Cənubi Qafqazda kimin Rusiya ilə ticarəti daha çox artıb?

Cənubi Qafqazda gedən geo-siyasi proseslərin fonunda yaranan əsas suallardan biri bu region ölkələrinin Rusiya ilə iqtisadi əlaqələrinin nəcə dəyişməsidir. Ermənistanın Qərbə inteqrasiyası ilə bağlı fikirlər səsləndirilsə də, iqtisadi göstəricilər bunun əksini deyir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi başladıqdan sonra Ermənistanın Rusiyadan iqtisadi asılılığı daha da artmaqdadır. Gürcüstan və Azərbaycanın son illərdə Rusiya ilə ticarətində isə ciddi dəyişikliklər müşahidə edilməyib.

Azərbaycan-Rusiya ticarət əlaqələri

Azərbaycanın Rusiya ilə xarici ticarət dövriyyəsi 2021-2023-cü illərdə 1.45 dəfə artaraq $4.36 milyarda, ixrac 1.3 dəfə artaraq $1.12 milyarda, idxal 1.52 dəfə arataraq $3.16 milyarda çatıb. 2024-cü ilin ilk yarısında isə ticarət dövriyyəsi $2.17 milyard, idxal $1.6 milyard (+4.4%), ixrac $557 milyon (-10%) təşkil edib.

2021-2023-cü illərdə Rusiyanın Azərbaycanın xarici ticarət əlaqələrində payı ixrac üzrə 4.15%-dən 3.53%-dək azalıb, idxal üzrə 17.7%-dən 18.3%-dək artıb. 2024-cü ilin ilk yarısında isə Rusiyanın ixracda payı 4.31%, idxalda payı 18.17% təşkil edib.

Göründüyü kimi, Azərbaycanın Rusiya ilə ticarət əlaqələrinin həcmi son üç ildə artan tempə malik olsa da, bu artım kəskin xarakter daşımayıb. Azərbaycanın ticarətində Rusiyanın payı da ciddi şəkildə dəyişməyib.

Gürcüstan-Rusiya ticarət əlaqələri

Gürcüstan ilə Rusiya arasında ticarət əlaqələrində əsaslı artım 2022-ci ildə müşahidə edilib. Belə ki, iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 1.53 dəfə artaraq $2.45 milyarda çatıb. 2023-cü ildə ticarət dövriyyəsi 2022-ci ilə nisbətən 2.9% azalaraq $2.4 milyarda bərabər olub.

2024-cü ilin ilk beş ayında isə əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə ixrac 2.8%, idxal 6.1% azalıb. Buna baxmayaraq, Rusiyanın Gürcüstanın ticarətində payı əsaslı dəyişikliklərə məruz qalmayıb.

Beləliklə də, Gürcüstan ilə Rusiya arasında ticarət əlaqələri 2022-ci ildə artsa da, sonrakı dövrdə azalmaya meylli olub. Bu proses cari ilin ilk beş ayında da davam edib.

Ermənistan-Rusiya ticarət əlaqələri

Cənubi Qafqaz ölkələri arasında son illərdə Rusiya ilə ticarət əlaqələrində ən böyük dəyişikliklərin baş verdiyi ölkə Ermənistandır. Belə ki, 2021-2023-cü illərdə Ermənistanın Rusiya ilə ticarət dövriyyəsi 2.6 dəfə artaraq $7.4 milyarda çatıb. Bu dövrdə Rusiyadan idxal 2 dəfə, Rusiyaya ixrac isə 4 dəfə artıb.

Oxşar artım trendi 2024-cü ildə də davam etməkdədir. Artıq 2024-cü ilin ilk beş ayında Ermənistanın Rusiya ilə ticarət dövriyyəsi bütün 2023-cü il ərzindəki dövriyyədən daha çox olub. 2022 və 2023-cü illərdən fərqli olaraq, 2024-cü ildə Ermənistanın Rusiya ilə ticarət dövriyyəsinin artımında idxal həcminin kəskin şəkildə artması daha çox rol oynayıb.

Güründüyü kimi, Ermənistan ilə Rusiya arasında siyasi sahədə müşahidə edilən gərginliklərin fonunda ticarət əlaqələri sürətlə inkişaf edir. 2024-cü ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsində son illərin ən böyük artımı müşahidə olunur.

Nəticə

Beləliklə də, son üç ildə Cənubi Qafqaz ölkələrinin Rusiya ilə ticarət əlaqələri fərqli dinamika nümayiş etdirib. Bu dövrdə region ölkələri arasında Rusiya ilə daha geniş ticarət əlaqələrinə malik dövlət məhz Ermənistan olub. Cari ilin ilk 5 ayına aid rəqəmlər bir daha sübut edir ki, Ermənistanın Rusiya ilə ticarət əlaqələri inanılmaz templərlə genişlənir.

Gürcüstanın Rusiya ilə ticarət əlaqələrində illər üzrə fərqli mənzərə qeydə alınıb. İdxalda müəyyən artımlar müşahidə edilsə də, ixrac demək olar ki, sabit səviyyədə qalıb.

Azərbaycanın Rusiya ilə ticarət əlaqələri inkişaf etsə də, bu proses tədricən baş verib və sıçrayış müşahidə edilməyib. Rusiya ilə ticarətin artması Azərbaycanın ümumi xarici ticarət əlaqələrinin genişlənməsi prosesinin fonunda baş verdiyindən, Azərbaycanın xarici ticarətində Rusiyanın payı ciddi şəkildə dəyişməyib.

Ölkələr və region üzrə müvafiq qrafiklərlə müşayət olunan ticarət məlumatları və onların daha ətraflı təhlili ilə saytımızda tanış ola bilərsiniz: https://cssc.az/az/view/2/64/

Çinin qlobal konsepsiya və təşəbbüsləri

Çin lideri Si Cinpin 2012-ci ildə Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutundakı (MQİMO) çıxışı zamanı ilk dəfə Bəşəriyyət üçün Ortaq Gələcək Birliyi konsepsiyasını irəli sürüb. Həmin ilin sonunda Çin Kommunist Partiyasının 18-ci Qurultayının hesabatında bu konsepsiya rəsmi olaraq dövlət siyasəti kimi qəbul edilib.

Sözügedən konsepsiya həqiqi çoxtərəfliliyin qurulması və qlobal/regional müstəvidə inkişaf, təhlükəsizlik və sivilizasiya problemlərinin həlli üçün birlikdə işləməyi nəzərdə tutur. Konsepsiyanın həyata keçirilməsi, yəni qlobal Ortaq Gələcək Birliyinin yaradılması üçün üç təşəbbüs bəyan edilib.

1. Qlobal İnkişaf Təşəbbüsü 2021-ci ilin sentyabrında irəli sürülüb. Ümumiliyi, əməkdaşlığı, inklüzivliyi, açıqlığı və innovasiyanı təşviq edir.

Təşəbbüs 6 prinsipə əsaslanır:

- prioritet olaraq inkişaf;
- insanyönümlü yanaşma;
- hər kəs üçün güzəştlər;
- innovativ inkişaf;
- insanla təbiət arasında harmoniya;
- nəticəyönümlü fəaliyyətlər.

Təşəbbüs səkkiz başlıca sahədə (yoxsulluğun azaldılması, ərzaq təhlükəsizliyi, pandemiyaya nəzarət, inkişafın maliyyələşdirilməsi, iqlim dəyişiklikləri, rəqəmsal iqtisadiyyat və s.) əməkdaşlıq üçün 32 praktiki təklifdən ibarətdir.

2. Qlobal Təhlükəsizlik Təşəbbüsü 2022-ci ilin aprelində irəli sürülüb. Beynəlxalq ictimaiyyətin ümumi təhlükəsizlik ehtiyaclarını qarşılamaq məqsədi daşıyır.

Təşəbbüs 6 prinsipə əsaslanır:

- Hərtərəfli, əhatəli, əməkdaşlığa əsaslanan və davamlı təhlükəsizlik
konsepsiyası;
- Bütün ölkələrin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət;
- BMT Nizamnaməsinin məqsəd və prinsiplərinə uyğunluq;
- Bütün ölkələrin qanuni təhlükəsizlik mülahizələrinə böyük əhəmiyyət verilməsi;
- Ölkələr arasında olan fikir ayrılıqları və mübahisələrin dialoq yolu, məsləhətləşmələr və dinc vasitələrlə həlli;
- Həm ənənəvi, həm də qeyri-ənənəvi sahələrdə hərtərəfli təhlükəsizliyin təmin edilməsi.

Bu təşəbbüs 20 başlıca sahəni əhatə edən qlobal təhlükəsizlik sisteminin yaradılmasını təklif edir. Həmin sahələr aşağıdakılardan ibarətdir: BMT-nin təhlükəsizlik üzrə rolu, nüvə müharibəsinin və silahlanma yarışının qarşısının alınması, beynəlxalq münaqişələrin siyasi həlli, regional təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığa dəstək mexanizmləri, Yaxın Şərq, Afrika və Latın Amerikasında qida və enerji kimi qeyri-ənənəvi sahələrə xüsusi diqqət yetirməklə regional təhlükəsizliyin qorunması, biologiya kimi yeni sahələrdə təhlükəsizlik üzrə əməkdaşlıq, süni intellekt, qlobal okean, kosmos və s.

3. Qlobal Sivilizasiya Təşəbbüsü 2023-cü ilin martında irəli sürülüb. Müxtəlif sivilizasiyalar arasında bərabərlik, qarşılıqlı minnətdarlıq, dialoq və anlaşmanı, sivilizasiyaların və xalqların yaxınlaşmasını nəzərdə tutur.

Təşəbbüs 4 prinsipə əsaslanır:

- Dünya sivilizasiyalarının müxtəlifliyinə hörmət;
- Bütün bəşəriyyətin ümumi dəyərlərinin təbliği;
- Sivilizasiyaların keçmiş irsinə və yeniliklərinə önəm vermək;
- Beynəlxalq humanitar mübadilələrin və əməkdaşlığın gücləndirilməsi.

Nəticə

Pekinə görə, dünyada geosiyasi və geoiqtisadi vəziyyət sürətlə pisləşir. Bu isə öz növbəsində inkişaf, təhlükəsizlik və qlobal idarəçilik üçün risklər və çağırışlar yaradır. Davam edən hərbi əməliyyatlar regional və qlobal təhlükəsizliyi təhdid edir, bəşəriyyətin inkişafına mane olur və qarşısıalınmaz ziyan vurur.

Bəşəriyyət üçün Ortaq Gələcək Birliyi konsepsiyası Çinin müasir modernləşmə və sivilizasiyaların inkişafına dair hərtərəfli baxışını təcəssüm etdirir. Bu konsepsiya Bir Kəmər, Bir Yol təşəbbüsündən başlayaraq inkişaf, təhlükəsizlik və sivilizasiya sahələrindəki üç qlobal təşəbbüslə bitən bir sıra uzunmüddətli strateji proqramlar təklif edir.

Üç qlobal təşəbbüs davamlı sülh, qlobal təhlükəsizlik, ortaq rifah, açıqlıq, inklüzivliyə nail olmağı hədəfləyərək Ortaq Gələcək Birliyinin qurulması üçün konseptual çərçivəni formalaşdırır. Qlobal təşəbbüslər müasir dünya problemlərinin həllində, qlobal idarəetmənin plüralist modellərinin təşviqində modernləşmə və inkişaf üçün praktiki variantları nümayiş etdirir.

ABŞ Ermənistan-Rusiya işbirliyinə niyə göz yumur?

ABŞ Ermənistanla hərbi əməkdaşlığı genişləndirir. Vaşinqton Ermənistanın Müdafiə Nazirliyinə öz nümayəndələrini yerləşdirmək və Ermənistan ordusu ilə mütəmadi təlimlər keçirməklə kifayətlənməyərək, bu ölkəyə təyyarələrlə silah-sursat daşıyır və birbaşa öz hərbi kontingentini Ermənistan ərazisində yerləşdirir.

Bu proses İrəvanın KTMT üzvü olaraq qalması, ölkə sərhədlərinin Rusiya sərhədçiləri tərəfindən qorunması, Ermənistandakı Rusiya hərbi bazasının öz fəaliyyətini davam etdirməsi fonunda baş verir. ABŞ isə Ermənistanın KTMT üzü olmasının bütün sahələrdə, o cümlədən də hərbi sahədə ikitərəfli əməkdaşlığa maneə olmadığını bəyan edir.

Digər tərəfdən, Rusiyanın Qərb sanksiyalarından yayınmasına Ermənistanın verdiyi töhfə getdikcə daha da artır. Təkcə 2021-2023-cü illərdə Ermənistanın Rusiya ilə ticarət dövriyyəsi 2.6 dəfə artaraq $7.4 milyarda çatıb. 2024-cü ilin ilk beş ayında isə Ermənistanın Rusiya ilə ticarət dövriyyəsi bütün 2023-cü il ərzindəki dövriyyədən daha çox olub - $7.6 milyard.

Bəs görəsən ABŞ Ermənistanın Rusiya ilə mövcud hərbi-siyasi bağlılığına və artan iqtisadi əməkdaşlığına niyə göz yumur? Hazırki dövrdə Ermənistanı Ağ Evin gözündə müstəsna bir dövlətə çevirən hansı məqamlardır?

ABŞ-ın istər Cənubi Qafqazda, istərsə də dünyanın digər bölgələrində atdığı addımlar, nə qədər qəribə olsa da, ölkənin öz daxilindəki seçki kampaniyasına hesablanıb. Baydenin prezidentlik yarışından uzaqlaşdırılması və Harrisin ən yüksək posta namizəd kimi irəli çıxmasından sonra hazırki demokratlar administrasiyası respublikaçıların mümkün qədər daha çox “kartlarını vurmağa” çalışır.

Məsələn, Trampın seçkiqabağı tezislərindən biri İsrailə daha çox dəstək verməklə yəhudi dövlətinin düşmənlərini sıradan çıxarmaq və bununla da Yaxın Şərqdə sülhü bərqərar etməkdir.

Ötən ayın sonlarında Netanyahunun Vaşinqtona səfərindən sonra Tehranda HƏMAS liderinin öldürülməsi İranın mümkün cavab zərbəsi fonunda Ağ Evin İsrailə dəstəyini artırması üçün şərait yaratdı. Bugün ABŞ bir tərəfdən Yaxın Şərqə daha böyük hərbi qüvvələr göndərərək İsraili bütün vasitələrlə qoruyacağını göstərir, digər tərəfdən isə İran başda olmaqla bölgə dövlətlərinin mövqelərini yumşaltmağa çalışır.

Başqa bir misal Trampın Ukrayna müharibəsini dərhal dayandıracağı vədi ilə bağlıdır. O, Putinlə razılaşa biləcəyini qeyd edir. Eks-prezidentin planına görə, əgər Kiyev bu razılaşmanı qəbul etməsə ABŞ Ukraynaya hərbi yardımı dayandıracaq, yox əgər etiraz edən tərəf Rusiya olarsa, Vaşinqton Ukraynanı ən müasir silahlarla təchiz edərək Kremli sülhə məcbur edəcək.

Trampın bu planına cavab olaraq, hazırki ABŞ administrasiyası Rusiya ilə indiyədək görünməmiş miqyasda məhbus mübadiləsini həyata keçirdi və avropalı tərəfdaşlarını da prosesə qoşulmağa sövq etdi. Bununla da, Vaşinqtondakı demokratlar hökuməti Putinlə razılaşa bildiyini göstərdi. Digər tərəfdən, indiyədək Ukraynanın Rusiya ərazisinə bir güllə belə atmasına həssas yanaşan ABŞ, indi Kiyevin hətta qarşı tərəfin torpaqlarını işğal etməsinə icazə verdi. Beləliklə də, Ağ Ev lazım gələrsə Moskvanı daha sərfəli sülhə məcbur etmək imkanlarını nümayiş etdirdi.

Yuxarıda sadalananları nəzərə alaraq, bugün ABŞ-ın Ermənistan-Rusiya işbirliyinə göz yummasını və İrəvanla əməkdaşlığı genişləndirməsini məhz bu kontekstdə dəyərləndirmək olar. Vaşinqton öz hədəflərini dəfələrlə bəyan edib: Qarabağ ermənilərinin geri qaytarılması, Ermənistana hərtərəfli dəstək, sülhün əldə olunması. ABŞ-ın hazıki hakimiyyəti İrəvan-Bakı nizamlanmasına aparan yolu bu cür görür.

Belə olan şəraitdə, Azərbaycan hərbi və diplomatik mövqelərini mümkün qədər möhkəmləndirməli və səbrlə ABŞ-dakı seçkilərin nəticələrini gözləməlidir.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Press klub TV-nin “Əsas Sual” verilişində “Kursk biabırçılığı Kremlə nə vəd edir?” mövzusunda fikirlərini bölüşüb.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=TqOqGb3JsVI

Qlobal qarşıdurma kəskinləşir: Azərbaycan nə etməlidir?

ABŞ-dakı prezident seçkiləri yaxınlaşdıqca ölkə daxilində iki fərqli düşərgə arasında mübarizə daha da qızışır. Bu mübarizənin davamı olaraq qlobal müstəvidə mövcud qarşıdurma da getdikcə kəskinləşir.

Qarşıdurma xətləri

Hazırda üç qlobal qarşıdurma xətti mövcuddur:

- Rusiya-Ukrayna müharibəsi artıq yeni mərhələyə qədəm qoyub. Kiyev xeyli müddətdir vəd etdiyi “sürpriz”i reallaşdıraraq aktiv hərbi əməliyyatları Rusiya ərazisinə keçirməyi bacarıb. Müharibənin bu yeni fazasının məqsədi (danışıqlar öncəsi mövqelərin gücləndirilməsi) aydın olsa da, mümkün nəticələri hələ ki bəlli deyil. Əgər Rusiya silahlı qüvvələri öz ərazisindən Ukrayna ordusunu sıxışdırıb çıxarmaqda çətinlik çəkərsə, Kremlin taktiki nüvə silahına əl atacağı istisna deyil.

- İsrail-İran mübarizəsinə çevrilmiş Yaxın Şərq münaqişəsi Tehranda HƏMAS liderinin öldürülməsilə yeni eskalasiya dövrünü yaşayır. Bugünlərdə İranın İsrailə gözlənilən cavab zərbəsinin miqyası bölgədə hadisələrin sonrakı inkişaf ssenarisi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Digər tərəfdən, Təl-Əviv regionda Tehranın dəstəklədiyi qüvvələrə qarşı fəal addımlar atır. Fələstində HƏMAS-ın dayaqlarını sarsıdan İsrail, Livanda “Hizbullah”a qarşı oxşar hərbi əməliyyata hazırlaşır.

- Yuxarıda qeyd edilən hər iki istiqamətə diqqətlə nəzər saldıqda, burada qlobal qarşıdurmanın ana xətti sayılan ABŞ-Çin mübarizəsi bu və ya digər şəkildə özünü büruzə verir. İlk iki xətdən fərli olaraq, üçüncü xətt arxa fonda qalır və nisbətən passiv xarakter daşıyır. Vaşinqtonla Pekin siyasi və iqtisadi sahədə bir-birilə açıq şəkildə toqquşmaya getsələr də, hərbi müstəvidə üçüncü tərəflərin vasitəsilə münasibətlərini aydınlaşdırmağa üstünlük verirlər.

Mövcud vəziyyət yaxın aylarda daha çox insan tələfatı ilə müşayət olunacaq hərbi toqquşmaların mümkünlüyündən xəbər verir. Çünki artıq qırmızı xətlər keçilib və tərəflərdən hər biri maksimum ilin sonunadək vaxtı olduğunu yaxşı anlayır.

Azərbaycan nə etməlidir?

Qlobal qarşıdurmanın bu həddə çatması Azərbaycana da təsirsiz ötüşmür. Dünya miqyasında müşahidə edilən eskalasiya şəraitdə Bakı ilk növbədə qarşıdurmanın tərəfləri arasında qalmamağa, mübarizə meydanına çevrilməməyə çalışır. Belə aqibətlə üzləşməmək üçün Azərbaycanın iki çıxış yolu var:

- Bunlardan birincisi “taym-aut” götürməklə gözləmə mövqeyi tutmaq və fəal addımlardan çəkinməkdir. Lakin həm günümüzün, həm də regionumuzun reallıqlarını nəzərə alsaq, bu mümkünsüz görünür;

- İkincisi isə zərgər dəqiqlikli diplomatiyadır ki, Bakı bunu bacardığını artıq dəfələrlə sübut edib. Unutmayaq ki, Azərbaycanın münaqişə tərəflərindən hər biri ilə özünəməxsus münasibətləri mövcuddur.

Odur ki, bu münasibətlərdən faydalanaraq tərəflərdən hər birinin maraqlarını Azərbaycanın üzərinə cəlb etməklə həmin maraqları cəmləmək, onların hər birinin Azərbaycanın təhlükəsizliyində maraqlı olmasını təmin etmək vacibdir.

Bu məqsədə çatmaq üçün Bakının əlində iki effektiv vasitə var:

- Azərbaycan Şimal-Cənub, Şərq-Qərb dəhlizləri, eləcə də neft, qaz və yaşıl enerji layihələrindən maksimum şəkildə istifadə etməlidir;

- Ölkənin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Azərbaycan təklikdə deyil, onunla həmfikir və eyni vəziyyətdə olan digər dövlətlərlə birlikdə çalışmalıdır.

@cssc_cqtm

Azərbaycan-Rusiya münasibətləri haqqında...

Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının katibi S.Şoyqunun gəlişindən sonra və Rusiya prezidentinin Bakıya gözlənilən səfəri ərəfəsində münasibətlərin gündəliyinə nəzər salaq.

Əsas mövzular hansılardır?

Ənənəvi olaraq Azərbaycan və Rusiya arasında münasibətlər siyasi dialoq/təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, humanitar sahələrdə qarşılıqlı fəaliyyət və Rusiyanın ATƏT-in Minsk Qrupunda iştirakı mövzularını əhatə edirdi.

Sülhməramlılar Azərbaycanı tərk etdikdən sonra nizamlanma mövzusu ortadan qalxdı, lakin Rusiya kommunikasiyaların açılması üzrə üçtərəfli hökumətlərarası komissiyanın üzvü olaraq qalır. Hərçənd, bu açılma İrəvanın Moskvaya Ermənistanda əlavə funksiyalar vermək istəməməsi səbəbindən baş vermir və Paşinyan hökuməti həll yollarını təklif etmir.

Siyasi dialoq/təhlükəsizlik və humanitar fəaliyyət mövzularında Bakı və Moskva arasında liderlər səviyyəsində etibarlı münasibətlər, daimi dialoq və qarşılıqlı anlaşma mövcuddur. Azərbaycan Rusiya ilə münasibətlərdə mövqeyini dəyişməyib və Rusiyanın digər region ölkələri ilə münasibətlərini müqayisə etsək, Azərbaycan Kremlin regionda ən proqnozlaşdırıla bilən tərəfdaşıdır. Ən azından Rusiya prezidenti Bakıya səfər edə bilir.

İqtisadiyyatda əmtəə dövriyyəsinin artması, müvəqqəti və mövcud şəraitə uyğun olaraq deyil, təbii olaraq baş verir. Perspektivli olan mövzular Rusiya şirkətlərinin Azərbaycanda istehsal müəssisələrinin açılması, qazın ixracı və nəqli mövzularıdır.

Qaz ixracı mövzusu daha çox spekulyasiyalara məruz qalır. Bakı Rusiya qazını Avropaya təkrar ixrac etməkdə ittiham olunur. Lakin Avropa mətbuatında Aİ-nin Azərbaycandan Ukraynaya qaz ixrac etməkdə maraqlı olması ilə bağlı yazılar ortaya çıxandan sonra, əslində məlum olur ki, Avropa əvvəllər mövcud olmayan bu təkrar ixracı leqallaşdırmağa çalışır. Bu, çox mürəkkəb məsələdir, düzgün düşünülməli və həyata keçirilməlidir.

Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi mühüm mövzudur, Bakıda və Moskva arasında bu mövzuda heç bir problem yoxdur. Əsas maneə İran tərəfindədir və görünür, Rusiya İran tərəfi ilə problemli aspektləri həll etməyə nail olur. Həmçinin, Çin, Rusiya, Azərbaycan və daha cənuba, yaxud qərbə doğru marşrut məsələsi də aktuallaşa bilər.

Regional perimetrdə müzakirə tələb edən dəyişikliklər baş verir. Qərbin regiondakı fəaliyyəti regionun qonşularını qıcıqlandırır və hərəkətə gətirir. Bakı region ətrafında gərginliyin artmasında maraqlı deyil və vəziyyəti açıq qarşıdurma deyil, rəqabət çərçivəsində saxlamağa çalışır.

Qlobal səviyyədə Azərbaycanın BRİKS-ə qoşulması, ŞƏT-də statusunun artırılması və təbii ki, COP29 mövzuları aktualdır.

Bu geniş gündəmlə yanaşı, xüsusilə Rusiya ilə Qərbin qarşıdurması və Ukraynadakı müharibə kontekstində Putinin səfəri faktının özü maraq doğurur. Azərbaycanın bu məsələdə kompleksi yoxdur. Bakının mövqeyi sabit və ardıcıldır və bu mövqe həm Moskvada, həm də Kiyevdə qəbul edilir.

Ukraynadakı müharibədən əvvəl Bakı Rusiya və ABŞ/NATO hərbçilərinin görüşlərinin keçirildiyi məkan olub. Hərçənd, indiki şəraitdə dialoqdan danışmaq yersizdir, lakin cəbhədəki hazırkı fəaliyyətlər ilin sonuna qədər gözlənilən danışıqlarda mövqeləri gücləndirmək cəhdləridir.

Sonda Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas prinsiplərini bir daha xatırladaq:

- ikitərəfli münasibətləri üçüncü ölkələrdən asılı vəziyyətə salmamaq;
- ardıcıl və proqnozlaşdırıla bilən olmaq;
- Azərbaycan ərazisindən qonşularına qarşı istifadə edilməsinə imkan verməmək.

@cssc_cqtm

Neytral Ermənistan - dövlətçiliyi qorumaq üçün optimal seçim

İran Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi ABŞ-ın Ermənistandakı hərbi fəaliyyəti barədə danışıb. Əgər bu, açıq şəkildə bəyan edilirsə, deməli İranın nümayəndələri uzun müddətdir ki, şəxsi söhbətlərdə Ermənistan rəhbərliyi ilə bu barədə danışırlar. Açıq bəyanat isə Tehran üçün daha yüksək səviyyəli narahatlığınifadəsidir.

Bunun Ermənistan və region üçün nə demək olduğunu anlamaq məqsədilə Paşinyan-Qriqoryan-Mirzoyan üçlüyü tərəfindən qurulan Ermənistanın formalaşmaqda olan yeni təhlükəsizlik sisteminə nəzər salmaq lazımdır.

Əsas məqamlar hansılardır?

- Ermənistanın KTMT-yə üzvlüyü və Rusiya ilə ikitərəfli sazişlər. İrəvan bunlardan imtina etməyə çalışsa da, əməli addımlar atmır;

- Ermənistan Qərblə (ABŞ, Aİ, Fransa) təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığa başlayıb;

- Ermənistan İrandan sərhəd təhlükəsizliyi zəmanəti alıb;

- Ermənistan hələ də Azərbaycanla sülh müqaviləsi və Türkiyə ilə normallaşmaya nail olmayıb;

- Hindistan regiona maraq göstərir və Ermənistana silah verir;

- Çin regiona nəzər salır, Ermənistan ŞƏT-də statusunun artırılması üçün müraciət edib.

İndi resursları təhlükəsizlik sisteminin komponentlərinə uyğun təşkil etməyə çalışaq:

Diplomatiya – burada Ermənistanın köməkçiləri Qərb, İran, Hindistandır;

Silahlı qüvvələr - Qərb bütün gücü ilə, Hindistan, İran isə silahla və Ermənistan ərazisinə fiziki daxil olmağa hazır vəziyyətdə kömək edir;

Kəşfiyyat - Qərb resursları;

İqtisadi və siyasi sabitlik - Qərb Ermənistanı öz balansına alıb, maliyyə yardımı ayırır və Ermənistanın anti-Rusiya sanksiyalarından yan keçməsində iştirakına göz yumur.

Paşinyan yönümlü medianın gündəmə gətirdiyi təhdidləri də qeyd edək:

- Azərbaycan – müharibə təhlükəsi;

- Türkiyə – Azərbaycana dəstək;

- Rusiya – siyasi və iqtisadi sabitliyi pozmaq təhlükəsi, Azərbaycana dəstək.

Bununla yanaşı, bütövlükdə regiona, xüsusən də Ermənistana təsir edən digər dövlətlər və qüvvələr arasındakı ziddiyyətləri də nəzərə almaq lazımdır:

• ABŞ/İsrail - İran;
• Rusiya - Qərb;
• Türkiyə - Fransa;
• Hindistan - Çin;
• Hindistan - Pakistan;

Proseslərin dinamikası göstərir ki, bütün formatlarda ziddiyyətlər dərinləşir və genişlənir. Ermənistanın tərəfdaşları arasında da ziddiyyətlər mövcuddur və qığılcımlar yaranan zaman İrəvandan mövqe nümayiş etdirmək, yəni tərəf tutmaq tələb olunur.

Ermənistan rəhbərliyi Azərbaycana qarşı ərazi iddialarını davam etdirmək üçün olduqca fərqli ölkələrin dəstəyini təmin etdi, lakin 2023-cü ilin sentyabrından sonra vəziyyət dəyişdi. Bu gün Ermənistan arxasını Qərbə dayayıb.

Lakin İrəvan öz manevr imkanlarının son həddinə çatır. Ermənistan rəhbərliyi düşünülməmiş siyasəti ilə həm özünə, həm də bütün regiona təhlükə yaradır.

Bəs Ermənistan üçün ən yaxşı variant hansıdır?

Yuxarıda qeyd edilən təhdidlərə əsaslanaraq, Ermənistanın qarşıdurmada tərəf seçməkdənsə, bu təhdidləri müqavilələr yolu ilə neytrallaşdırması daha məqsədəuyğundur. Çünki Ermənistan coğrafi baxımdan fərqli sərhədlərin qovşağında yerləşir.

Sülh müqaviləsi Azərbaycan və Türkiyə istiqamətində fiziki təhlükəni neytrallaşdıran amilə çevrilə bilər.

Neytral status, Qoşulmama Hərəkatına üzvlük isə Rusiyadan gələn təhlükəni aradan qaldırmaq üçün əlverişli variant ola bilər.

Bütün bunlar Ermənistanın yeni Konstitusiyasında öz əksini tapmaqla ölkənin xarici siyasətinin proqnozlaşdırıla bilənliyi, ardıcıllığı və səmərəliliyi üçün fundament rolunu oynaya bilər.

Əks halda indiki şəraitdə Ermənistanın təhlükəsizlik sahəsində istənilən fəaliyyəti ölkə ətrafında gərginliyi artırır və Azərbaycanı hərəkətə gətirir. Belə ki, sülh müqaviləsi olmadığı bir şəraitdə Ermənistanın hər hansı şəkildə güclənməsi Bakı üçün təhlükəsizlik təhdiddir. Azərbaycan Ermənistana silah tədarükü ilə bağlı hələ ki, yalnız xəbərdarlıq edir. Lakin hər işin bir həddi var. Əgər bu gün Bakı ancaq media səhifələrində xəbərdarlıqlarla kifayətlənirsə, gələcəkdə proseslər Azərbaycanın Ermənistan ərazisində hərbisizləşdirilmiş zona yaratmasına gətirib çıxara bilər.

Odur ki, razılığa gəlmək daha yaxşıdır!

Ermənistan Cənubi Qafqaz regionunu hara aparır?

Ermənistan hökumətindən maaş alan lobbiçi, NATO-nun keçmiş baş katibi Rasmussen Qərblə Ermənistanın gələcək qarşılıqlı fəaliyyəti mövzusunda məqalə dərc edib. Rasmussenin Ermənistanda geniş reklam olunan məqaləsi bu ölkənin Təhlükəsizlik Şurası katibinin kabinetində yazılıb və Ermənistanın hərbi-siyasi rəhbərliyinin əsas gözləntilərini əks etdirir.

Ermənistanın gözləntiləri nədir?

- Rasmussen Aİ və ABŞ-dan tələb edir ki, liderlərin COP29-da iştirakı sülh müqaviləsi mövzusunda Azərbaycana təzyiqlə əlaqələndirilsin;

- Qarabağı mübahisəli ərazi kimi qeyd edən Rasmussen ermənilərin Azərbaycanı tərk etməsini “insanların köçürülməsi” adlandırır.

- Ermənistan az qala sülh müqaviləsinin müəllifi kimi təqdim olunur.

- Ən mühüm və maraqlısı isə odur ki, Rasmussen Aİ-yə üz tutaraq aşağıdakı məsələlərlə bağlı çağırış edir:

• Azərbaycan Ermənistana qarşı mümkün təcavüzün nəticələri ilə hədələnməli;
• Avropa Sülh Fondu vasitəsilə Ermənistana siyasi, iqtisadi və müdafiə yardımı daha da gücləndirilməli;
• Almaniya Fransadan nümunə götürməli və Ermənistana hərbi yardım göstərməli;
• Aİ missiyası gücləndirilməli və onun Azərbaycan ərazisinə keçməsi təmin olunmalı;
• “Sülh kəsişməsi”, yəni kommunikasiyaların erməni ssenarisi üzrə açılması dəstəklənməlidir.

Rasmussen həmçinin Ermənistan-ABŞ hərbi təlimləri, “Ermənistanın Aİ ilə yeni iqtisadi əlaqələri”, İrəvanın KTMT-dən çıxmaq istəyindən bəhs edir.

Bütün bunlar nəyi göstərir?!

Ermənistan rəhbərliyinin Rasmussen vasitsilə təqdim etdiyi mövqeyi ölkəni Rusiyanın forpostundan Qərbin forpostuna çevirmək istəyini əks etdirir. Ermənistanın coğrafiyası, resursları və tarixinə əsaslanaraq formalaşmalı olan təbii maraqları yenə də xarici sponsorların maraqları ilə əvəzlənir. Ermənistan regiondankənar aktorların maraqlarını ölkənin yaxın qonşularının gözləntilərindən üstün tutur.

Məsələn:

- Ermənistanın təhlükəsizlik sistemində Avropa və ABŞ-ın çəkisinin artması Rusiya və İranla münasibətlərdə qığılcımlar yaradır;

- Ermənistan Silahlı Qüvvələrində Qərb silahlarının çoxalması Azərbaycanla münasibətlərdə gərginliyə səbəb olur;

- Ermənistanda Fransa təsirinin artması Türkiyə və Azərbaycanı qıcıqlandırır;

- Ermənistanın Azərbaycana təzyiq etmək üçün Qərb resurslarından istifadə tələbi Azərbaycan tərəfindən əks reaksiya doğurur;

- “Sülh kəsişməsi” ilə bağlı dolaşıq vəziyyət İran rəhbərliyinin sərt mövqeyinə gətirib çıxarır.

Bu siyahını çox uzatmaq olar...

Ermənistan rəhbərliyi dərk etməlidir ki, belə mövqe dayanıqlı deyil və sponsor ölkələrin konkret liderlərinin müvəqqəti maraqları ilə bağlıdır. Rasmussen Almaniyanı Fransanın yolu ilə getməyə çağırır, çünki Makronun daxildəki mövqeyi sabit deyil və bu, Fransa ilə Ermənistan arasında hərbi-texniki əməkdaşlıqda durğunluq yarada bilər. Yaxud da ABŞ seçkilərinin nəticəsilə bağlı gözləntiləri götürək. Burada da İrəvan demokratların qələbəsinə bel bağlayıb.

Halbuki təhlükəsizlik sistemində sabitlik ancaq konkret qonşularla - Azərbaycan, Türkiyə, Gürcüstan və İranla əldə edilə bilər.

Ermənistanın Rusiya ilə sərhədi yoxdur. Odur ki, Ermənistan rəhbərliyi onu narahat edən Rusiyadan gələn təhdidləri qonşularla stabil münasibətlər vasitəsilə yumşalda bilər.

Silahlara gəlincə isə onları nə qədər alsan da kömək etməyəcək. Ermənistanın “İsgəndərlər”i 44 günlük müharibədə ona heç bir kömək etmədi.

Son 25 ilin təcrübəsi göstərdi ki, forpost olmaq, qonşulara qarşı istifadə edilmək müəyyən müddətə təsir göstərə bilər, amma qaçılmaz fəlakətə gətirib çıxarır. Ermənistan öz qonşularını qıcıqlandırmamaq və təhdid etməmək üçün subyektliliyi öyrənməlidir. Bütün bunlar əvvəlki paylaşımlarımızda qeyd olunan neytral statusun qəbulu ilə bağlıdır.

Ermənistan Konstitusiyasına gözlənilən dəyişikliklər Ermənistan üçün taleyüklü qərarların qəbulu baxımından şans yaradır. Bu şansdan istifadə edilməli, region münaqişə meydanına çevrilməməlidir.

@cssc_cqtm

İqtisadi diplomatiya (I hissə)

Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycan münaqişə, işğal və etnik təmizləmə kimi problemlərlə qarşılaşdığından onun xarici siyasəti əsasən bu istiqamətlərə yönəldi. Bu dövrdə yaşanan siyasi və iqtisadi böhran, işğala görə böyük iqtisadi resursların əldən çıxması iqtisadi inkişaf imkanlarını ciddi şəkildə daraltdı. Buna baxmayaraq, Azərbaycan işğal dövründə iqtisadiyyatın əsas və strateji sahələrini inkişaf etdirə bildi.

Ona görə də, əgər münaqişə həm də Azərbaycanın iqtisadi inkişafının qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulmuşdusa, bu baş vermədi. Azərbaycan mövcud olan bütün məhdudiyyətlərə baxmayaraq iqtisadi müstəqilliyini təmin etməyi bacardı. Sonrakı dövrdə sürətli iqtisadi inkişaf neft və qaz gəlirləri hesabına təmin edildi və digər sahələrin inkişafı üçün də zəruri infrastruktur formalaşdırıldı. Uğurlu neft-qaz-strategiyası Azərbaycanı böhran içində olan kasıb ölkədən yuxarı orta gəlirli ölkəyə çevirdi.

Artıq Azərbaycan münaqişəni həll edərək öz ərazi bötövlüyünü bərpa edib və bu xarici siyasətdə yeni prioritetlərin formalaşmasına imkan verir. İşğal faktının olmadığı yeni reallıqda Azərbaycan qarşısında dayanan iki əsas vəzifə var.

Birinci vəzifə qonşuluqda təhlükəsiz və stabil region formalaşdırmaqdır. Ermənistan tərəfindən Azərbaycan ərazilərinin işğalı uzun illər Cənubi Qafqaz regionunu qeyri-stabil bölgəyə çevirməklə onun ümumi inkişafına mənfi təsir etdi. İşğal dövründə Azərbaycan regional əhəmiyyətə malik olan layihələr icra etsə də, münaqişə bölgədə mövcud olan iqtisadi potensialdan və əməkdaşlıq imkanlarından tam istifadə etməyə imkan vermirdi. Ona görə hazırda münaqişə bitdiyindən regionda iqtisadi əməkdaşlıq potensialından tam istifadə üçün şərait yaranıb. Belə şəraitdə Azərbaycan qonşuluqda stabil region formalaşdırmaqla həm regionun inkişafına tövhə vermək məqsədi güdür, həm də regionun aparıcı ölkələrindən biri kimi öz siyasi və iqtisadi mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışır. Onu nəzərə alsaq ki, Cənubi Qafqaz regionu hər zaman rəqabət meydanı olub və Qarabağ münaqişəsinin həll edilməməsi məhz bu rəqabətin bir nəticəsi idi, o zaman rəqabət səviyyəsinin azaldılması və bununla yeni münaqişələrin qarşısının alınması böyük əhəmiyyət daşıyır.

İkinci vəzifə isə iqtisadi inkişafı sürətləndirməkdir. Azərbaycan özünün uğurlu neft qaz strategiyası ilə həm də səmərli iqtisadi diplomatiya formalaşdırmağa nail oldu. Bu diplomatiya onu Avropanın əsas enerji təminatçılarından birinə çeviməklə iqisadi mövqeyini daha da gücləndirdi, regionda öz formatlarını quraraq əməkdaşlığı genişləndirməyə şərait yaratdı.

Lakin, Azərbaycan neft və qaz gəlirləri hesabına sürətli iqtisadi inkişafa nail olsa da, bu həm də onun bu sektordan asılılığını artırıb. Ona görə də hazırda iqtisadi inkişaf strategiyasının əsas məqsədi qeyri-neft sektorunun inkişafına nail olmaq və bununla da davamlı iqtisadi inkişafı təmin etməkdir. Qeyri-neft sektorunun inkişafında azad edilmiş ərazilərin sahib olduğu kənd təsərrüfatı və enerji resursları da böyük rol oynamaq potensialına malikdir. Eyni zamanda, Azərbaycanın yaşıl enerji ixracı istiqamətində irəli sürdüyü təşəbbüslər və həyata keçirdiyi layihələr də davamlı iqtisadi inkişafın təmin edilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Yeni mərhələdə iqtisadi inkişafın sürətləndriməsində gömrük ittifaqları ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi də vacibdir. Hazırda Azərbaycanın ətrafında iki gömrük ittifaqı var: Avrasiya İqtisadi Birliyi (AİB) və Avropa İttifaqı (Aİ). Azərbaycan bu ittifaqlara üzv olmasa da, ora daxil olan bir çox ölkələr ilə sıx iqtisadi əlaqələrə malikdir. Azərbaycanın kənd təsərrüfatı ixracının böyük hissəsi AİB bazarına, enerji ixracının əsas hissəsi isə Aİ bazarına yönəlib. Bu ittifaqlara üzvlük Azərbaycanın qeyri-neft ixracını genişləndirməsi baxımından əhəmiyytəli olsa da özündə müəyyən siyasi risklər daşıyır.

Davamı növbəti postda...

İqtisadi diplomatiya (II hissə)

Hazırkı Azərbaycanın iqtisadi sahədə qarşısında duran əsas məqsəd qeyri-neft sektorunun inkişafını sürətləndirmək, bu sektorun iqtisadi artımda rolunu yüksəltməkdir. Bu Azərbaycan üçün həm enerji bazarında yarana biləcək şoklardan özünü qorumaq, həm də davamlı iqtisadi inkişafı təmin etmək baxımından önəmlidir.

Son illərdə qeyri-neft məhsullarını ixracında artım müşahidə edilsə də və bu sektorun iqtisadi inkişafda rolu artsa da, hələ də iqtisadiyyatda neft və qaz sektoru dominantlıq etməkdədir. Statsitik rəqəmlərə baxsaq görərik ki, 2023-cü ildə ixrac edilən Azərbaycan mənşəli qeyri-neft məhsullarının ümumi ixracda payı 8.82%-ni təşkil edib. Son beş ildə qeyri-neft məhsullarının ixrac həcmi 49.5% və ya 990 milyon dollar artaraq 2.99 milyard dollara çatıb. Son illərdə qeyri-neft məhsullarının ixracının artım tempi yüksək olsa da həcmi azdır və xarici ticarətdə payı hələ də kiçikdir.

2023-cü ildə qeyri-neft məhsulları içərisində ixracda ən çox paya sahib olan məhsul növləri meyvə-tərəvəz və elektrik enerjisi olub ki, onlarında ixracda payı müvafiq olaraq 24.3% və 13.5% təşkil edib. Bu məhsulların birlikdə qeyri-neft ixracında payı 37.8%, ümumi ixracda payı isə 3.3% təşkil edib. Digər ən çox ixrac edilmiş məhsullara etilen polimerlәri, pambıq lifi, polipropilen, qara metallar və.s. məhsullar aid olub. Göründyü kimi, Azərbaycanda qeyri-neft məhsullarının ixracda payı az olmaqla yanaşı, qeyri-neft ixracı daha çox xammal ixracına əsaslanır və məhsul baxımından təmərküzləşmə böyükdür. Ona görə bu məhsullar əlavə dəyərin yaradılmasına çox tövhə verə bilmir.

Bundan başqa, qeyri-neft ixracının strukturunda məhsullar ilə yanaşı ölkələr baxımından da təmərküzləşmə böyükdür. Belə ki, qeyri-neft ixracının 33%-i Rusiyanın, 23%-i Türkiyənin, 10%-i isə Gürcütsanın payına düşür. Ümumilikdə bu ölkələr Azərbaycanın qeyri-neft ixracının 66%-nə sahibdir.

Azərbaycanın qeyri-neft ixracının az olması və onun strukturunda ölkələr və məhsullar baxımından təmərküzləşmənin yüksək olmasının obyektiv və vacib səbəblərindən biri Azərbaycanın gömrük ittifaqlarına üzv olmaması, bu üzvlük vasitəsilə güzəştlər əldə edə bilməməsi və bu məkanlar çərçivəsində ticarət zəncirinə qoşula bilməməsidir. Aydındır ki, qeyri-neft istehsalının və ixracının artırılması üçün yeni bazarlara daxil olan məhsulların istər keyfiyyət, istərsə də qiymət baxımından rəqabətqabiliyyətinin yüksək olması vacibdir. Ona görə də gömrük ittifaqlarına daxil olmaq və ya xüsusi əməkdaşlıq formalarının tapılması yerli istehsalçıların qeyri-neft sektoruna marağının artması və qeyri-neft ixracının stimullaşdırılması baxımından vacibdir.

Lakin, bu ittifaqlara daxil olmaq üçün Azərbaycanın qarşısında dayanan məhdudiyyətlər vardır. Məsələn, Azərbaycanın hazırda ən çox ixrac etdiyi qeyri-neft məhsulları olan kənd təsərrüfatı məhsulları AİB-ə üzv olan ölkələr tərəfindən də istehsal və ixrac edilir. Bu ölkələrdə Azərbaycanın ənənəvi qeyri-neft məhsulu olan meyvə və tərəvəzə tələbat böyük deyildir. Ona görə də AİB bazarına qeyri-neft məhsullarının ixracını genişləndirmək üçün Azərbaycan digər, qeyri-ənənəvi qeyri-neft məhsullarının istehsalını artırmalıdır ki, bu məhsullar həmin bazarda rəqabət qabiliyyətli olsunlar.

Aİ bazarı isə Azərbaycan üçün daha rəqabət qabiliyyətli istehsala keçid və dünya bazarında mövqeyin möhkəmləndirilməsi baxımından imkanlar açır. Lakin, Aİ bazarına daxil olmaqla bağlı Ümumdünya Ticarət Təşkilatına (ÜTT) üzvlüyün olmaması, yerli istehsalçıların Aİ standartlarına uyğunlaşması kimi problemlər mövcuddur. Ümumiyyətlə, dünya bazarına çıxış və qeyri-neft ixracının artırılması baxımından ÜTT-yə üzvlük vacibdir. Ona görə ki, ÜTT standartlarına keçmədən sərfəli şərtlərlə ixrac imkanları əldə etmək çətindir. Qeyri-neft ixracının artırılmasının ilkin mərhələsində isə təbii olaraq bu sərfəli şərtlərin əldə edilməsi vacibdir. Bu məsələlər həll olduğu halda Azərbaycan Aİ bazarına ənənəvi qeyri-neft məhslları, xüsusilə də kənd təsərrüfatı malları ilə çıxa bilər.

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Pressklub TV-nin efirində gedən “Əsas Sual” verilişində “Bakıdan İrəvana cavab: Sülh niyə hələ mümkün deyil?” mövzusunda fikirlərini bölüşüb.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/live/RSKq8HV2ai0?si=VjcoConJH8Ee4byM

İqtisadi diplomatiya (III hissə)

Azərbaycan qeyri-neft ixracının artırılması istiqamətində zəruri tədbirlər həyata keçirməklə mövcud məhdudiyyətləri aradan qaldıra və gömrük ittifaqları ilə əməkdaşlığı genişləndirməklə qeyri-neft ixracının əsaslı şəkildə artımına nail ola bilər.

Qeyri-neft ixracının artırılması baxımından ilkin şərt qeyri-neft istehsalının artırılmasıdır. Bunun üçün emal sənayesinin inkişafının sürətləndirilməsi, yeni istehsal sahələrinin yaradılması, isthesal prosesinin bütün mərhələlərini keçən məhsul istehsalının stimullaşdırılmasına ehtiyac vardır. İstehsal və ixracın diversifikasiyası mürəkkəb proses olduğundan ilkin mərhələdə üfüqi diversifikasiyanın tətbiqi (eyni sektorda istehsal edilən məhsul növlərinin artırılması) məqsədəuyğun olar. Məsələn, ilkin mərhələdə kimya sənayesi və kənd təsərrüftına aid olan emal mərhələlərini keçmiş məhsulların istehsalını artırmaq olar. Daha sonra şaquli diversifikasiyaya (fərqli sektorlarda istehsalın artrılması) keçid etmək mümkündür. Şaquli diversifikasiyanın həyata keçiriləcəyi sahələrə isə yüngül sənaye, ağır sanaye, turizm, maliyyə və rəqəmsal xidmətlər, İT kimi sahələr aid ola bilər.

Qeyri-neft sektorunda istehsalın artırılması istehsal ediləcək məhsullara olan tələbdən birbaşa asılıdır. Azərbaycan kiçik daxili bazara malik olduğundan qeyri-neft sektorunun böyük miqyaslı inkişafını həyata keçirmək üçün xarici bazarlara çıxış imkanlarını genişləndirilməsinə, Azərbaycan məhsullarına tələbatın çox ola biləcəyi bazarların müəyyən edilməsinə ehtiyac vardır. Bu istiqamətdə dövlət mülkiyyətində olan istehsal sahələrinin xarici sərmayədarların iştirakı ilə özəlləşdirilməsi vacib şərtdir. Qeyri-neft ixracının əsaslı şəkildə artırılması və davamlılığıının təmin edilməsi üçün yeni bazarların tapılması və istehsal səviyyəsinin artırılması paralel şəkildə aparılmalıdır.

Xarici bazarlara çıxış əldə etmək üçün isə gömrük ittifaqları ilə münasibətlərə yenidən baxıla və ikitərəfli münasibətlər əsasında yeni bazarlara çıxmaq imkanları nəzərdən keçirilə bilər. Məsələn, Avrasiya İqtisadi Birliyinin bazarına daxil olmaq üçün Azərbaycan qeyri-ənənəvi qeyri-neft məhsullarının istehsalını artırmalı və bu bazara yönəltməlidir. Avropa İttifaqının (Aİ) bazarına daxil olmaq üçün isə Ümumdünya Ticarət Təşkilatına üzvlük kimi institutusional problemlər həll edilməli və istehsal Aİ standartlarına uyğunlaşdırılmalıdır. Eyni zamanda Türk Dövlətləri Təşkilatının iqtisadi məkanı da bu baxımdan faydalı ola bilər.

Gömrük ittifaqlarına daxil olmaq üçün mövcud prrblemləri nəzərə aldıqda, bu problemlər həll edilənə kimi Azərbaycan ikitərəfli əsasda ticarət əlaqələrinin inkişaf etdirərək yeni bazarlara daxil ola bilər. Azərbaycanın qeyri-neft məhsullarının ixrac edilə biləcəyi potensial bazarlara bir neçə regional qrupu aid etmək olar: Orta Şərq və Şimali Afrika (MENA), Cənub-Şərqi Asiya, Cənubi Asiya, Mərkəzi Asiya. Bu bazarlara daxil olmaq üçün Azərbaycanın bu ölkələr ilə ikitərəfli, coxtərəfli, regional və azad ticarət sazişləri imzalaması faydalı ola bilər. Çinlə və Mərkəzi Asiya ilə Orta Dəhliz, Rusiya ilə Şimal-Cənub dəhlizi çərçivəsində əməkdaşlıq turizm və nəqliyyat kimi qeyri-neft sektoruna aid olan sahələrin inkişafına yol aça bilər.

Bundan başqa, qeyri-neft ixracının artırılmasında xarici ölkələrdə ticarət nümayəndəliklərinin sayının və səmərəsinin artırılması, kooperasiya əlaqələrinin gücləndirilməsi, sənayeləşmənin artırılması kimi tədbirlər də faydalı ola bilər. Bunun üçün ümumi baxış formalaşdırılmalı, bu baxış çərçivəsində dövlət zəruri şərait yaratmalı, dövlətin bütün strukturlarının fəaliyyəti iqtisadi fəallığın artırlmasına yönəldilməlidir. Belə mühit formalaşdırıldıqdan sonra əsas yer özəl sektora verilməli və qeyri-neft sektorunun inkişafında özəl sektor drayverə çevrilməlidir. Əsas məqsəd yaxın beş-altı il ərzində qeyri-neft ixracını 10 milyard dollara çatdırmaqdır.

Məqalə ilə tam şəkildə burada tanış ola bilərsiniz: cssc.az/az/view/2/65

Ermənistanın neytrallığı - İrəvan üçün optimal çıxış yolu

Ermənistan oktyabrın 20-də Kazanda keçiriləcək BRİCS sammitində iştirak edəcək. Bu o deməkdir ki, Paşinyan Rusiyaya səfər edəcək və ölkə prezidenti ilə görüşmək imkanı əldə edəcək.

Kazan sammitində Azərbaycan da təmsil olunacaq. Lakin Bakı təkcə BRİCS tədbirində iştirakla kifayətlənmir, həm də təşkilata üzvlük üçün müraciət edib.

Azərbaycanın ardınca yaxın zamanlarda Ermənistanın da quruma ən azı müşahidəçi statusu almaq üçün müraciət etməsi mümkündür. Çünki bunu Hindistan istəyə bilər. Bu, BRİCS-də yeganə ölkədir ki, Azərbaycanın təşkilata üzvlük məsələsinə o qədər də isti münasibət bəsləmir. Odur ki, Dehli Bakıya alternativ olaraq İrəvanı BRİCS-ə üzv və ya müşahidəçi statusu almağa sövq edə bilər.

Oxşar proses ŞƏT kontekstində də müşahidə olunub. Azərbaycanla yanaşı Ermənistan da ŞƏT-də statusunun artırılması üçün müraciət edib. Lakin bilirsinizmi Azərbaycanla Ermənistan arasında əsas fərq hansıdır?

Azərbaycan öz strategiyası çərçivəsində şüurlu şəkildə BRİCS və Asiya strukturlarında iştirakını artırır. Amma Ermənistan bu addımları könülsüz, tərəfdaş ölkələrin təklifi ilə atır və onlardan imtina edə bilmir.

Ermənistan iqtidarı öz düşüncəsi ilə Qərbdədir. Lakin İrəvan Çinlə münasibətlərə görə ŞƏT-ə, Hindistana görə BRİCS-ə qatılmağa, Rusiyaya görə KTMT və AİB-də qalmağa, İrana görə 3+3 formatında iştirak etməyə məcburdur.

Vəziyyətin absurdluğu da buradadır: Ermənistan üzünü Qərbə çevirdiyini elan etsə də, Avrasiya və Asiya strukturlarında iştirakını getdikcə daha da dərinləşdirir.

Azərbaycanın BRİKS-ə üzv olmaq və ŞƏT-də statusunu artırmaq niyyətinə qarşı Qərbdə hansı emosiya tufanının yaşandığı, Ermənistanın BRICS sammitində iştirakını elan etməsindən sonra isə bunun əksinə olaraq necə sakitliyin hökm sürdüyü diqqət çəkir.

Ermənistanın himayədar ölkələrdən belə asılılığı yalnız Azərbaycanla qarşıdurma nəticəsində formalaşıb. Bu, 2020-ci ildən sonrakı təcavüzün və dağıdıcı fəaliyyətin qiymətidir.

Məhz buna görə Ermənistan üçün optimal çıxış yolu neytral ölkə olmaqdır ki, havadarları ondan əl çəksinlər. Yalnız bundan sonra İrəvan sözündən çıxa bilmədiyi tərəfdaşlarının iradəsi ilə hərəkət etmək məcburiyyətindən yaxa qurtaracaq və beynəlxalq münasibətlərdə qarşıdurma vəziyyətində olan iki qütb arasında qalmayacaq.

@cssc_cqtm

Qlobal təhlükəsizlik və idarəetmə sisteminin böhranı dövründə Azərbaycanın yeri (I hissə)

Qlobal sistemin böhranı: Kompromisdən qarşıdurmaya keçid

Müasir qlobal təhlükəsizlik və idarəetmə sistemi İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşıb. Bu sistemin əsasında Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT), xüsusilə də onun Təhlükəsizlik Şurası (TŞ) dayanıb. Beş daimi üzvün (ABŞ, SSRİ/Rusiya, Çin, Britaniya, Fransa) həlledici rol oynadığı Şura bir növ qlobal təhlükəsizlik çətiri rolunu oynayıb. Belə ki, beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin qorunması məhz ona həvalə edilib.

Qlobal siyasi sistemə paralel olaraq, ümumdünya maliyyə-iqtisadi sistemi də yenidən qurulub. Bretton-Vud razılaşmaları ilə qızıl standartına əsaslanan əvvəlki beynəlxalq maliyyə və ticarət hesablaşmaları ABŞ dollarına əsaslanan bugünki sistemlə əvəzlənib. Məhz bu razılaşmaların nəticəsi olaraq Dünya Bankı və Beynəlxalq Valyuta Fondu kimi qlobal maliyyə institutları meydana çıxıb.

Regional səviyyədə bir-birinə əks olan iki hərbi ittifaq - Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) və Varşava Müqaviləsi Təşkilatı formalaşsa da, onların arasında konsensus bərqərar olub. Regional miqyasda siyasi mübahisələri həll etmək üçün isə Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı (ATƏT) qurulub.

Ötən əsrin 90-cı illərində Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Qərbmərkəzli dünya idarəetmə sistemi dominant mövqeyə yiyələndi. Əvvəllər Varşava blokunun üzvü olan Şərqi Avropa dövlətləri, eləcə də SSRİ-nin tərkibindəki Baltikyanı ölkələr NATO düşərgəsinə qoşuldu. Digər postsovet ölkələri, o cümlədən də Mərkəzi Asiya respublikaları isə ATƏT-ə qatıldı.

Bu sistem yalnız yeni minilliyin ikinci onilliyinədək davam gətirməyi bacardı. Qeyd olunan dövrədək ara-sıra siyasi münaqişələr və iqtisadi təlatümlər baş versə də, problemlər mövcud təhlükəsizlik sistemi daxilində öz həllini tapırdı. Lakin 21-ci əsrin ikinci onilliyində Rusiyanın toparlanması və Çinin yüksəlişi onların öz iddialarını ortaya qoyması ilə nəticələndi.

Qlobal təhlükəsizlik və idarəetmə sistemindəki ilk böyük çat Suriya münaqişəsi fonunda yarandı. Bu ölkədə hakimiyyət dəyişikliyinə nail olmaq istəyən Qərb uğursuzluğa düçar oldu. Ukraynadakı qarşıdurma isə yaranmış çatı daha da dərinləşdirərək beynəlxalq sistemin sonrakı fəailiyyətini mümkünsüz etdi. Qərbin bu ölkədəki uğurunun qarşısını dinc vasitələrlə ala bilməyən Rusiya yeganə çıxış yolu kimi müharibəni seçdi.

Məhz Ukrayna müharibəsi müasir ümumdünya təhlükəsizlik və idarəetmə sistemini iflic vəziyyətinə saldı. Bu sistemin əsasını təşkil edən BMT TŞ-da hər zaman mövcud olmuş rəqabət artıq əsl düşmənçiliklə əvəzləndi.

Beləliklə də, Suriya və Ukrayna müharibələri İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşan qlobal və regional təhlükəsizlik sisteminin çöküşünə gətirib çıxardı. Dünya miqyasında BMT, regional səviyyədə isə ATƏT öz funksiyasını itirdi.

Məhz bu səbəbdən hazırda BMT və onun TŞ-da islahatların aparılmasının vacibliyi gündəmə gətirilir. ATƏT-lə bağlı isə fərqli təşəbbüslərin şahidiyik. ABŞ öz dominantlığı ilə ATƏT-i qorumaq istədiyi halda, Avropada ABŞ-sız və Rusiyasız Avropa Siyasi Birliyi formatına üstünlük verilir. Avropa İttifaqı sadəcə iqtisadi güclə yanaşı daha müstəqil geosiyasi və hərbi güc kimi çıxış etmək niyyətindədir. Hər iki təşəbbüsün aqibəti Ukrayna müharibəsinin nəticəsinə bağlıdır.

Bu müharibəyə görə Rusiyaya qarşı tətbiq olunan sanksiyalar Kremllə əməkdaşlıq edən bir sıra ölkələr üçün ümumdünya ticarət və hesablaşmalar sistemini qeyri-işlək hala gətirib. Odur ki, hazırda qlobal maliyyə idarəetmə sistemində də beynəlxalq valyuta kimi dollara əvəz axtarılır, yerli valyutalara əsaslanan alternativ hesablaşma mexanizminin yaradılmasına cəhd edilir.

Bir sözlə, hazırda dünya olduqca mürəkkəb və qeyri-müəyyən tarixi zaman kəsiyindən keçir. Mövcud qlobal idarəetmə sistemi artıq işləmir, yeni sistem isə hələ formalaşmayıb. Fərqli qlobal və regional təşəbbüslər irəli sürülür ki, bunların hansının daha dayanıqlı olması gələcək proseslərdən asılıdır.

@cssc_cqtm

Qlobal təhlükəsizlik və idarəetmə sisteminin böhranı dövründə Azərbaycanın yeri (II hissə)

Azərbaycanın geosiyasi identikliyi: Biz haradayıq?

Azərbaycan tarixən formalaşmış olduqca mürəkkəb və çoxtərəfli geosiyasi identikliyə malikdir. Bu identikliyi təşkil edən amilləri onların xarakteri və əhəmiyyətinə görə iki qismə ayırmaq olar:

- Təbii və dəyişməz qalan təməllər;
- Sonradan yaradılan və zamanla dəyişməsi mümkün olan əsaslar.

Azərbaycanın geosiyasi identikliyinin dəyişməz amilləri aşağıdakılardır:
- Tarix (Cənubi Qafqaz, Orta Asiya, Yaxın Şərq, Rusiya İmperiyasının və SSRİ-nin bir hissəsi);
- Coğrafiya (Avropa qitəsinin bir hissəsi);
- Dini mənsubiyyət (İslam aləmi);
- Dil/mədəniyyət (Türk dünyası).

Hazırda Azərbaycanın MDB üzvü olması onun yaxın tarixi keçmişindən qaynaqlanır. Avropa qitəsinin bir parçası olduğu üçün Azərbaycan ATƏT-in fəaliyyətində yaxından iştirak edir. Dini mənsubiyyətinə görə Azərbaycan İslam Əməkdaşlığı Təşkilatının ən fəal üzvlərindəndir. Ortaq dil və mədəniyyət isə Azərbaycanı Türk Dövlətləri Təşkilatının ideya müəllifi və qurucularından birinə çevirib.

Bu təməllər uzun illərdir Azərbaycanın xarici siyasətinin təbii və dəyişilməz əsaslarını təşkil edir. Onlardan hər hansı birinə üstünlük verilərsə, digəri mütləq şəkildə zərər görəcək. Bunu nəzərə alaraq, rəsmi Bakı daim balanslaşdırılmış xarici siyasət həyata keçirməyi tərcih edir.

Müstəqillik illərində Azərbaycan geosiyasi identikliyi sadalanan dəyişməz amillərlə yanaşı, yeni elementlərlə zənginləşdirilib:

- Enerji axınları;
- Nəqliyyat və logistika imkanları;
- Qoşulmama Hərəkatı və antimüstəmləkə cərəyanı;
- COP və qlobal iqlim gündəliyi.

Hazırda Azərbaycan öz enerji ixracının xəritəsini genişləndirir. Eyni zamanda, ixrac edilən enerji daşıyıcılarının strukturu da dəyişir, burada neft və qaz kimi ənənəvi mənbələrlə yanaşı yaşıl enerjininçəkisi artır. Bakı Şimal-Cənub və Şərq-Qərb (Orta Dəhliz) layihələrini uğurla inkişaf etdirir, beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarının yeni şaxələrini inşa edir. Həmçinin, Azərbaycan Qoşulmama Hərəkatının liderlərindən biri olaraq böyük dövlətlərin müstəmləkəçi siyasətindən əziyyət çəkən kiçik dövlətlərə və azsaylı xalqlara dəstək verir. Bununla yanaşı, COP 29-a ev sahibliyi etməyə hazırlaşan Bakı olduqca aktual xarakter daşıyan qlobal iqlim müzakirələrindən də geri qalmır.

Bu cür mürəkkəb, qarışıq və çoxtəbəqəli geosiyasi identiklik həm böyük imkanlar, həm də çoxsəviyyəli risklər yaradır. Azərbaycanın xarici siyasəti mövcud imkanlardan məharətlə istifadə edir, risklərin təsirini minimuma endirir.

Azərbaycan mövcud təhlükəsizlik və idarəetmə sisteminin artıq işləmədiyini hamıdan əvvəl anlayıb. 44 günlük müharibə dövründə Azərbaycanı dəstəkləyən fərqli ölkələrin koalisiyası, müharibə dövründə və sonra BMT TŞ-da, ATƏT və Aİ-də formalaşan həmlələri dəf etmək imkanları məhz geosiyasi identikliyin çoxtəbəqəliyindən irəli gələn imkanlardan məharətlə istifadəsinin nəticəsi idi.

Bununla belə, dünya sürətlə dəyişir və açıq qarşıdurma mərhələsinə qədəm qoyur. Artıq kiçik dövlətlərin xarici siyasəti məhdudlaşır və onlar güc mərkəzlərinin fəal maraq obyektinə çevrilir. Kiçik dövlətlər hərbi əməliyyatlar teatrının bilavasitə yaxınlığında yerləşirsə və ya onların ərazisində münaqişələr mövcuddursa, həmin dövlətlərin öz iradəsinə zidd olaraq qlobal qarşıdurmaya cəlb edilməsi riski yaranır.

Mürəkkəb geosiyasi identiklik daxili parçalanmaya da təsir edir. Hakimiyyətin əsas vəzifələrindən biri milli məqsədlər ətrafında həmrəyliyə nail olmaqdır, çünki daxili parçalanma böyük dövlətlərə daha kiçik dövlətlərin xarici siyasətini nəzarətə götürmək imkanı yaradır.

Beləliklə, qlobal və regional sistemlərin iflic vəziyyətə düşməsi və yeni sistemlərin formalaşmadığı şəraitində Azərbaycan əsas problemini həll etmiş oldu. Bu mürəkkəb şəraitdə təhlükəsizliyi və iqtisadi inkişafı təmin etməklə yanaşı, rəsmi Bakının qarşısında qlobal və regional sistemlərin yenidən formalaşmasında iştirak etmək kimi vəzifələr dayanır.

@cssc_cqtm

Qlobal təhlükəsizlik və idarəetmə sisteminin böhranı dövründə Azərbaycanın yeri (III hissə)

Azərbaycan nə edir?!

Hazırda dünya nizamı dərin böhran içindədir. Mövcud qlobal təhlükəsizlik arxitekturası öz effektivliyini itirib, beynəlxalq maliyyə sistemi sanksiyalar üçün alətə çevrilib. Prosesin sonu hələ də görünmür, yeni oyun qaydalarının nə zaman bərqərar olacağı isə məlum deyil.

Qlobal qarşıdurma tərəflərinin nüvə dövlətləri olması onlardan hər hansı birinin açıq müharibədə qələbəsini mümkünsüz edir. Bu, dünya miqyasında qeyri-müəyyənlik şəraitinin hələ xeyli müddət davam edəcəyini vəd edir. Mövcud qlobal təhlükəsizlik və idarəetmə sisteminin artıq işləmədiyi, yenisinin isə hələ formalaşmadığı bir zamanda Azərbaycanın atdığı addımlar onun geosiyasi identikliyindən irəli gəlir və rəsmi Bakının tarixi-mədəni coğrafiyamızda baş verənlərə reaksiyasıdır.

Azərbaycan ilk gündən Cənubi Qafqaz və qonşularını bir araya gətirən 3+3 formatının iştirakçısıdır. Türkiyə ilə müttəfiqliq münasibətlərini rəsmiləşdirərək regionda dominant mövqelərə yiyələnmək istiqamətində addımlar atılır. 3+3 formatında iştirak etməyən Gürcüstanla məhz Azərbaycan və Türkiyə üçtərəfli əməkdaşlıq formatını dərinləşdirərək regional güc mərkəzinə çevrilməkdədir.

Avropa istiqamətində artıq regional idarəetmə sisteminin yeni elementi kimi çıxış edən Avropa Siyasi Birliyi yaxın gələcəkdə ATƏT-ə alternativ ola bilər. Bu formatın öncəkindən əsas fərqi onun daxilində ABŞ və ya Rusiya kimi dominant tərəflərin olmamasıdır. Azərbaycan burada Şərqi və Cənub-Şərqi Avropa dövlətlərinin simasında özünə xeyli tərəfdaş qazanmağı bacarıb. Əgər Avropa Siyasi Birliyi də sonradan “yeni ATƏT-ə” çevrilsə, Bakı öz mövqeyini bəyan edəcək.

Postsovet məkanına nəzər salsaq, Azərbaycan MDB-nin üzvü olaraq qalır. Bu təşkilat bir sıra üzvlərini itirməklə xeyli zəifləsə də, Bakı regional miqyasda hələ də mövcud platforma rolunu oynayan bir tribunadan özünü məhrum etmək fikrində deyil.

Azərbaycan Mərkəzi Asiya ölkələri ilə həm ikitərəfli qaydada, həm də Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşləri, TDT, ŞƏT kimi formatlar və təşkilatlar vasitəsilə ən yüksək səviyyədə əlaqələrini dərinləşdirir. Digər Asiya dövlətlərilə münasibətlər də diqqətdən kənarda qalmır. Bakı Pakistanla yanaşı artıq Çinlə də strateji əməkdaşlıq qurur, Əfqanıstanla əlaqələr saxlayır.

Yaxın Şərqə gəlincə, burada bölgə dövlətləri arasında uzun illərdir davam edən ədavət səbəbindən bütün regionu əhatə edən ümumi idarəetmə sistemi hələ də mövcud deyil. Buna baxmayaraq, Azərbaycan region ölkələrilə ikitərəfli əməkdaşlığı inkişaf etdirməklə yanaşı, Ərəb Dövlətləri Liqası və Körfəz Əməkdaşlıq Təşkilatı ölkələri ilə də davamlı münasibətlər qurub.

Nəqliyyat kommunikasiyaları sahəsində Azərbaycan Şimal-Cənub, Şərq-Qərb (Orta Dəhliz) layihələri üçün vacib olan infrastrukturu fəal şəkildə formalaşdırır. Bu yolla Bakı həm qlobal, həm də regional oyunçuların diqqətini özünə çəkir, Azərbaycanı dünya miqyasındakı təchizat zəncirlərinin vacib halqasına çevirmək niyyətindədir.

Enerji təhlükəsizliyi qlobal gərginliyin artdığı bir zamanda getdikcə daha böyük əhəmiyyət daşımağa başlayır. Belə şəraitdə Azərbaycan Avropa və Mərkəzi Asiya ölkələri hesabına öz enerji ixracının coğrafiyasını genişləndirmək, eləcə də ixracın strukturunu zənginləşdirməklə (neft-qazla yanaşı, yaşıl enerji) qlobal enerji təhlükəsizliyinə töhfələr verir.

Beləliklə də, Azərbaycan fərqli tarixi-mədəni coğrafiyalara məxsus olmanın verdiyi imkanlardan maksimum istifadə edir. Bakı BRİCS, Qoşulmama Hərəkatı, COP və İƏT kimi dünya miqyaslı platformalar vasitəsilə BMT-dəki islahatlar, eləcə də Bretton-Vud sisteminə alternativin yaradılması kimi qlobal diskurslarda iştirak edir.

Burada əsas məqsəd Azərbaycanın səsini dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq, öz ətrafına daha çox tərəfdaşlar toplamaq və ən əsası - açıq qarşıdurma dövründə bütün tərəflərin Azərbaycanın təhlükəsizliyində maraqlı olmasını təmin etməkdir.

Məqalə ilə tam şəkildə burada tanış ola bilərsiniz: cssc.az/az/view/2/66

Azərbaycanla Avropa institutları, xüsusən AŞPA arasındakı növbəti gərginlik nəyə gətirib çıxaracaq!?

Azərbaycanın xarici siyasətinin Avropa istiqaməti institusional olaraq üç yarım institutu əhatə edir:

- Avropa Şurası (AŞPA daxil olmaqla) - tamhüquqlu üzvlük;
- ATƏT - tamhüquqlu üzvlük, funksiyasını itirmiş struktur;
- Avropa İttifaqı - qarşılıqlı əlaqələr haqqında sazişi, energetika sahəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında memorandum;
- Avropa Siyasi Birliyi - ATƏT-i əvəz etmək üçün hələ ki, yeni yaranan qarşılıqlı fəaliyyət formatı.

44 günlük müharibədən sonra yalnız Aİ danışıqlar prosesində rol oynamaq imkanı əldə etdi. Lakin Aİ Şurasının sədri Şarl Mişelin Qranada Bəyanatını imzalaması səbəbindən bu vasitəçilik missiyası uğursuz oldu.

Bununla yanaşı, Aİ institutu olan Avropa Parlamenti (AP) ən radikal anti-Azərbaycan mövqeyi tutdu. Avropa Şurası Parlament Assambleyası (AŞPA) da AP-nin nümunəsi üzrə hərəkət etməyə qərar verdi. Lakin AP-dən fərqli olaraq, AŞPA-da Azərbaycan tamhüquqlu üzvdür və milli nümayəndə heyəti ilə təmsil olunur.

Almaniyalı deputat Şvabenin Azərbaycana qarşı təşkil etdiyi böhtan kampaniyası Milli Məclislə AŞPA arasında münasibətlərdə böhrana səbəb olub. Azərbaycan nümayəndə heyəti AŞPA-dakı iştirakını bir il müddətinə dondurdu, bunun ardından isə AŞPA Azərbaycan nümayəndə heyətinin səlahiyyətlərini dayandırdı.

AŞPA-nın bu cür münasibətinə səbəb Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin qalıqlarını məhv etmək üçün Azərbaycanın sentyabr ayında Qarabağda keçirdiyi antiterror əməliyyatı və Azərbaycanın bütün ərazilərdə suverenliyini bərpa etməsidir. Avropa Azərbaycanın bunu bacarması ilə barışa bilmir, çünki Azərbaycanın maraqları bahasına Avropanın regionda daimi arbitr rolunu oynayacağı nəzərdə tutulurdu.

Bir neçə ay ərzində AŞPA-ya üzv olan bir sıra ölkələrin milli nümayəndə heyətləri münasibətlərin normallaşdırılması və Azərbaycan nümayəndə heyətinin təşkilata qayıtması məqsədi ilə AŞPA-ya müraciət ediblər. Lakin bütün bu müraciətlərə məhəl qoyulmayıb.

Azərbaycan da öz növbəsində AŞPA-nı parlament seçkilərini izləməyə dəvət etməyib, həmçinin Azərbaycan nümayəndə heyətinin səlahiyyətlərinin dayandırılmasına səs verən hər kəsin ölkəyə girişinə qadağa qoyub.

Bu da məntiqlidir, ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdiyinə görə Azərbaycana qarşı sanksiyalar tətbiq etməklə məşğul olan bir qurumun nümayəndələrini ölkəyə dəvət etmək və onlara ölkəyə giriş imkanı vermək nəyə lazımdır?!

Bununla yanaşı, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev İtaliyada keçirilən forumda çıxışı zamanı qeyd edib ki, Azərbaycan yalnız öz nümayəndə heyətinin bu qurumda səlahiyyətləri bərpa edildikdən sonra AŞPA üzvlərinin ölkəyə səfərinə qoyulan qadağanı aradan qaldıracaq. Azərbaycanın bu konstruktiv mövqeyi AŞPA-da, xüsusən də deputat Şvabe və onun əlaltıları arasında hiddətlə qarşılanıb.

Tərəflər arasındakı böhranın növbəti kəskinləşməsi bu yaxınlarda baş verib. Belə ki, Avropa Azərbaycanı İşgəncələrə Qarşı Komitə ilə, yəni ittiham edilərək həbs olunan erməni separatçıları mövzusunda əməkdaşlığa məcbur etmək istəyir.

Bu davranış cavabsız qala bilməz. Azərbaycan ərazi bütövlüyü və ədalətin bərpası mövzusuna heç bir kənar müdaxiləyə imkan verməyəcək. Bakı həbs edilmiş 23 Ermənistan vətəndaşı mövzusuna məhz belə yanaşır. Əgər ərazi bütövlüyünə, suverenliyinə, ədalətin bərpasına görə Azərbaycan Avropa Şurasından çıxmalı olsa, bu, baş verəcək! Və heç kim buna şübhə etməsin!

Fikir mübadiləsi aparılan diplomatik mənbələrdən məlum olur ki, Azərbaycan hadisələrin bu cür inkişafına hazırlaşıb və növbəti antiazərbaycan addımlarını gözləmədən Avropa Şurasından çıxmaq üçün addımlar ata bilər.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev normallaşmanın hansı şərtlərdə baş verə biləcəyini qeyd edib. Bu şərtlər yerinə yetirilməsə, təşkilatdan çıxış prosesinə start veriləcək!

@cssc_cqtm

Qərb Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı səhvlərini təkrarlayır

ABŞ Konqresinin Helsinki Komissiyası “Ermənistanda demokratiyanın dəstəklənməsi və Qərb gələcəyi” mövzusunda dinləmələr keçirib. Başlıqdan da göründüyü kimi, “demokratiya” və “Qərb gələcəyi” kimi əlamətdar ifadələr işlədilib.

Bu dinləmələr Qərbin Ermənistanı dəstəkləmək mövzusuna yanaşmasının bir nümunəsidir ki, burada ermənilərin bütün tezisləri, Azərbaycana qarşı yalan və böhtanlar beynəlxalq hüquqa və regiondakı reallığına məhəl qoymadan istifadə olunub.

Ermənistan adından aşağıdakılar çıxış ediblər:

- Səfir Daniel Baer - erməni diasporu ilə əməkdaşlıq edən təqaüdçü amerikalı diplomat, hazırda Karnegi Mərkəzində işləyir;

- Olesya Vartanyan - Beynəlxalq Məşvərət Qrupundan ayrılandan sonra Ermənistan hökuməti tərəfindən xarici forumlarda çıxış etmək və Azərbaycan əleyhinə layihələr həyata keçirmək üçün seçilib;

- Tiqran Qriqoryan - Qarabağ əsilli Ermənistan eksperti, ölkənin Təhlükəsizlik Şurası Katibliyinin keçmiş əməkdaşı, hazırda Armen Qriqoryanın əsas tezislərinin carçısı.

Bu mənzərə bizə Osmanlılara və türk dövlətlərinə qarşı müharibədə dəstək qazanmaq, “qədim xristianları” müsəlmanlardan xilas etmək üçün məktub və yalvarışlarla ilk dəfə Qərb paytaxtlarını dolaşan erməni elçiləri xatırladır. Qərbdə dolaşan erməni elçiləri o zaman Rusiyada özlərinə arxa-dayaq tapdılar.

ABŞ Konqresində müasir erməni elçilərinin çıxışında Paşinyanın bütün məlum tezisləri səsləndi, İrəvanda hazırlanmış mətnlər oxundu. Burada Ermənistanın Rusiyanı tərk etməsi üçün daha böyük dəstək tələbləri, Ermənistana və Qarabağdakı separatçılara qarşı hərəkətlərinə görə Azərbaycanın cəzalandırılması, digər bir sıra yalan rəvayətlər və yalvarışlar öz əksini tapdı. İrəvan Qərbdən xahiş edib ki, KTMT, Aİİ üzvlüyünü və Rusiya hərbi bazasının mövcudluğunu başa düşürək onları bağışlasınlar. Konqres başa düşdü, bağışladı və Ermənistana kömək edəcəyinə söz verdi.

Axı belə vəziyyətdə Ermənistana necə kömək etməmək olar?! Axı Paşinyan “təzyiq altında” BRİKS sammitinə gedir, Rusiya ilə ticarət dövriyyəsini artırmağa “məcbur qalır”, “silah gücü” ilə MDB və Aİİ sammitlərinə qatılır, “şantaj” altında Rusiyanın Ermənistandakı hərbi bazasını, Rusiya sərhədçilərini İran və Türkiyə ilə sərhəddə saxlayır.

Qərbin Ermənistanla bağlı siyasəti olduğu kimi davam edəcək, çünki İrəvana dair artıq qərar qəbul edilib, sənədlər imzalanıb (aprelin 5-də Brüsseldə). Azərbaycan mətbuatının o zamanlar yazdıqları, amerikalıların və avropalıların rədd etdikləri bütün məsələlər artıq həyata keçirilir.

Amerikalılar USAİD vasitəsilə yardımı ikiqat artırır, hərbi təlimlər keçirir və hərbi müşavirlərini Ermənistanda saxlayır, Aİ sülh fondu vasitəsilə silah təmin edir, Aİ missiyasını gücləndirir, Fransa Ermənistanın büdcə kəsirini birbaşa maliyyələşdirir.

Yəni Ermənistanın hərbi xərclərini ABŞ və Aİ maliyyələşdirir!!!

Eyni zamanda yüzlərlə yaşayış məntəqəsinin xarabalığa çevrildiyi, ermənilərin yerləşdirdiyi bir milyon yarım minanın olduğu Azərbaycana mikroskopik yardımlar edilir.

Biz bütün bunları artıq görmüşük...

25 il ərzində bu rolu Ermənistanı hər cəhətdən təmin etməyə çalışan Rusiya oynayıb, Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğalını davam etdirməsi üçün İrəvana lazım olan bütün resursları onun ixtiyarına verib. Hətta 2016-cı ildə İskəndərlər də verilib.

Bəs Rusiya üçün nəticə nə oldu?!

Qərbin Ermənistana sülh müqaviləsi olmadan və antiazərbaycan kontekstində verdiyi dəstək erməni dövlətçiliyinin, qondarma üçüncü respublikanın təməllərində dayanan təcavüzkar siyasətə dəstəkdir. Azərbaycan birtərəfli yanaşmaları qəbul etmir və “yerdə” hərəkətləri ilə, Ermənistanı regional layihələrdən əngəlləməkdə davam edərək, Ermənistanı Konstitusiyanı dəyişməyə məcbur etməklə geosiyasi xətlərin formalaşmasına mane olacaq.

Ermənistanın Qərb tərəfindən hərbiləşdirilməsi danışıqlar prosesinə mənfi təsir göstərir, çünki bu, İrəvanın aqressivliyini təşviq edir və regionun problemlərinin həllinə töhfə vermir, əksinə, mövqelərin sərtləşməsinə gətirib çıxarır.

@cssc_cqtm

BRICS Cənubi Qafqaz regionunda nəqliyyat dəhlizlərinə necə təsir göstərə bilər?

Azərbaycan BRICS-ə üzv olmaq üçün müraciət etdikdən sonra bu qlobal formata diqqət artıb. Bu ənənəvi qarşılıqlı əlaqə formatı deyil. Burada, məsələn, daimi katiblik yoxdur. Müzakirələr qarşılıqlı maraq doğuran ayrı-ayrı mövzular üzrə aparılır. Əgər təşkilatın bütün iştirakçıları arasında konsensus yoxdursa, bu, daxili böhrana çevrilmir, sadəcə olaraq müəyyən mövzular və layihələr üzrə ölkələrarası qruplaşmalar yaranır.

Azərbaycanın maraq göstərdiyi sahələrdən biri də nəqliyyat-kommunikasiya sahəsidir. Gəlin BRICS-in portfelindəki bu komponentə nəzər salaq və mövzunun BRICS-in fəaliyyətlərində necə əks olunduğunu anlamağa çalışaq.

Nəqliyyat və logistika mövzusu Çin və Rusiyadan güclü dəstək alır. Çin bu sahədəki BRICS layihələrini özünün qlobal “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü ilə əlaqələndirməyə çalışır. Lakin Pekin öz qlobal təşəbbüsünün bütün infrastruktur layihələrini BRICS ölkələrinin maraqları ilə hələ tam uzlaşdıra bilməyib. Bununla belə, müəyyən sahələrdə və layihələrdə anlaşmaya nail olmaq mümkündür. Rusiya da öz növbəsində Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərində nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafında maraqlıdır.

Nəticədə 2023-cü ilin avqustunda Yohannesburqda keçirilən sonuncu sammitdə BRICS-in nəqliyyat üzrə daimi komissiyası yaradılıb.

2024-cü ilin iyununda BRICS-ə üzv ölkələrin nəqliyyat nazirlərinin ilk iclası keçirildi və BRICS ölkələrinin bağlılığı Bəyannaməsi qəbul edilib. Bəyannamədə BRICS ölkələri arasında nəqliyyat sahəsində birgə layihələrin və texnoloji əməkdaşlığın həyata keçirilməsində işbirliyinin inkişafı çağırışı əks olunur.

Bu sahədə qabaqcıl təcrübə və innovasiyaların mübadiləsi üçün nəzərdə tutulmuş BRICS Transport rəqəmsal platforması yaradılır. Bundan əlavə, BRICS-in Biznes Şurasında Nəqliyyat və Logistika üzrə Alt Qrup formalaşdırılıb və BRICS Nəqliyyat Akademiyasının yaradılmasına hazırlıq işlərinə başlanılıb.

Bir sözlə, BRICS nəqliyyat və logistika məsələləri üzrə mexanizmlər və alətlər yaradır. Bununla yanaşı, BRICS çərçivəsində on milyardlarla dollar ehtiyata malik olan və SWIFT-ə alternativ öz maliyyə sistemini yaratmağa çalışan Yeni İnkişaf Bankı (Dünya Bankına alternativ) fəaliyyət göstərir. Beləliklə, güman etmək olar ki, nəqliyyat və logistika mövzusu digər prioritetlərlə yanaşı, strukturun maliyyə ehtiyatlarının tətbiqi məkanına, bu sistem daxilində ödənişlər isə yeni maliyyə sisteminin ilk addımlarına çevrilə bilər.

Çin artıq keçən ilin oktyabrında multimodal “Bir kəmər, bir yol” Kommunikasiyaları Şəbəkəsi, xüsusən də Transxəzər Nəqliyyat Dəhlizi də daxil olmaqla Çin-Avropa dəmir yolu xəttinin dəstəklənməsi barədə qərar qəbul edib. Kazan sammitində bu təşəbbüslərin BRICS-in himayəsi altına salınması gözlənilir. Bu, həm maliyyə cəlb etməyə, həm də BRICS ölkələrinin institusional iştirak səviyyəsini artırmağa imkan verəcək.

Çin və Rusiya təşəbbüsləri ilə yanaşı, BRICS çərçivəsində Hindistanın Şimal-Cənub təşəbbüsü də var ki, bu da bizim regiona aiddir. Ehtimal ki, məhz onun tərkib hissəsi kimi Ermənistan gələcək sammitin iştirakçıları siyahısına düşüb. Ermənistanın baş nazirinin iştirakı, ilk növbədə, Hindistanın siyasi təşəbbüsü və Ermənistanın nəqliyyat komponentinə qoşulmasıdır.

Belə qənaətə gəlirik ki, Kazanda keçiriləcək sammitdə BRICS üzvləri müxtəlif layihələri BRICS-in “çətiri altına” salmaq üçün lobbiçilik edəcəklər. Əlbəttə ki, BRICS çərçivəsində bütün bu layihələr və sahələr üzrə qərarlar qəbul edilsə də, əsas məsələ işlərin icra sürəti və səmərəliliyi olacaq.

Bütövlükdə Cənubi Qafqaz, xüsusən də Azərbaycan həm Şərq-Qərb, həm də Şimal-Cənub vektorlarının mərkəzindədir. Azərbaycan diplomatiyasının BRICS-ə üzvlüklə bağlı fəaəliyyəti, Çin (Şərq-Qərb) və Rusiyanın (Şimal-Cənub) dəstəyinin təmin edilməsi iqtisadiyyat və nəqliyyata cavabdeh olan, BRICS-in mexanizm və alətlərinin öyrənilməsi üzrə ixtisaslaşmış dövlət strukturlarının fəal işi ilə birgə aparılmalıdır.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Pressklub TV-nin efirində gedən “Əsas Sual” verilişində “ABŞ-də nazirlərin mühüm görüşü - Nə gözlənilir?” mövzusunda fikirlərini bölüşüb.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/live/lcWgAo1EoZY?si=0fUzpgHyGWighWcO

Hərbi güc təhlükəsizliyin əsas qarantı kimi

Prezident İlham Əliyev Milli Məclisdəki çıxışında Azərbaycanın qarşısında duran bir nömrəli vəzifəni açıqladı: “Birinci nömrəli vəzifə hərbi gücümüzün artırılmasıdır... Əgər biz hərbi sahəyə diqqətimizi azaltsaq və oraya ayrılan vəsaiti lazımi səviyyədə təmin etməsək, gələcəkdə bizi problemlər gözləyə bilər”.

Beynəlxalq hüquq işləmir…

Dövlət başçısı öz çıxışında vurğuladı ki: “İndi dünyada nəinki siyasətlə məşğul olanlar, hesab edirəm ki, bütün insanlar görürlər ki, beynəlxalq hüquq anlayışı tamamilə sarsılıb. İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşmış təhlükəsizlik arxitekturası artıq mövcud deyil, “Kim güclüdür, o da haqlıdır” prinsipi üstünlük təşkil edir və artıq bəzi böyük dövlətlər bunu heç gizlətmirlər”.

Həqiqətən də, bu günlərdə Nyu-Yorkda keçirilən BMT Baş Assambleyasında çıxış edən dünya liderlərinin bir çoxu beynəlxalq münasibətlərdəki mövcud böhranı etiraf etdilər və BMT Təhlükəsilik Şurasında islahatların aparılmasına, qlobal təhlükəsizlik sisteminin yenidən qurulmasının vacib olduğunu dilə gətirdilər.

... Azərbaycan isə ada deyil

İlk növbədə anlamaq lazımdır ki, Azərbaycan ada deyil və qlobal təhlükəsizlik böhranı ilə yanaşı, Azərbaycanın yerləşdiyi region, qonşuluqdakı ölkələrin siyasəti rəsmi Bakını öz hərbi gücünü artırmağa vadar edir.

Şimal qonşumuz Rusiyanın Ukrayaya hücumunun əsas motivi SSRİ-nin bərpasıdır və bu müharibənin sonu hələ ki, görünmür. Kremlin Cənubi Qafqazdakı fəallığı isə nəinki azalmır, hətta Ermənistana görə daha da artır. Bakı Rusiya sülhməramlılarını Qarabağdan çıxarmaqla Moskvanın bölgədəki mövcudluğunu məhdudlaşdırdı. İrəvan isə tam əksinə, Rusiya hərbi bazasından imtina etmir, Rusiya iqtisadiyyatını ayaqda saxlamaq üçün lazımi məhsulların (qızıl və almazların) Ermənistandan keçidini təmin etməklə Rusiyanın ixracını təmin edir və regionun Kreml üçün marağını daha da artrır.

Cənub qonşumuz İran əsasən Yaxın Şərqdəki proksi qüvvələri vasitəsilə ABŞ və İsraillə münaqişə vəziyyətindədir. İş o yerə çatıb ki, artıq İranın öz ərazisinə birbaşa zərbələr endirilir. Halbuki bir neçə il öncə bunu təsəvvür etmək belə çətin idi. Bu vəziyyət İranın idarəetmə sistemində böhrana səbəb olur. Hazırda İranda rəsmi dövlət strukturları ilə yanaşı, paralel dövlət qurumları (məsələn, SEPAH) da mövcuddur. Məhz sonuncular yaxın keçmişdə Azərbaycan ərazisində siyasətçilərə, İran ərazisində isə Azərbaycan səfirliyinə terror hücumları təşkil edib.

Müdafiə xərclərinın artırılması

Müasir dünyada müdafiə xərclərinin artırılması artıq qlobal trendə çevrilib və bu anlaşılandır. Əgər qlobal təhlükəsizlik və beynəlxalq hüquq sistemi işləmirsə, özünü qorumağın yeganə yolu hərbi gücün artırılmasıdır. Bu sahədə Azərbaycana qarşı, xüsusilə də Qərb ölkələri arasında embarqo ənənəsi mövcuddur. Mövcud praktika bir sıra ölkələrdən Azərbaycana silah satışı və hərbi texnologiya transferini məhdudlaşdırır.

Lakin Prezident İlham Əliyevin də qeyd etdiyi kimi: “...həm dünyada gedən proseslər, yeni münaqişə, müharibə ocaqlarının yaradılması və ətrafımızda gərginliyin artması, eyni zamanda, Ermənistanda revanşizm meyilləri bizi bu sahəyə daim diqqət göstərməyə vadar edir”. Belə şəraitdə Bakı məhdud tərəfdaşları vasitəsilə silahlanmalı, yerli silah istehsalını genişləndirməlidir.

Nəticə

Yerləşədiyimiz coğrafiyada belə bir qonşularla müstəqil dövlət olaraq sülh şəraitində yaşamaq əslində normal hal deyil və bu, yalnız fövqəladə fəaliyyətlər və tədbirlərin nəticəsidir. Bəzən bu fəaliyyətlər və tədbirlər əhalinin rahatlığına, iqtisadi münasibətlərin inkişafına mənfi təsir göstərir. Lakin təhlükəsizlik olmadan rahatlıq və iqtisadi inkişaf mümkün deyil. Bugünki reallıqda isə təhlükəsizliyin əsas qarantı hərbi gücdür. Azərbaycan Prezidentinin sözləri ilə desək: “Hərbi gücümüz olmasa, biz heç bir müstəvidə - nə iqtisadi, nə siyasi müstəvidə uğur qazana bilmərik”.

@cssc_cqtm