نظرسنجی برترین فیلم‌های تاریخ سینما توسط مجله سایت اند ساوند از سال ۱۹۵۲ آغاز شد و هر ده سال یکبار، این نظرسنجی تکرار می‌شود و حاوی نکات جالبی از سیر تحولات خوانش‌های فرهنگی و اجتماعی و کالت مووی و متا-فیلم‌ها بود و همچنین تغییر سلیقه منتقدین بر اساس پارامترهایی مثل ارزشگذاری بر روی فیلم‌ها بر اساس آزمونِ گذر زمان و اهمیت فیلم‌ها در نسبت با خوانش‌های فرهنگی، سیاسی و اجتماعیِ روز، جایگاه فیلم‌ها را تغییر می‌داد.
اما در نظرسنجی که در سال ۲۰۲۲ توسط سایت اند ساوند انجام شد، نتیحه‌ایی رقم خورد که تعجب بسیاری از سینما دوستان رو در پی داشت؛ از میان آن همه فیلم‌های تثبیت شده به‌عنوان بهترین فیلم‌های تاریخ سینما، نام فیلمی به‌عنوان برترین فیلم تاریخ سینما با ۲۱۵ رای سر درآورد که تا آن روز، از زمان نظرسنجی‌هایی که بعد از ساخت این فیلم انجام شده بود، هیچوقت در لیست ۱۰ فیلم برتر تاریخ سینما انتخاب نشده بود و در نظرسنجی قبل‌تری که در سال ۲۰۱۲ انجام شده بود در جایگاه ۳۶ ام مشترک با دیگر فیلم‌های هم رتبه‌اش قرار داشت.

این رتبه از آنجایی تثبیت بیشتری پیدا کرد که در نظرسنجی که در سال ۲۰۲۲، سایت اند ساوند از «کارگردانان» هم انجام داد این فیلم به رتبه ۴ امی مشترک با فیلم داستان توکیو دست یافت - داستان توکیویی که در نظرسنجی ۱۰ سال قبل‌تر(سال ۲۰۱۲) به‌عنوان برترین فیلم تاریخ سینما به انتخاب کارگردانان دست یافته بود - و ژان دیلمان ساخته‌ی شانتال آکرمن به‌عنوان عجیب‌ترین و پدیده‌ترین فیلم با جهش صعودیِ حیرت انگیز در رتبه‌ی به‌دست آمده، همچون ققنوسی از میان فیلم‌های بزرگ تاریخ سینما سر برآورد.

این فیلم از آنجایی از منظر خوانش‌های فرهنگی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که می‌توان آن را به مثابه میزان اهمیتِ جایگاه فمینیسم در سراسر دنیا، توسط هنرمندان جهانی با توجه به جهش صعودی رتبه فیلم در عرض ۱۰ سال ردیابی و شناسایی کرد و بر آن شدم که از خانم بادی به‌عنوان یکی از شناخته شده‌ترین منتقدان فمینیستی فیلم فارسی زبان، درخواست کنم که نقد فمینیستی‌ای که بر روی این فیلم نوشتند رو در اختیار اعضای کانال قرار دهند تا پراهمیت‌ ترین خوانش فیلمِ ژان دیلمان - که خوانشی فمینیستی هست - رو با ما به اشتراک بذارند.
با تشکر از ایشان 🙏

شانتال آکرمن، ژان دیلمان شماره 23 که‌دو کومرس 1080 بروکسل را با ارجاع به مادر و زنان هم‌نسل خودش می‌سازد و ژان را چنان گرفتار در روند تکراری خانه‌داری نشان می‌دهد که گویی خانه‌اش به مثابه اردوگاه کار اجباری است. ژان با همان دقت و نظم و وسواس به امور خانه می‌پردازد که یک زندانی با سختی و مرارت و رنج در اردوگاه کار می‌کند تا در پایان روز چنان خسته و فرسوده شود که دیگر مجالی برای فکر کردن به وضعیت خود نداشته باشد. بتی فریدان در کتاب
«رازوَری زنانه» به مسئله وقت‌کُشی در میان زنان خانه‌دار اشاره می‌کند و می‌گوید که زنان خانه‌دار چنان خود را گرفتار کار خانگی می‌کنند که هیچ وقت اضافه‌ای برای خودشان باقی نمی‌ماند. در‌واقع کارهای خانه باید آنقدر زیاد به نظر برسد که هرگز تمام نشود و زن هیچ‌گاه بیکار نماند. چون اگر وقفه‌ای در روند کار خانگی پیش بیاید، تازه زن متوجه کمبودها و ناکامی‌هایش می‌شود و احساس پوچی می‌کند.
داستان ژان دیلمان از دل همین وقفه در روند تکراری خانه‌داری شکل می‌گیرد و زنی را می‌بینیم که با چنان دقت و نظم و وسواسی به امور خانه می‌پردازد که گویی خانه‌داری برایش به یک آیین بدل شده است. تا اینکه چیزی رخ می‌دهد که روال معمول رو به هم می‌زند و زن کنترلش بر خانه‌اش را از دست می‌دهد و دیگر نمی‌تواند همچون یک انسان مکانیکی همه کارها را مثل همیشه انجام دهد. برای اولین بار غذایش را می‌سوزاند و ساعت خوردن شام‌شان به هم می‌خورد و تازه اینجاست که می‌بیند پایبندی‌اش به انجام دقیق کارها چقدر بیهوده بوده است و وظایف هر روزه‌اش تقدس‌شان را از دست می‌دهند و دچار حس ناامیدی و سرخوردگی می‌شود.
همانطور که شانتال آکرمن می‌گوید «او باید زندگی‌اش را طوری تنظیم کند که هیچ زمانی برای افسرده شدن نداشته باشد. او اصلا نمی‌خواهد ساعتی وقت بیکاری داشته باشد‌. چون نمی‌داند با آن چه کند.» از طریق ایجاد وقفه در روند وقت‌کُشی زن است که ژان نسبت به شیءشدگی خودش آگاهی می‌یابد و می‌بیند به یک آدرس تقلیل یافته است تا مردان و پسرش برای خدماتش به آنجا بیایند و از دل برهم خوردن روال آیینی کار خانگی است که قیچی سر جایش قرار نمی‌گیرد و در اتاق خواب جا می‌ماند و به آلت قتل بدل می‌شود. اکرمن در نخستین فیلمش جای زنی بازی می‌کند که تمام کارهای روزمره‌اش را انجام می‌دهد، غذا درست می‌کند، ظرفهایش را می‌شوید، زمین خانه را تمیز می‌کند، تمام درها و پنجره ها را با نوار چسب می‌پوشاند، کنار اجاق گاز می‌رود، آن را روشن می‌کند و به زندگیش پایان می‌دهد و روند روزمره خانه‌داری را نوعی مراسم آیینی مرگ تدریجی می‌نمایاند. همانطور که مارگریت دوراس می‌گفت «معمولا مردها هستند که به خاطر یک رخداد معین خودکشی می‌کنند ولی زنها در یک دلتنگی بعد از ظهر خودشان را می‌کُشند، وقتی در حال شستن ظرفها هستند.»

✍️ نزهت بادی
کایه دو فمینیسم

کایه دو سینما
شماره 808
آپریل 2024

کایه دو سینما.شماره 808.آپریل 2024