމެ ބަހަކާއި ރައުޔު އެއް އޭގެ ވެރިފަރާތަށް ނިސްބަތް ކުރުމެވެ.

ތިންވަނައީ: ދޮގު ހެދުމެވެ. މިކަން ވަރަށް ސާފެވެ.

ހަތަރުވަނައީ: ބާޠިލުގެ މަތީ މީހާ ފުފި ފަޚުރުވެރިވުމެވެ. އަދި ޞައްޙަ ޙަދީޘުން މިކަން ވާރިދުވެފައި ވެއެވެ: ( الْمُتَشَبِّعُ بِمَا لَمْ يُعْطَ كَلاَبِسِ ثَوْبَىْ زُورٍ ‏ ) ”އޭނާ އަށް ލިބިފައި ނުވާ އެއްޗެއް ލިބިފައިވާ ކަމަށް ދައްކުވާ މީހަކީ، ދޮގުވެރި ދެ ހެދުން އަޅައިގެން ހުރި މީހެއް ފަދައެވެ.“

ފަސްވަނާއީ: ޙީލަތެވެ. (އޮޅުވާލުމެވެ.) އެހެނީ މިއީ މިވެނި ފަރާތެއްގެ ބަހެއް ކަން ބަޔެއް މީހުންނަށް އެނގިއްޖެ ނަމަ އޭގައި ހިފައި ތަޤުލީދުކުރެއެވެ. (ތަބައުވެ އެވެ.) އެހެނީ ތަޤުލީދަކީ އިތުބާރުގެ މައްޗަށް ބިނާވާ އެއްޗެކެވެ. އެހެންކަމުން ބަހެއް އޭގެ އަސްލު ވެރިފަރާތް ނޫން ފަރާތަކަށް ނިސްބަތް ވެއްޖެނަމަ، އަސްލު ފަރާތް އެނގޭނަމަ އޭގައި ހިފާނޭ އެތައް ބަޔަކު ނުހިފައި ދޫކޮށްފާނެއެވެ. އަދި އޭނާގެ އިތުބާރު ބޭނުންކޮށްގެން ނުހަމަ ގޮތުގައި މަމްފާޢު ނެގުން ހިމެނެވެ. އެއީ ތިމާ މިއީ އޭނާ ކަމަށް ދައްކުވައި އޭނާއަށް އޮތް އިތުބާރެއް ތިމާ އަށް އޮޅުވާލައިގެން ހޯދުމެވެ.

ހަވަނައި: ތާރީޚުގެ މައްޗަށް ކުރެވޭ ޖިނާއީ ކުށެވެ. އެހެނީ އެއަކީ މީސްތަކުންގެ ހާރުފަތާއި އެބައެއްގެ ގަދަރު ޢިލްމުގެ މައްޗަށް މިނެކިރާ އެއްޗެކެވެ.

އެއްވެސް ޝައްކެތްނެތި މި ޙީލަތް ތެރިންނަކީ ކައްޒާބު ދޮގުވެރިން ކަމުގައި ދޭދޭ ފަރުދުން ތެރޭ ކަނޑައެޅެންޖެހެއެވެ. އެއީ އެވެރިންނަށް އިތުބާރު ވެވުމުން ދުރުކޮށް އެގޮތުގައި ބާރުއެޅުމަށެވެ.“
" مجلة المنار " ( 3 / 569 )


އަލްޤާޟި ޢިޔާޟު - رحمه الله - "އަލްއިލްމާޢު" 135 ގައި ވިދާޅުވި އެވެ: އަހަރެމެން ގާތު އަބޫ ޢަލިއްޔުއް ޞަދަފީ - رحمه الله - ވިދާޅުވިއެވެ:

އަހަރެމެންގެ ޝެއިޚު އަބޫ މުޙައްމަދުއް ތަމީމިއްޔުލް ޙަންބަލީ ވިދާޅުވީތީ އަހަރެން އަޑު އެހީމެވެ (އަދި މިއީ އެޒަމާނުގެ ޙަންބަލީންގެ އިމާމެވެ.) :

”އަހަރެމެން ފުށުން ކަލޭމެން ފައިދާތައް ލިބިގަނެ، ދެން އަހަރެމެންގެ ނަންގަނެ އެހެނަސް އަހަރެމެންގެ މައްޗަށް ރަހުމަތް ލެއްވުމަށް ދުޢާ ނުކުރާނަމަ، ފަހެ ކަލޭމެންނަށް ހުތުރުކަން ހުއްޓެވެ. (ލައްވާށިއެވެ).“

[يقبح بكم أن تستفيدوا منا ثم تذكرونا فلا تترحموا علينا]

އެހެންކަމުން ތަރައްޙަމް (އެބަހީ: ރަޙުމަތް ލެއްވުން އެދި ދުޢާ) ނުކުރާތާ، ޛިކުރު ވެސް ނުކުރާނަމަ، މިކަމުގެ މުޑުދާރުކަން ފަހެ ކޮބައިހެއްޔެވެ؟

ޭ(މުޙައްމަދު ޢަބްދުލްކަރީމް މުޙައްމަދު ވިދާޅުވިއެވެ)

”އަދި މިއީ އަހަރެމެންގެ ދީނުގެ ގޮބަޅީގެ ތެރެއިން ވާކަމެކެވެ. الله تبارك وتعالى ޢަޒީޒު ވަންތަ ފޮތުގައި ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ :

{هَلْ جَزَاء الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ }الرحمن60

”އިޙްސާންތެރި ކަމުގެ ބަދަލަކީ އިޙްސާން ތެރިކަން ފިޔަވައި ފަހެ ކޯޗެއްހެއްޔެވެ؟“

އަދި ރަސޫލު ﷲ صلى الله عليه وسلم ހަދީޘް ކުރެއްވިއެވެ:

« مَنْ لاَ يَشْكُرِ النَّاسَ لاَ يَشْكُرِ اللَّهَ »
”މީސްތަކުންނަށް ޝުކުރުވެރި ނުވާ މީހާ ﷲ އަށް ޝުކުރުވެރި ނުވެއެވެ.“

(رواه الإمام أ حمد والترمذي والضياء والحاكم بإسناد صحيح )“

④
އަހަރެން ބުނަމެވެ: އަދި ޙަޤީޤަތަކީ މިފަދަ މީހުން ގެ މި ނުބައި ގެ ސަބަބުން އެބައިމީހުންގެ އުނި ސިފަތައް ނޫނީ އިތުރު ނުވާކަމެވެ. ބޮޑާވެރިކަމާއި ކިބުރާއި މަކަރާއި ޙީލަތާއި ދޮގުވެރިކަމެވެ. އަދި ލިބުނު ޢިލްމުގައިވެސް ﷲ ބަރަކާތް ނަންގަވާފައިވާކަމެވެ.

މީގެ އަހަރު ތަކެއް ކުރިން އަހަރެންނާއި ހަމައަށް ކުށް ކެނޑުމަށް ޑިމޮކުރެސީ އާއި ބެހޭގޮތުން ލިޔެވިފައިވާ ބޮޑު ފޮތެއް ގެނެވުނެވެ. އަހަރެން އެއަށް ނަޒަރުހިންގާލި އިރު މިފޮތުގެ ވަރަށް ގިނަ ބައިތަކަކީ ދިވެހި ބަހުން އޮތް ވަކިފޮތެއް ގެ އެތައް ޞަފްޙާ ތަކެވެ. އެހެން ކަމުން އެ ފޮތް އަހަންނާއި ހަމައަށް ގެނެސްދިން އަޚާ އަށް އެފޮތުގެ ޞާހިބާ އޭގެ ރިފަރެންސްތައް ޖަހައި ފުރިހަމަކޮށް ގެން ގެނައުމަށް ބުނީމެވެ. އޭގެ އަހަރެެއް ފަހުން އެފޮތް ބޭރުގަނޑަކާއި މީޑިއާއެއްގެ ނަން ޖެހި ވަރަށް ފަޚުރުވެރިކޮށް އޭގެން މިފާހަގަވީ އެއްވެސް އަޞްލަކަށް ރިފަރެންސް ނުދެވި ޝާއިޢު ވެފައި ވަނިކޮށް ދެކުނީމެވެ. ނަމަކަށް ޖަހާފައިވަނީ ”ދަންނާށެވެ. ޚަލްޤުކުރެއްވުމާއި އަމުރު ކުރެއްވުން ވަނީ އެއިލާހަށް ޚާއްޞަވެގެންނެވެ.“ والله المستعان! މިއީ މިފަދަ ޚިޔާނަތުގެ ކުޑަ މިސާލެކެވެ.

ރާއްޖޭގައި މިކަން ކުރެވޭ އެންމެ މުޑުދާރު ގޮތެއްކަމަށް ފެނިފައިވަނީ، ޢިލްމުވެރި ޝޭޚެއް ނޫނީ ޢިލްމީ ދަރިވަރެއް ގާތަށް — އެކަމަކަށް ދިރާސާ ބޭނުންވާފަދަ ސުވާލުތައް — އަނެކުން ފުށުން ހުށަހެޅުމެވެ. ދެން ދިރާސާ ތަކަކަށް ފަހު އޭގެ ޖަވާބު، އެސުވާލު ހުށަހެޅި މެދުވެރިޔާއަށް ދިނުމުން، އެއީ ތިބާގެ ޢިލްމީ ރައުޔެއް ކަމުގައި ހީވާ ގޮތަށް ސުވާލުގެ އަސްލު ވެރިފަރާތަށް މިމެދުވެރިޔާ ފޯރުކޮށް ދެއެވެ. އެންމެ ފަހުން އެޖަވާބު ހިފައިގެން އެޖަވާބު ދިން އަސްލު ޞާޙިބު މީހާގެ ގާތަށް އެހެން ބަޔަކު އައިސް މިއީ މިވެނި އަޚަކު ދިން ޖަވާބެކޭ ތިއަޚާ ދެކެނީ ކިހިނެއްތޯ ސުވާލުކުރެއެވެ. އަދި ޙަޤީޤަތަކީ މިއީ ޚުދު މި ބޭފުޅެއްގެ ޖަވާބުކަމެވެ.

ސޯޝަލް މީޑިއާ ތެރޭވެސް މިކަންވަނީ ބަލިމަޑުކަމެއްގެ ސިފައިގައެވެ.

(ހ)
އޭގެ ތެރެއިން އެންމެ ފާސިދުކަން ކުޑައީ "ކޮޕީޑް" "ޝެއާޑް" ނޫނީ މިފަދަ ބަހެއް މަޞްދަރުގެ ބަދަލުގައި ޖަހާފައިވާ ޕޯސްޓުތަކެވެ. އަދި މިކަމުގެ ޢާފާތްވެސް ކުޑައެއް ނޫނެވެ. މިކަމަކީ އެހެންޏާ،

• ބިދުޢަވެރިޔެއް ފުށުން ނެގޭ ތެދުބަހެއް، އެހެން ކަމުން އޭގެ ވެރިފަރާތް ފޮރުވުމަށް ކުރާ ކަމެކެވެ. އަދި މިއީ ޙަދީޘް ރިވާކުރުމުގައި ވަރުގަދަ ނޫން ރާވީ އެއް ހުރުމުން އޭނާގެ ނަން ވަންހަނާ ކުރުން ފަދަ ކަމެކެވެ. އެއީ ހީލަތްތެރި ކަމާއި އެކު އެ ޙަދީޘް އަށް އިތުބާރުކަން ބޮޑުކުރުމަށެވެ. އަދި މިއީ އޮޅުވާލުމެކެވެ.

• ނޫނީ، އެހެންޏާ ހަސަދަ ވެރިކަމުން ވެރިފަރާތް ނުޖެހުމެވެ. ނޫނީ ތިބާއަށް އެ ނުސީދާކޮށް ނިސްބަތް ވުމަށް އެދިއެވެ. އަދި މިއީ އެންމެ ޢާންމު އެއް ގޮތެވެ. އަދި މިއީ މިލިޔުމުގައި އިހު ބަޔާން ވެވުނު އިޚްލާޞްތެރިކަމުގެ މައްސަލައެވެ.

އަދި މިވައްތަރުން އެންމެ ހުތުރުކަން ބޮޑީ، އެލިޔުމުގެ ތެރޭގައިވާ އަޞްލު ވެރިފަރާތުގެ ނަން ނޫނީ ލިންކު ގަސްތުގައި ކަނޑާލުމެވެ.

(ށ)
އަދި މަދުން ނަމަވެސް ފެންނަ އަނެއް ސިފަ އަކީ، އަސްލު ލިޔުމަށް އުނި އިތުރު ކަމެއް ގެނެސްފައި ނުވަތަ ނުގެނެސް ވިޔަސް ތިމާގެ އަމިއްލަ އެއްޗެއް ގޮތުގައި ނިސްބަތްކޮށް ޖެހުމެވެ. އަދި މިއީ ސޯޝަލް މީޑިއާގެ ޚިޔާނާތް ތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ ނުބައި ވައްތަރެވެ.

އެހެންކަމުން ﷲ އަށް ބިރުވެތިވާށެވެ. އަދި ދޮގުވެރި ދެފޭރާމުގެ ވެރިޔަކަށް ނުވާށެވެ. އަދި އެފަދަ ބަޔަކާއިމެދުވެސް ރައްކައުތެރިވާށެވެ.

~ ގަލަންދާނު

___________

މަސްދަރުތައް:

މައިގަނޑު ލިޔުން: https://islamqa.info/ar/answers/153846/

އިތުރު ބައިތައް: https://www.alukah.net/culture/0/71897/