Beynəlxalq Respublika İnstitutunun Ermənistanda keçirdiyi sorğu nəyi göstərir?

Sorğunun nəticələri artıq dərc edilib və müxtəlif istiqamətlər üzrə seçilmiş göstəricilər təqdim olunub. Gəlin bəzi rəqəmlərə nəzər salaq.

✓ Ölkə səhv istiqamətdə irəliləyir –49%, düzgün istiqamətdə irəliləyir –36% (səh. 6)

Ermənistan baş naziri üçün heç də yaxşı mənzərə deyil. Özü də Paşinyanın daha çox qayğısına qaldığı gənclər (18-35 yaş) ölkənin gedişatını başqalarından daha artıq yanlış hesab edirlər – 49% (səh. 7).

✓ Digər tərəfdən, siyasi tərcihlərə dair suala cavablar belədir:

- Nikol Paşinyan – 13%
- Ararat Mirzoyan – 5%
- Robert Koçaryan – 4%
- Aram Sarkisyan – 2%
- Alen Simonyan – 2%

Digərləri hər biri 1%. (səh. 13)

Lakin… 61% heç kimə etibar etmir!

Bəs bu 61% kimlərdir?

"Hansı partiyaya səs verərdiniz?" sualına cavablar da (səh. 14) oxşardır. Yenə də 60% ya qərar verə bilmir, ya da inamsızlığa görə seçkilərdə iştirak etmək istəmir!

Bu 60%-in yaş tərkibinə baxdıqda (səh.16) görürük ki, gənclərin 63%-i qeyri-müəyyənlik vəziyyətindədir.

Belə nəticəyə gəlmək olar ki, gənclər mövcud vəziyyətdən narazıdır, yəni etirazçı seçici qrupunu təşkil edir. Eyni zamanda, gənclərin əksəriyyəti nə hakimiyyətə, nə də müxalifətə inanmır və seçkilərdə iştirak barədə qərar qəbul etməyib. Odur ki, Ermənistandakı siyasi qüvvələrin üzərində işləməli olduğu bir auditoriya var. Həmçinin, nə hakimiyyət, nə də "sabiqlər"lə bağlı olmayan üçüncü qüvvə üçün də potensial mövcuddur.

✓ Əsas problemlərin/təhlükələrin sıralaması (səh. 8):

- Təhlükəsizlik/sərhəd – 44%
- İqtisadiyyat/işsizlik – 14%
- İqtisadiyyat/qiymətlər – 12%
- Zəif idarəetmə – 9%
- Təhsil, səhiyyə – hər biri 6%
- Zəif xarici siyasət – 6% və s.

Bu nəticələri yadda saxlayaq...

✓ Azərbaycanla sülh müqaviləsi barədə suala cavablar (səh. 44):

- Dəstəkləyir – 47%
- Dəstəkləmir – 40%

Lakin…
Yaşlı nəsil Azərbaycanla sülhü daha çox dəstəkləyir (58%), gənclərin isə yalnız 38%-i sülhə tərəfdardır. Gənclərin 48%-i sülh müqaviləsinə qarşı çıxır!

Bunu da yadda saxlayaq...

✓ "Paşinyan növbəti 6 ay ərzində nə etməlidir?" sualına cavablar (səh. 27):

- Sülh yaratmaq – 22%
- Təhlükəsizliyi/sərhədlərin toxunulmazlığını təmin etmək – 17%
- Ordunu inkişaf etdirmək – 14%
- Xarici siyasəti dəyişmək – 12%
- İqtisadiyyatı inkişaf etdirmək – 11%
- İstefa vermək – 8% və s.

Göründüyü kimi, ilk dörd məqam Azərbaycanla sülh prosesi ilə bağlıdır.

Burada yadda saxlamalı olduğumuz məsələləri xatırlayaq.

Beləliklə, Ermənistan cəmiyyəti sərhəd təhlükəsizliyi mövzusunda narahatdır, lakin gənclər, passiv şəkildə də olsa, hökumətin hazırkı sülh gündəminə qarşıdır. Bu, Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından imtina və sərhəd təhlükəsizliyi müqabilində sülh gündəmi ətrafında xalqla, xüsusən də gənclərlə işləmək üçün Ermənistan hökumətinə bir siqnaldır. Paşinyan Ermənistan cəmiyyətinə, xüsusən də gənclərə məqbul təkliflər edə bilər.

Azərbaycan üçün isə bu, Ermənistanda Konstitusiya referendumunun keçirilməsini əsaslandırmaq üçün yaxşı bir məlumat bazasıdır. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, gələcəkdə Ermənistandan heç bir iddianın olmayacağına dair "dəmir-beton zəmanət" almaq vacibdir. Axı gələcək deyəndə məhz indiki gənclər nəzərdə tutulur!

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov İctimai TV-nin efirində gedən "Diqqət Mərkəzi" verilişində "İrəvan Rusiyanın hədəfində: Azərbaycan Ermənistanı müstəqil edir" mövzusunda öz fikirlərini bölüşüb.

Daha ətraflı: https://youtu.be/8zytF8kvwGU?si=KPT7P2Wjz9bdJpC-

Rusiyanın Ermənistandakı hərbi bazası haqqında

Son həftələrdə Rusiya Silahlı Qüvvələrinin Ermənistandakı hərbi bazasına şəxsi heyət və texnika göndərməsi barədə xəbərlər yayılır. Moskva-Bakı münasibətlərinin "çətin dövründə" bu məlumat Azərbaycan cəmiyyətinin diqqətini cəlb edir.

Məsələyə aydınlıq gətirməyə çalışaq.

Rusiyanın hərbi bazası Ermənistanda müqavilə əsasında fəaliyyət göstərir (link sonda). Sənədin əvvəlində hərbi bazanın məqsədləri qeyd olunur.

3-cü Protokolda bazada yerləşdirilə biləcək texnika və silahların siyahısı qeyd edilir. Siyahı kifayət qədər sanballıdır və üstəlik, burada aviasiya parkı da var.

Rusiyanın müharibə aparması və silaha ehtiyacını nəzərə alaraq, cari göndərişin iki məqsədi ola bilər:

- 2022-ci ilin fevralından əvvəlki sayın bərpası;
- Texnika və şəsxi heyətin artırılması.

İkinci halda Ermənistan hökuməti texnika və şəxsi heyətin sayının müqavilədə müəyyən edilmiş limitlərə uyğunluğunu yoxlaya bilər (Maddə 13: "Şəxsi heyətin ümumi sayı, silah və texnikanın miqdarı tərəflərin razılaşması ilə müəyyən edilir").

Ermənistan bu göndərişə mane ola bilərmi?

Maddə 18: "Ermənistan tərəfi Rusiya hərbi bazasının hərbi qüvvələrinin Ermənistan Respublikasının dövlət sərhədindən keçməsini təmin edir.
Ermənistan tərəfi Rusiya hərbi bazasına və əks istiqamətə göndərilən yüklərin keçidinə hər cür kömək göstərir və onların öz ərazisində qorunmasını təmin edir. Rusiya hərbi bazasının say tərkibinə daxil olmayan hərbi qüvvələrin Ermənistan Respublikasının ərazisinə daxil edilməsi qərarı tərəflərin birgə razılaşması ilə qəbul edilir".

Yəni, limitləri aşan hər şey ayrıca müzakirə olunur!

Belə çıxır ki, İrəvan bazadakı şəxsi heyət və texnikanın əvvəlki sayının bərpası üçün olan göndərişlərə mane ola bilməz!

Lakin Ermənistan XİN 6 iyulda qısa və çoxmənalı bir bəyanat yayıb: "Ermənistan Respublikası öz prinsipial mövqeyini təsdiq edir: Ermənistanın ərazisi üçüncü ölkələr tərəfindən hər hansı bir qonşu dövlətə qarşı hərbi əməliyyatlar aparmaq üçün istifadə edilə bilməz".

Bu nəyə işarədir?

Potensial təhlükə Azərbaycan və Türkiyədən gələ bilər. Amma hal-hazırda de-fakto sülh şəraitində Azərbaycan və Türkiyə tərəfindən heç bir təhdid yoxdur!

Rusiya hərbi bazası yalnız Ermənistan hökumətinin sorğusu əsasında aktivləşdirilə bilər. Bu cür sorğu 2021-ci ildə olub və Rusiya hərbçiləri Azərbaycanla sərhədə yerləşdirilib, lakin sonra sorğu geri çəkilib. Hal-hazırda Paşinyan hökumətindən belə bir sorğu yoxdur.

Bəs Rusiya hərbi bazası Ermənistan rəsmiləri ilə razılaşdırmadan öz resurslarından kiməsə qarşı istifadə edə bilərmi?

Məsələn, Rusiya hərbi əməliyyat aparır və Ermənistandakı hərbi bazanın resurslarından istifadə etmək qərarına gəlir...

Belə halda quru əməliyyatları məhdudlaşacaq, çünki hərbi texnika və şəxsi heyətin bazadan kənara çıxması Ermənistan hökuməti ilə razılaşdırma tələb edir.

Bəs hava hücumları? Bax bu maraqlıdır...

Maddə 17: "Ermənistan tərəfi, Rusiya hərbi bazasının maraqları üçün ərazisi üzərindən uçuşların həyata keçirilməsinə əvvəlcədən təqdim olunmuş müraciətlər əsasında maneə törətmir. Uçuşlar razılaşdırılmış marşrutlar və zonalar üzrə həyata keçirilə bilər ki, bunlar Rusiya hərbi bazasının komandanlığı və Ermənistan Müdafiə Nazirliyi tərəfindən razılaşdırılır".

Razılaşdırma elementi olsa da, müraciətdə nəyin necə yazılacağı ilə Rusiya qırıcılarının faktiki olaraq hara uçacağı arasında fərq ola bilər. Üstəlik, Ermənistan və Rusiyanın HHM sistemi də birgədir.

Belə nəticəyə gəlmək olar ki, Ermənistan hökuməti Rusiyanın Ermənistandakı hərbi bazasına texnika və şəxsi heyət göndərilməsi prosesinə yalnız o halda məhdudiyyət qoya bilər ki, bazadakı faktiki sayın sənədlərdə göstərilən limitlərə uyğunluğunu yoxlamaq təşəbbüsü göstərsin.

Rusiya hərbi bazasının razılaşdırılmamış aktivliyi halında isə Ermənistan hökuməti, əgər iradəsi çatarsa, yalnız quru əməliyyatlarını dayandıra bilər, hava hücumlarını isə yox.

https://www.mid.ru/ru/foreign_policy/international_contracts/international_contracts/2_contract/47983/

@cssc_cqtm

Vaşinqton görüşü və Azərbaycanın sülh gündəmi barədə...

Cümə günü ABŞ prezidentinin Azərbaycan dövlət başçısı və Ermənistan Baş naziri ilə görüşlərinin keçiriləcəyi artıq təsdiqlənib.

Hazırda Vaşinqtonda cümə günü nə baş verəcəyi barədə çox danışılır. Gəlin Azərbaycanın gündəminə diqqət yetirək. Bu gündəm Prezident İlham Əliyev tərəfindən Qlobal Media Forumunda bir daha bəyan edilib:

- Sülh müqaviləsinin imzalanması üçün Azərbaycanın şərtləri qüvvədə qalır: ATƏT-in Minsk Qrupunun ləğvi və Ermənistan Konstitusiyasında dəyişikliklər. Aydındır ki, Konstitusiya dəyişikliyi sonrakı məsələsidir, amma Minsk Qrupunun ləğvi barədə qərar indi də qəbul edilə bilər. Artıq vaxt yetişib...

- Azərbaycanın Ermənistana qarşı heç bir təcavüzkar planı olmayıb. Bakı İrəvandakı hazırkı qanuni rəhbərliklə danışıqlar aparır. Odur ki, sülh gündəminin bir daha bəyan edilməsi heç də fövqəladə hadisə deyil, əksinə, Azərbaycan tərəfindən 2022-ci ilin yazında sülh müqaviləsinin əsas prinsipləri təqdim edildiyi vaxtdan başlayan bir prosesin davamıdır.

- Azərbaycan və Ermənistan arasında bütün razılaşmalar ikitərəfli formatda qəbul edilir. Bu formatı Azərbaycan təklif edib və istər Ermənistanın, istərsə də onun himayədarlarının müqavimətinə baxmayaraq buna nail olub.

- Kommunikasiyaların açılması mövzusunda Azərbaycanın gözləntiləri dəyişməyib: Zəngəzur dəhlizində xüsusi rejim (maneəsizlik və təhlükəsizliyə beynəlxalq nəzarət).

Bu, Azərbaycanın mövqeyidir və yalnız görüşdən sonra sülh gündəminin ayrı-ayrı istiqamətləri üzrə hansı irəliləyişin olduğunu öyrənmək mümkün olacaq.

Bununla yanaşı, cümə günü baş tutacaq görüş Azərbaycan və ABŞ prezidentlərinin ilk birbaşa görüşü olacaq. Bu, ikitərəfli gündəmin müəyyən edilməsi üçün yaxşı imkandır. Trampla görüşlər həmişə sürprizdir - xoş və ya xoşagəlməz, nəticədən sonra bilinəcək. Ən azı, Prezident Tramp öz sosial şəbəkə səhifəsində Azərbaycan Prezidentinin fikirlərini paylaşıb.

Bir sözlə, görüşün nəticələrini yalnız o baş tutduqdan sonra qiymətləndirmək mümkün olacaq.

Lakin istənilən halda görüş faktının özü də müsbət haldır. Ən azından, hazırda sülh prosesi ikitərəfli formatda gedir və müəyyən nəticələr gözlənilir.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Pressklub TV-nin efirində gedən “Əsas Sual” verilişində “Tramp-Əliyev-Paşinyan görüşünün detalları” mövzusunda fikirlərini bölüşüb.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=4-YEJSn3c-I

Vaşinqton görüşü bizə nə verəcək?

ABŞ ilə saat fərqinə görə bu gün Azərbaycan üçün 8 saat daha uzun olacaq.

Prezident İlham Əliyevin ABŞ-yə səfəri tarixi xarakter daşıyacaq. Səfər çərçivəsində Azərbaycan və ABŞ arasında münasibətlərin yeni səviyyəsinin əsası qoyulacaq, həmçinin Azərbaycan və Ermənistan arasındakı sülh prosesi ilə bağlı qərarlar qəbul ediləcək – sülh prosesində geriyə dönüş nöqtəsi aşılacaq.

Azərbaycan-ABŞ ikitərəfli münasibətləri

Prezident İlham Əliyev ABŞ-də seçkilərdən bir neçə ay əvvəl Trampın dünyagörüşü ilə həmrəy olduğunu açıq şəkildə ifadə etmişdi. Bu, Vaşinqtonda demokrat administrasiyasının tam hakimiyyətdə olduğu bir dövrdə cəsarətli bəyanat idi. Təsadüfi deyil ki, Prezident Tramp bu yaxınlarda öz səhifəsində Prezident İlham Əliyevin fikirlərini paylaşmışdı. Trampın prezidentliyi dövründə liderlər arasında məktub mübadiləsi və telefon danışığı olmuş, Trampın şəxsi nümayəndəsi Bakıya səfər etmişdi. Müasir dövrdə siyasətçilərin şəxsi münasibətləri həlledici rol oynayır!

Səfər nəticəsində Strateji Əməkdaşlıq Xartiyasının hazırlanması üçün İşçi Qrupunun yaradılması nəzərdə tutulur. Prioritetlər enerji, ticarət, logistika, süni intellekt, rəqəmsal infrastruktur və təbii ki, təhlükəsizlik və müdafiə sahələridir. Diqqət yetirin ki, burada Bayden-Blinkenin idealoji xarici siyasətindən heç bir əsər-əlamət yoxdur.

Əlbəttə ki, bu gündəliyin həyata keçirilməsi üçün ədalətsiz 907-ci düzəlişin tətbiqinin dayandırılması lazım idi ki, bu da Prezident Tramp tərəfindən edilib.

Azərbaycan həmişə ABŞ ilə praqmatik münasibətlərin tərəfdarı olub və indi ABŞ-da da praqmatizmin qalib olduğu dövr gəlib çatıb. Bir daha Prezident İlham Əliyevin nümunəsində "zamanın nəbzini tutmağın" necə olduğunu görürük!

Azərbaycan və Ermənistanın sülh gündəmi

Görüşlər çərçivəsində Birgə Bəyannamənin imzalanması nəzərdə tutulur ki, burada Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin sülh xarakteri təsdiqlənəcək. Həmçinin tərəflər ATƏT-ə MQ-nin ləğvi ilə bağlı müraciət etməyi və "qeyd olunan sazişin imzalanması və ratifikasiyası üçün sonrakı addımlar atmağı" razılaşdırıblar. Bu, Azərbaycanın sülh müqaviləsi üçün irəli sürdüyü ədalətli şərtlər sırasında mühüm elementdir.

Vurğulayaq ki, bütün bunlar ABŞ prezidentinin - ATƏT MQ-nin həmsədri və ATƏT-in əksər üzvlərinə təsir göstərmək imkanı olan bir ölkə rəhbərinin iştirakı ilə baş tutacaq.

Azərbaycanın birinci şərtinin həyata keçirilməsi ilə yanaşı, Ermənistan Konstitusiyasının dəyişdirilməsi ilə bağlı ikinci şərtin həyata keçirilməsinin də əsası qoyulur və sülh müqaviləsinin ratifikasiyası prosesi referendumun nəticələri ilə şərtlənir! Müqavilənin təsdiq edilmiş mətni razılaşdırılmış maddələrin dəyişməz qalacağına zəmanət yaradır.

Zəngəzur dəhlizi olacaq! Bu, böyük blokadanın aradan qaldırılması prosesi çərçivəsində yalnız bir kommunikasiya xətti üçün xüsusi rejim olacaq. Bu, ABŞ-nin iştirakı ilə Ermənistanın suveren qərarıdır. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi maneəsizlik və təhlükəsizliyə beynəlxalq zəmanətlər Ermənistan və ABŞ arasında saziş çərçivəsində həyata keçiriləcək.

Regionda sülh gündəmini məhz Azərbaycan Prezidenti formalaşdırıb və onun həyata keçirilməsi üçün ardıcıl şəkildə çalışdı. Beynəlxalq hüquq çərçivəsində ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası, Ermənistanla sülh müqaviləsi təşəbbüsü, sülh müqaviləsinin mətni ilə bağlı razılaşma və kommunikasiyaların açılması ilə bağlı prinsipial mövqe...

Bütün bunlar həm "yerdə", həm də BMT TŞ səviyyəsində qarşısı alınan maneələr şəraitində baş verdi. Prezident İlham Əliyev siyasi dözümlülük və strateji səbr nümayiş etdirdi, Azərbaycanın yanaşmasını irəli sürdü, xarici təklifləri konstruktiv çərçivəyə salmağa çalışdı. Baydenlərin, Blinkenlərin, Makronların və Borrellərin təzyiqləri ilə üzləşdikdə isə onların hədə-qorxularına sadəcə məhəl qoymadı.

Bu gün keçmişlə bağlı bir çox mövzular qapanır və gələcəklə bağlı yeni mövzular açılır!

@cssc_cqtm

Retrospektiv baxış: 10.11.2020 - 08.08.2025

Bu günkü tarixi hadisələr bizi geriyə baxaraq hələ prosesin əvvəlində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin nə dedikləri və bu gün hara gəldiyimiz barədə düşünməyə vadar edir.

Ərazi bütövlüyü bərpa edilməlidir. Prezident İlham Əliyev bütün danışıqlar prosesi boyu bunu bəyan edib. 44 günlük Vətən müharibəsinin nəticəsində bu məqsədə nail olundu. Beşillik dövr ərzində Azərbaycan bütün beynəlxalq ictiamiyyəti bu faktı tanımağa məcbur etdi!

Azərbaycanın suverenliyi bütün ölkə ərazisini əhatə etməlidir. Müharibədən və RSK-nın Qarabağa daxil olmasından sonra Ermənistan Rusiya, Qərb və İranın dəstəyi ilə Bakının nəzarətində olmayan anklav yaratmağa çalışdı. Lakin 2023-cü il sentyabrından sonra "Vardanyan layihəsinə", Makronun BMT TŞ-dəki cəhdlərinə və Blinkenin vurnuxmalarına baxmayaraq, Azərbaycan öz hədəfinə çatdı.

Ermənistan silahlı qüvvələri Azərbaycanı tərk etməlidir. Prezident İlham Əliyev bunu müharibənin bitməsindən dərhal sonra, RSK-nın Azərbaycanda MÜVAQQƏTİ olaraq yerləşdiyi ərazidə Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin qalıqlarının qaldığı zamanı deyirdi. Bu mövzu 22 fevral 2022-ci ildə Rusiya prezidenti ilə birgə mətbuat konfransında xüsusi olaraq vurğulandı. 2023-cü ilin sentyabrında Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin qalıqları Azərbaycandan qovuldu.

"Cəhənnəmə getdi status!". Prezident İlham Əliyevin bu ifadəsi aforizmə çevrildi. Lakin bir neçə il ərzində statusu diriltmək cəhdləri davam etdi - ATƏT MQ çərçivəsində təşəbbüslərdən tutmuş Blinkenin "Qarabağ ermənilərinin hüquq və təhlükəsizliyi" ilə bağlı çoxmənalı ifadələrinə və Rusiyanın təqdim etdiyi sülh müqaviləsi layihəsindəki "təxirə salınmış status"a qədər. Nəticədə, "status" mövzusu elə cəhənnəmdə də qaldı!

Danışıqlar ikitərəfli formatda aparılmalıdır. Ötən dövrdə Rusiya, ABŞ və Aİ vasitəçilik etməyi arzulayırdı. Lakin vasitəçilərin erməniyönümlülüyü Azərbaycanın ədalətli və əsaslı mövqeyi ilə neytrallaşdırıldı. Prezident İlham Əliyevin prinsipiallığı Ermənistan rəhbərliyinə 2023-cü il dekabrında ikitərəfli formatı qəbul edərək nəticə əldə etmək və subyektliliyin səviyyəsini yüksəltmək imkanı verdi. Bu gün Vaşinqtondakı görüş və razılaşmalar da ikitərəfli formatın nəticəsidir.

Sülh müqaviləsi. Sülh müqaviləsi ideyası və əsas prinsiplər Azərbaycan tərəfindən irəli sürülüb. Xarici aktorlar tərəfindən manipulyasiya cəhdləri olsa da, nəticədə proses Prezident İlham Əliyevin gündəminə uyğun cərəyan etdi. Ermənistan iki bəndə etirazlarını geri götürdü və mətn razılaşdırıldı. İndi onun təsdiqi gözlənilir.

Azərbaycanın ATƏT MQ-nin ləğvi və Ermənistan Konstitusiyasının dəyişdirilməsi şərtləri. Bu gün ATƏT MQ-nin ləğvi prosesi başlayacaq, Ermənistan Konstitusiyasının dəyişdirilməsi isə sülh müqaviləsinin ratifikasiya şərti olacaq!

Sərhədlərin müəyyənləşməsi. Burada da çox maneələr aşıldı. Lakin Azərbaycan müharibəsiz dörd kəndi geri qaytardı. Hazırda sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası prosesi ikitərəfli formatda davam edir.

Zəngəzur dəhlizi. Azərbaycan Prezidenti bütün dövr ərzində bu dəhlizin maneəsizliyi və təhlükəsizliyə beynəlxalq nəzarət haqqında danışıb ki, digər bütün marşrutların açılması da məhz bundan asılıdır. Nəticədə, bu gün Ermənistan və ABŞ Zəngəzur dəhlizində xüsusi rejiminin və təhlükəsizlik zəmanətlərinə beynəlxalq iştirakın müəyyən edilməsi məqsədilə əməkdaşlıq prosesinə başlaya bilərlər.

Gördüyümüz kimi, Prezident İlham Əliyevin hər bir məqsədi Ermənistan və dünyanın aparıcı dövlətlərinin müqaviməti ilə qarşılaşıb. Lakin bu müqavimət aradan qaldırılıb. Tonlarla böhtan materiallarına, beynəlxalq təşkilatlarda təşəbbüslərə və birbaşa şantaja baxmayaraq Azərbaycan Prezidenti bütün bu maneələri dəf edib. Bu, milli birliyin formalaşdırılması, Türkiyə ilə koordinasiya və əlbəttə ki, Prezident İlham Əliyevin həlledici rolu sayəsində mümkün olub.

Hər dəfə Ermənistana konstruktiv addımlar üçün şans verilib və yalnız sülh gündəminin qəbul edilməsindən sonra bu gün təsdiqlənəcək nəticələr əldə olunub.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov İctimai TV-nin efirində gedən "Diqqət Mərkəzi" verilişində "Saziş imzalandı - maddələrdəki əsas məqamlar ortaya çıxdı" mövzusunda öz fikirlərini bölüşüb.
Daha ətraflı:

https://youtu.be/LzkQQdOXlmQ?si=OLRwCkPpfV40rFyi

Sualtı daşların üzə çıxarılması sülh prosesi üçün risk yarada bilər

Vaşinqton görüşlərindən sonra Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərdə yeni reallığa uyğunlaşma prosesi gedir. Birgə Bəyannamədə qeyd olunan bəzi istiqamətlər əsasında Sülh prosesi aydın çərçivə qazanıb: ATƏT-in Minsk qrupunun buraxılması, TRIPP/Zəngəzur dəhlizi üzrə erməni-amerikan konsorsiumunun yaradılması, sərhədin müəyyənləşdirilməsinin ikitərəfli hökumətlərarası komissiya çərçivəsində həll edilməsi və əlavə etimad artırıcı tədbirlər.

Vaşinqton görüşü, tərəflərin bir-birinə qarşı istifadə etmədiyi ilk beynəlxalq platforma ola bilərdi, əgər ABŞ prezidentinin Ermənistan baş nazirinə "23 xristian məhbus" barədə əsassız vədləri və "bu sizin üçün vacibdir?!" sualı olmasaydı... Paşinyanın bu sauala cavabını biz eşitmədik.

Vaşinqtondakı final mətbuat konfransında da erməni jurnalisti tərəfindən Qarabağı tərk edən ermənilərin taleyi ilə bağlı sual verildi, lakin cavab alınmadı. Deməli, bu mövzu ikitərəfli danışıqlarda müzakirə edilməyib.

Bu mövzu "sualtı daşlardan" biridir ki, Paşinyan yönlü ekspertlərin, müxtəlif kilsə xadimlərinin və diaspor təşkilatlarının təşviqi ilə üzə çıxmağa başlayıb.

Bu, yeni reallığa uyğunlaşma dövrünün bir hissəsidir - yeni şərtlər əsasında növbəti addımlar müəyyənləşdirilir. Lakin axtarışlar yanlış yerdə və yanlış mövzular üzrə aparılır.

Gəlin bu "sualtı daşları" (yəni, müzakirə olunan mövzuları) müəyyən edək və onları Bakının nöqteyi-nəzərindən, həm də sülh prosesi baxımından qiymətləndirək:

- Qarabağı tərk edən ermənilərin taleyi

Bu mövzu münaqişənin humanitar tərəfi kimi qəbul edilir. Azərbaycan bunu ayrıca müzakirə etməyəcək! Ermənistan hökuməti, kilsə, diaspor və ya xarici dövlət tərəfindən "Ermənilərin Qarabağa qayıdışı" mövzusu necə vurğulanırsa, "Qərbi Azərbaycanlıların qayıdışı" da eyni şəkildə vurğulanacaq.

Terminologiya baxımından "deportasiya" və "etnik təmizləmə" ifadələrindən istifadə olunur. Deportasiya dövlət tərəfindən həyata keçirilir, Qarabağda isə bunu Ermənistan büdcəsindən maaş alan rəsmi erməni strukturları təşkil edib. Bu qərar kollektiv şəkildə qəbul edilib və həmin qərarı qəbul edənlərin bir qismi Azərbaycanda ittiham olunur, digərləri isə Ermənistanda sərbəst gəzir.

- Azərbaycanda həbsdə olan və ittiham edilən Ermənistan vətəndaşları (və digərləri)

Erməni ekspertləri onları "girov" və ya "hərbi əsir" adlandırır. Amma Bakı Ermənistan və Livan vətəndaşları olan bu şəxslər üçün heç bir tələb irəli sürmür. O halda, onlar necə "girov" ola bilər?

Hərbi əsirlər? Müharibədən sonra bütün hərbi əsirlər azad edilib.

Üstəlik, 23 nəfərin hamısının hüquqi vəziyyətinin eyniləşdirilməsi qarışıqlıq yaradır, çünki bəziləri artıq məhkum edilib, digərləri üzrə məhkəmə prosesi davam edir. Məhkum edilmiş şəxsləri ittiham olunanlarla eyni səviyyəyə qoymaq düzgün deyil.

- Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətində olan və Ermənistanın öz ərazisi hesab etdiyi torpaqlar

Bu mövzu da artıq ictimai müzakirələrdə səsləndirilməyə başlayıb, halbuki sərhədin müəyyənləşdirilməsinin tamamilə hökumətlərarası komissiya çərçivəsində həll ediləcəyi bildirilib. Sülh prosesində hər hansı addımı "Ermənistan ərazilərinin azad edilməsi" ilə şərtləndirmək cəhdi əksməhsuldardır!

Bir sözlə, bu mövzuların üzə çıxarılması sülh prosesinə ziyan vurur. Hazırki sülh prosesi Qarabağ mövzusunun beynəlxalq səviyyədə istənilən kontekstdə aktuallaşdırılması cəhdlərinə son qoyur. Məhz bu səbəbdən Bakı bunu ilkin şərt kimi irəli sürüb.

Ermənistan hökuməti və Paşinyan yönlü ekspertlər deyirlər ki, Azərbaycan tərəfinin Konstitusiya dəyişikliyi ilə bağlı tələbləri prosesə zərər verir. Eynilə, yuxarıda qeyd olunan mövzular da sülh prosesinə mane olur.

Bu daşlar su altında qalmalıdır, əks halda əsas sülh gündəmini unudaraq, bu ikinci dərəcəli məsələlərə daha çox diqqət yetirmək riski yaranar.

@cssc_cqtm

Rusiyadan Ukraynadakı SOCAR infrastrukturuna daha bir zərbə...

Rusiya Ukraynadakı SOCAR infrastrukturuna qəsdən daha bir zərbə endirib.

Xatırladaq ki, ilk zərbələrdən sonra Azərbaycan Ukraynaya silah satışına qoyulan məhdudiyyətləri aradan qaldıra biləcəyini bəyan etmişdi. Məntiq sadədir: Əgər Moskva bütün Ukraynaya müdaxilə dövründə etmədiyini edirsə, onda Bakı da əvvəllər etmədiyini etməyə başlayacaq.

Özü də Rusiya hərbçilərinin zərbəsi baş nazirin müavini Overçukun bu həftə Moskvada növbəti hökumətlərarası komissiyanın keçiriləcəyini elan etməsindən sonra baş verib. Əvvəlki iclas keçən ilin avqustunda Bakıda keçirilmişdi.

Overçuk bu elanı Bakının razılığı olmadan etməzdi. Yəni Bakı münasibətlərdə "çətin dövr" olmasına baxmayaraq, hökumətlərarası komissiyanın keçirilməsinə razılıq verib. Güman edilir ki, bu ayın sonunda Pekində yüksək səviyyəli görüş üçün hazırlıq ola bilər.

Bura Azərbaycan Prezidentinin ABŞ KİV-lərindəki son çıxışını da əlavə edək. Həmin çıxışda vurğulanıb ki, AZAL-ın mülki təyyarəsi Rusiya hərbçiləri tərəfindən qəsdən vurulmayıb.

Ancaq Rusiyanın işğalçı qoşunlarının SOCAR infrastrukturuna növbəti zərbəsi qəsdən vurulub!

Bununla yanaşı, Rusiyanın regionlarında azərbaycanlıların ünvanlı həbsləri davam edir, hər gün Rusiya ictimai rəyi müxtəlif dərəcəli siyasətçilər və ictimai xadimlər tərəfindən irəli sürülən ksenofob, azərbaycanfob və faşist məzmunlu bəyanatlarla qızışdırılır.

Beləliklə, görürük ki, paytaxtlar arasında siyasi dialoqun olmaması şəraitində Moskvada Bakıya qarşı iki xətt formalaşıb: Konfrontasiya və əlaqələri bərpa etməyə çalışan iki xətt. Hər dəfə ikinci xətt üzrə hər hansı addımlar nəzərdə tutulduqda, daha çox gərginliyə səbəb olan təxribatlar həyata keçirilir. Bu davranış xətləri yenə də şərtidir, çünki Moskvada koordinasiya mərkəzi birdir - Kreml.

Bu davranış Bakı üçün tanışdır. Eyni proses İranda da baş verir, müxtəlif hakimiyyət qolları Azərbaycana qarşı bir-birini istisna edən davranış xəttini həyata keçirirlər.

Ancaq Rusiya İran deyil... Moskvada İrandan daha çox mərkəzləşmə var.

Bakının cavabını gözləyəcəyik... Moskvada hökumətlərarası komissiyanın iclası keçiriləcəkmi?!

Əgər Azərbaycan Rusiyanın işğalçı qoşunlarının Ukraynada SOCAR infrastrukturuna endirdiyi zərbələrə cavab olaraq Ukraynaya silah satışına başlayarsa, o zaman Azərbaycan Rusiyanın qeyri-dost dövlətlər siyahısına düşəcək. Bunun da Rusiya qanunvericiliyindən irəli gələn bir sıra nəticələri olacaq. Bu, Rusiyada hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən azərbaycanlılara qarşı genişmiqyaslı hücumlara da səbəb ola bilər. Moskva buna qadirdir.

Beləliklə, Pekində mümkün görüş ərəfəsində Rusiya gərginlik səviyyəsini qaldırır və Bakı bunu cavabsız qoymayacaq. Əsas sual budur: Necə və nə vaxt cavab vermək lazımdır?!

@cssc_cqtm

ŞƏT-in qarşıdakı sammiti nə vəd edir...

31 avqust - 1 sentyabr tarixlərində dünya ictimaiyyətinin diqqəti Çinə yönələcək. Belə ki, Tyantszin şəhərində Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının 25-ci yubiley iclası keçiriləcək. Daha sonra qələbənin 80 illiyi münasibətilə təntənəli mərasimlər baş tutacaq. Tədbirlərə onlarla dövlət başçısı dəvət olunub.

Hal-hazırda 10 ölkə ŞƏT-in tamhüquqlu üzvü, 14 ölkə dialoq tərəfdaşıdır. Daha 10 ölkə isə təşkilatda müşahidəçi statusu almaq üçün müraciət edib. ŞƏT Mərkəzi Asiya ölkələri və Çinin Rusiya ilə siyasi dialoq platforması kimi qurulub. İllər keçdikcə struktur genişlənib. Burada əsas sütunlar ekstremizm, terrorizm və separatizmə qarşı mübarizədir. Lakin siyasi dialoq və antiterror mərkəzinin yaradılması ilə yanaşı, Çin uzun müddətdir ki, ŞƏT-in iqtisadi və rəqəmsal istiqamətini də inkişaf etdirir. Bu sammitdə məhz iqtisadi sahə üzrə sıçrayış gözlənilir.

Bu il ŞƏT bir sıra çağırışlarla üzləşib.

Hindistan və Pakistan arasında müharibə ŞƏT üçün əsl imtahan oldu. Bu ölkələr arasındakı qarşıdurma sammitin yekun sənədlərinə öz təsirini göstərə bilər.

İsrail və ABŞ-in İranla müharibəsi də ŞƏT-in vahid mövqe formalaşdırmasında çətinliklər yaratdı. İran ŞƏT üzvü olsa da, Hindistanın yanaşması müharibə ilə bağlı vahid mövqedən çıxış etməyə imkan vermədi.

Çin və Hindistan arasında rəqabət ənənəvi hal olsa da, Hindistan-ABŞ münasibətlərinin gərginləşməsi fonunda bu rəqabət konstruktiv xarakter alıb. Məhz bu amil qeyd edilən çağırışlara baxmayaraq, ŞƏT sammitinin müsbət tonda keçəcəyini vəd edir.

ŞƏT Azərbaycan üçün niyə vacibdir?

Hal-hazırda Azərbaycan ŞƏT-in dialoq tərəfdaşıdır və Bakı təşkilatın tamhüquqlu üzvü olmaq niyyətindədir. Çində keçiriləcək sammit bu istiqamətdə həlledici ola bilər. Lakin nəzərə alaq ki, ŞƏT daxilində hələ də genişlənmə məsələləri müzakirə olunur.

Azərbaycanın xarici siyasətində Asiya istiqamətini ŞƏT ilə qarşılıqlı əlaqə olmadan təsəvvür etmək mümkün deyil. Belə ki, ŞƏT-də iştirak Çin ilə münasibətlərin mühüm elementidir.

ŞƏT-də Mərkəzi Asiyanın dörd ölkəsi, yəni Türkmənistan istisna olmaqla hamısı iştirak edir. Mərkəzi Asiya ölkələri Azərbaycanın strateji müttəfiqləridir və əgər Prezident İlham Əliyev Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşlərində iştirak edirsə, onda ŞƏT-ə üzvlük bunun məntiqi davamıdir.

Azərbaycanla yanaşı, Ermənistan da ŞƏT-ə üzvlük üçün müraciət edib. Bu baxımdən, Azərbaycan və Ermənistanın bu xətti paralel olaraq aparması gözləniləndir. Ümumi regional baxışı formalaşdırmaq üçün Gürcüstanın da bu formata cəlb edilməsi lazımdır.

ŞƏT-in iqtisadi istiqaməti Azərbaycan üçün çox maraqlı və aktualdır, bunun üzərində işləmək lazımdır.

ŞƏT-in pərdəarxası

Aydındır ki, sammitdə iştirak edən liderlər ikitərəfli görüşlər keçirəcəklər. Burada Azərbaycan və Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan, Ermənistan və Rusiya liderləri arasında mümkün təmaslar maraq doğurur.

Bu üç fərqli görüş həm ikitərəfli formatda, həm də regional perimetrdə əhəmiyyət kəsb edir.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Pressklub TV-nin efirində gedən “Əsas Sual” verilişində “Gözlənilən görüş baş tutmadı - Nələr olacaq?” mövzusunda fikirlərini bölüşüb.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=ms0T4eCZ9Xg

Cənubi Qafqazın yeni parametrlərinə hazırlıq

Cənubi Qafqaz regionunda yeni parametrlər formalaşır. Region ölkələri son üç onillikdə sabit kimi görünən regionun baza parametrlərini dəyişdirmək üçün addımlar atırlar.

44 günlük müharibənin 4 nəticəsi var, onlardan biri tam həcmdə həyata keçirilib, digər üçü isə icra prosesindədir. Gəlin bu nəticələrə və ayrı-ayrı ölkələrin onlara münasibətinə nəzər salaq.

1. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinin bərpası. Müharibə bitdikdən sonra üç il ərzində bir çox ölkələr onun nəticələrini dəyişdirməyə çalışdılar. Lakin 2023-cü ildən sonra uyğunlaşma prosesi gedir.

ATƏT-in Minsk Qrupunun buraxılması və bu qərar üçün ATƏT-in bütün üzvlərinin, o cümlədən MQ-nün üç həmsədrinin səs verməsi göstərdi ki, Moskva, Vaşinqton, Paris, Brüssel üçün mövzu bağlanıb. İran prezidenti Qarabağı ziyarət etdi və mövzunu İran üçün bağladı.

Bəli, bu ölkələrdə mövzunu canlandırmaq istəyən qruplar var, amma onlar azlıqdır. Hətta Rusiya artıq ölkəyə Qarabağ ermənilərini Azərbaycana qarşı iddialar formalaşdırmaq üçün yox, Ukraynadakı müharibədə iştirak etmək məqsədilə cəlb edir. Yəni, ən passionar Qarabağ erməniləri qurban verilir.

2. Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh. Bu prosesin artıq son müddəti bəlli olub. Ölkələr sülhə hazırdır və razılaşdırılmış addımlar atırlar.

ABŞ və Aİ sülhə yatırım etməyə hazırdır, Türkiyə və Gürcüstan prosesi səmimi dəstəkləyir.

Rusiya və İran dişlərini sıxaraq sülh prosesini dəstəkləyir, lakin praktiki nəticələrin həyata keçirilməsini uzaqlaşdırmaq üçün mövcud resurslardan istifadə etməyə çalışırlar. Lavrovun Vaşinqton sazişlərinin necə həyata keçiriləcəyi ilə bağlı bəyanatları da bununla bağlıdır. Moskva və Tehranda başa düşürlər ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün indi, Rusiya və İranın resurslarda məhdud olduğu bir dövrdə həyata keçirilməsi onların maraqları üçün mənfi nəticələr doğuracaq.
Azərbaycan və Ermənistan arasında müharibə ehtimalının olmaması Ermənistanın hərbi mənada Rusiya və İrana ehtiyacını azaldır. Rusiya hələ də mövcud vəziyyətdə öz mövqeyini formalaşdırır. Hələ də ənənəvi şantaj və təzyiq alətlərini daxili siyasət, diaspor və iqtisadi əlaqələr vasitəsilə tətbiq etməyə çalışır. İran isə görünür, Ermənistanla hərbi ittifaq ideyasından imtina edib və Paşinyan hökuməti ilə strateji tərəfdaşlığı rəsmiləşdirməyə çalışır.

3. Ermənistan-Türkiyə normallaşması. Tərəflər hazırdır, Azərbaycan bu prosesin öz gündəliyi ilə tam sinxronlaşdırılmasına nail olub. Artıq məsələ yetişir...

ABŞ və Aİ bu mövzuya uzun müddətdir hazırdır və hətta prosesin sponsorları kimi çıxış edirlər.

Rusiya və İranı ən çox bu mövzu narahat edir, çünki Ermənistanda Türkiyə yoxdur və normallaşmadan sonra Türkiyə regionda təmsilçilik baxımından irəli çıxır.
Rusiya və İran Türkiyənin Ermənistanda peyda olmasına hazırlaşır, amma buna mane olmaq getdikcə çətinləşir.

4. Kommunikasiyaların açılması. Azərbaycan və Ermənistan hazır olduqlarını göstərir. ABŞ də yerdə bu prosesdə iştirak etməyə hazırlaşır, Aİ isə layihəni maliyyələşdirməyə hazırdır - xüsusi nümayəndə Qrono artıq Bakı və Naxçıvanı, həmçinin Ermənistanı ziyarət edib.

Lakin bu mövzuda hələ də boşluqlar var. Buna görə Rusiya və İran Ermənistan ərazisində öz iştirakını və maraqlarını təmin etməyə çalışır. Odur ki, yolların açılması mövzusunda "son döyüş" olacaq. Bu, Zəngəzur dəhlizində TRIPP sahəsinin parametrlərinin müəyyən edilməsi və infrastruktur inşasının başlanmasınadək davam edəcək.

Ermənistan layihəni İran, Fransa və Rusiya ilə uyğunlaşdırmaq üzrə böyük iş görür.

Beləliklə, region ölkələri bölgənin parametrlərini yaradacaq müharibə nəticələrinin həyata keçirilməsinə başlayıblar. Qərarlar yalnız Azərbaycan və Ermənistan tərəfindən qəbul edildikdə, hər hansı bir xarici oyunçu fakt qarşısında qoyula və yeni reallığa uyğunlaşma prosesini sürətləndirə bilər. Bu dövrdə silkələnmələr və maneələr olacaq. Lakin proses gedir...

@cssc_cqtm

Yaxın Şərq həyatımızda getdikcə daha çox yer tutur...

Tarix bütün daşları öz yerinə qoyur və Cənubi Qafqaz regionu təbii vəziyyətinə qayıdır. Bu vəziyyət 19-cu əsrin əvvəllərində regionun Rusiya imperiyasına birləşdirilməsi ilə pozulmuşdu.

Cənubi Qafqaz həmişə Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiyadakı proseslərin ayrılmaz hissəsi olub. Düzdür, o, bir növ periferiya idi, amma regionumuza hardan baxsaq - Rusiya, Avropa, Çin, Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiya üçün Cənubi Qafqaz periferiyadır. Bunu dəyişmək mümkün deyil, sadəcə olduğu kimi qəbul etmək lazımdır.

90-cı illərin əvvələrindən Yaxın Şərq ölkələrinin regionumuzdakı mövcudluğu artıb. Bu gün artıq Cənubi Qafqaz elə bir nöqtəyə çatıb ki, Yaxın Şərq bölgəmiz üçün həm siyasi, həm də iqtisadi mənada əsas istiqamətlərdən biri hesab edilə bilər. Azərbaycan və Ermənistan rəhbərlərinin Əbu-Dabi danışıqları, ticarət dövriyyəsinin artması, regiona səfərlər və s...

Biz Yaxın Şərqə nə ilə qayıtdıq?

- Azərbaycan dünyəvi dövlətdir. Bu təqdimat Yaxın Şərq üçün vacibdir.

- Azərbaycan Yaxın Şərqin bütün tərəfləri ilə əlaqələrə malikdir:

• Türkiyə ilə ittifaqdayıq;
• Körfəz ölkələri ilə strateji xarakterli münasibətlər qurulur;
• İraq və Misir üzrə ayrı-ayrı istiqamətlərdə təmaslar var;
• İranla çoxistiqamətli qarşılıqlı əlaqədəyik, amma öz təsir rıçaqlarımızdan da istifadə edirik;
• Yəhudi dövləti ilə strateji münasibətlər saxlayırıq.

Suriyada aktivlik Azərbaycana ilk dəfə olaraq "yerdə" fəaliyyət göstərmək, vasitəçi rolunu və çoxtərəfli qarşılıqlı əlaqə sxemlərinin iştirakçısı olmaq imkanları yaradır.

Risklər:

Əsas risk Yaxın Şərqdəki çoxsaylı münaqişə və müharibələrə cəlb olunmaqdır.

- Suriyada vətəndaş müharibəsi dövründə bu, baş verib. Azərbaycan vətəndaşları qarşıdurma zamanı fərqli tərəflərin tərkibində bir-biri ilə vuruşublar. Ehtimal ki, bu amil, Türkiyə faktoru ilə yanaşı, Azərbaycanın Suriyadakı sabitləşmə prosesinə fəal cəlb olunmasının əsas stimuludur. Azərbaycan Cənubi Qafqazı suriyalaşdırmağa imkan vermədi, əksinə, hazırda həm Cənubi Qafqazda, həm də Suriyada sülh və sabitliyi fəal təşviq edir.

- İsrail/ABŞ və İran arasında müharibə - Kənarda qalmaq çox çətin bir vəzifədir, lakin gördüyümüz kimi, bu, mümkündür.

- Qəzza və Qərb Sahili ətrafındakı vəziyyət - Netanyahu hökumətinin yanlış siyasəti münaqişənin genişlənməsinə və çoxsaylı qurbanlara səbəb olur.

- İsrail və Türkiyə arasında qarşıdurmanın kəskinləşməsi - Qarşıdurmanın ritorikadan Suriya ərazisində birbaşa toqquşmaya və ya Şərqi Aralıq dənizində proksilər vasitəsilə silahlı münaqişəyə keçmə ehtimalı var. Proksilər rolunda Cənubi Kipr və qismən də Yunanıstan çıxış edə bilər.

İmkanlar:

Diplomatiya - Azərbaycanın milli maraqları Türkiyə və İsrail arasında münasibətlərin sabitləşməsinin vacib olduğunu diktə edir. Bakı dişlərini sıxaraq danışıqlar platforması rolunu oynamalı, bütün imkan və keyfiyyətlərindən (səbir) istifadə etməlidir. Bu, çox çətindir, amma başqa çıxış yolu sadəcə yoxdur. Qətərə zərbələrdən sonra danışıqlar üçün yer azalır.

Bazar - Yaxın Şərq Azərbaycana yaxın satış bazarıdır. Neftlə yanaşı, Azərbaycan regiona mavi yanacaq tədarükünə də başlayıb. Bu, nə qədər qəribə səslənsə də, Azərbaycan Yaxın Şərqi ənənəvi enerji ilə təchiz edir. Qeyri-neft sektoru üçün perspektivlər də var və bu perspektivlərdən yararlanmaq vacibdir.

Qarşılıqlı investisiyalar - son məlumatlar göstərir ki, bu perspektivli istiqamətdir və bundan istifadə etmək lazımdır.

Logistika dəhlizləri - bu mövzu Yaxın Şərq vektorunda da aktual olmağa başlayır.

Beləliklə də, əsas olan riskləri minimuma endirmək və imkanlardan istifadə etməkdir. Əgər tarixin ətaləti bizi Yaxın Şərqə qaytarırsa və buna qarşı durmaq mümkün deyilsə, o zaman özümüzdən asılı olanların maksimumunu etmək və praqmatik yanaşmanı seçmək məqsədəuyğundur.

@cssc_cqtm