Гаҗәеп татар теле. Морфологик эллипсис

"Гаҗәеп татар теле" шәлкемендә телебезнең когнитив байлыгын барлауны дәвам итәбез. Алдарак без

1️⃣агглютинация
2️⃣полисемия
3️⃣рекурсия
4️⃣аффикслар тәртибе

турында фикерләшкән идек. Бүген телебезнең тагын бер сыйфатына тукталыйк:

5️⃣Морфологик эллипсис

Мин кырларыбызга, болыннарыбызга, урманнарыбызга, елгаларыбызга карап хозурланам.

Шушы җөмләне кыскрак итеп болай әйтеп була:

Мин кыр, болын, урман, елгаларыбызга карап хозурланам.

Бу күренеш лингвистика фәнендә морфологик эллипсис дип атала.

Билгеләмә. Морфологик эллипсис — бертөрле сүз формаларында бер үк аффикслар тезмәсен төшереп калдырып, аны соңгысына гына куллану мөмкинлеге.

Телебезнең бу сыйфаты заманча технологияләрдә мәгълүматны җыйнаграк итеп сакларга һәм тизрәк эшкәртергә мөмкинлек бирә.

❓Ә сез телебездә тагын нинди эллипсис мисалларын китерә аласыз? Рәхим итеп комментта языгыз!

#гаҗәеп_татар_теле #морфологик_эллипсис

TatSoft | @ipsanrt

Нобель атнасы башлана

Бу атнада фән дөньясында иң абруйлы бүләк саналган Нобель премиясе ияләре игълан ителәчәк.

6 октябрь – Физиология һәм медицина өлкәсендә
7 октябрь – Физика өлкәсендә
8 октябрь – Химия өлкәсендә
9 октябрь – Әдәбият өлкәсендә
10 октябрь – Тынычлык премиясе
13 октябрь – Икътисад өлкәсендә

Без дә бу вакыйгадан читтә калмаска булдык. Бүген Нобель премиясе турында берничә кызыклы факт тәкъдим итәбез.

🧔🏽‍♂️ Бүләкне кем булдырган?

Нобель премиясен швед уйлап табучысы Альфред Нобель (1833–1896) васыяте нигезендә бирә башлаганнар. Ул динамит уйлап табучы булган, ләкин үзе бу ачышның сугышларда кулланылуына борчылган һәм мирасын фән һәм тынычлыкка хезмәт итүче кешеләрне бүләкләүгә дип язып калдырган.

🥇 Бүләк кайчаннан бирле бирелә?

Нобель премиясе беренче тапкыр 1901 елда бирелгән. Шул вакыттан бирле ул дөньяның иң абруйлы бүләге булып кала.

6️⃣ Бүләк кайсы өлкәләрдә бирелә?

Нобель васыятендә башта 5 юнәлеш булган: физика, химия, физиология белән медицина, әдәбият һәм тынычлык өчен. 1968 елда Швеция банкы иганәсе белән алтынчы юнәлеш өстәлгән – икътисад өлкәсе.

🏛 Җиңүчене кем билгели?

▪️Физика – Швеция фәннәр академиясе
▪️Химия – Швеция фәннәр академиясе
▪️Икътисад – Швеция фәннәр академиясе
▪️Физиология һәм медицина – Каролин институты (Karolinska Institutet)
▪️Әдәбият – Швеция академиясе (Svenska Akademien)
▪️Тынычлык – Нобель комитеты (Норвегия парламенты каршында)

🇸🇪🇳🇴 Бүләк кайда бирелә?

Бүләкләрнең бишесе Швеция башкаласы Стокһольмда бирелә, Тынычлык премиясе – Норвегия башкаласы Ослода. Бу тарихи сәбәпләргә бәйле: Нобель чорында Швеция һәм Норвегия бер ил булган.

💁‍♂️ Бүләкне алучылар арасында математиклар бармы?

Нобель үзенең васыятенә математика фәнен кертмәгән, шулай да, бүләк алучылар арасында математиклар да бар, алар аны башка юнәлешләрдә алган. Мисал өчен: Бертран Рассел (1950, әдәбият), Макс Борн (1954, физика), Джон Форбс Нэш (1994, икътисад), Клайв Гренджер (2003, икътисад).

💁‍♂️ Бүләкне алучылар арасында нейрочелтәр белгечләре бармы?

Бар. 2024 елда физика өлкәсендәге бүләк АКШ галиме Джон Һопфилд һәм Канада галиме Джеффри Һинтонга “ясалма нейрочелтәрләр ярдәмендә машиналы өйрәнү үткәрергә мөмкинлек биргән фундаменталь ачышлар өчен" бирелде.

💰 Бүләкнең акчалата күләме күпме?

Нобель бүләгенең акчалата күләме – 11 млн швед кроны. Хәзерге курс белән бу бер миллионнан артык АКШ доллары.

#Нобель_бүләге

TatSoft | @ipsanrt

⚡️Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель бүләге иммун толерантлыгына кагылышлы ачыш өчен бирелде

Быел бу бүләккә АКШ галимәсе Мэри Брунков, АКШ галиме Фред Рамсделл һәм япон галиме Шимон Сакагучи лаек дип табылды.

Бүләк аларга "периферик иммун толерантлыгына кагылышлы ачышлары өчен" бирелде. Бу толерантлык "иммун системасы тарафыннан организмга зыян китерүне булдырмый кала" диелә.

Мэри Брунков (1961) — Сиэтл шәһәрендәге Системалы биология институты хезмәткәре.

Фред Рамсделл (1960) — Сан-Франциско шәһәрендәге Sonoma Biotherapeutics ширкәте киңәшчесе.

Шимон Сакагучи (1951) — Осака университеты профессоры.

▪️Нобель бүләгенең акчалата күләме — 11 млн швед кроны. Хәзерге курс белән бу бер миллионнан артык АКШ доллары. Өч җиңүче бу акчаны үзара бүлешә.

▪️2024 елда физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель бүләгенә АКШ галимнәре Виктор Эмброс һәм Гэри Равкан лаек дип табылган иде. Бүләк аларга "микроРНКны ачу һәм геннарны көйләүдә аның ролен тикшерү" өчен бирелде.

▪️Физиология һәм медицина өлкәсендәге бүләк Нобель атнасын ачып җибәрде. 7 октябрь — физика, 8 октябрь — химия, 9 октябрь — әдәбият өлкәсендә җиңүчеләр билгеле булачак. 10 октябрь Тынычлык бүләге, ә 13 октябрь икътисад өлкәсендәге бүләк иясен атаячаклар.

#Нобель_бүләге

TatSoft | @ipsanrt

⚡️Физика өлкәсендә Нобель бүләге энергиянең квантлашуын ачу өчен бирелде

Быел бу бүләккә АКШ галимнәре Джон Кларк, Мишель Деворет һәм Джон Мартинис лаек дип табылды.

Швеция фәннәр академиясе белдерүендә әйтелгәнчә, бүләк аларга "электр чылбырында макроскопик квант-механик туннельләшү һәм энергиянең квантлашуын ачу өчен" бирелә. Галимнәрнең микросхема тәҗрибәләре квант физикасының гамәлдә эшләвен күрсәтә, диелә белдерүдә.

▪️2024 елда физика өлкәсендә Нобель бүләгенә АКШ галиме Джон Һопфилд һәм Канада галиме Джеффри Һинтон лаек дип табылган иде. Бүләк аларга “ясалма нейрочелтәрләр ярдәмендә машиналы өйрәнү үткәрергә мөмкинлек биргән фундаменталь ачышлар өчен" бирелде.

▪️2025 елның Нобель атнасы дәвам итә. 6 октябрь физиология һәм медицина өлкәсендә бүләк бирелде. 8 октябрь – химия, 9 октябрь – әдәбият өлкәсендә җиңүче билгеле булачак. 10 октябрь – Тынычлык бүләге, ә 13 октябрь – икътисад өлкәсендәге бүләк иясен атаячаклар.

#Нобель_бүләге

TatSoft | @ipsanrt

⚡️Химия өлкәсендә Нобель бүләге металл-органик каркаслар эшләп чыгару өчен өчен бирелде

Бүләккә Сусуму Китагава (Япония), Ричард Робсон (Австралия) һәм Омар Яги (АКШ) лаек дип табылды.

Швеция фәннәр академиясе белдерүендә әйтелгәнчә, бүләк аларга "металл-органик каркаслар эшләп чыгару өчен" бирелә.

Галимнәр молекуляр архитектураның яңа төрен эшләп чыгарган. Алар төзегән корылмалар – металл-органик каркаслар – молекулалар иркен кереп-чыга ала торган зур куышлыклардан тора. Аларны чүл һавасыннан су җыю, судагы пычрак матдәләрне чыгару, күмер газын тоту һәм водород саклау өчен кулланып була, диелә белдерүдә.

▪️2024 елда химия өлкәсендә Нобель бүләге АКШ галиме Дэвид Бейкер, Британия галимнәре Демис Һассабис һәм Джон Джамперга “ясалма интеллект ярдәмендә аксымнар структурасын фаразлау һәм аларны ясау технологиясе өчен” бирелгән иде.

▪️Кичә физика өлкәсендә Нобель бүләге АКШ галимнәре Джон Кларк, Мишель Деворет һәм Джон Мартиниска квант механикасында ясаган ачышлары өчен бирелде.

▪️Дүшәмбедә физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель бүләге АКШ галимәсе Мэри Брунков, АКШ галиме Фред Рамсделл һәм япон галиме Шимон Сакагучига иммунитетка кагылышлы ачышлары өчен бирелде.

#Нобель_бүләге

TatSoft | @ipsanrt

⚡️Икътисад фәннәре өлкәсендә Нобель бүләге инновациягә нигезләнгән икътисади үсешне аңлаткан өчен бирелде

Альфред Нобель истәлегенә булдырылган бу бүләккә быел Джоэл Мокир (АКШ), Филипп Агион (Франция) һәм Питер Хоуит (АКШ) лаек дип табылды.

Швеция фәннәр академиясе белдерүендә әйтелгәнчә, бүләкнең яртысы технологик прогресс шартларында тотрыклы үсеш сәбәпләрен аңлаткан өчен Мокирга, икенче яртысы — "иҗади җимерелү" дип аталган күренешнең математик моделенә нигез салган өчен Агион белән Хоуитка бирелә. Әлеге модель базарга яңа продукт чыккан мизгелне тасвирлый, ул вакытта иске продукт ясаучы компанияләр зыян күрә.

▪️2024 елда икътисад фәннәре өлкәсендә Нобель бүләге АКШ галимнәре Дарон Аҗемоглу, Саймон Джонсон һәм Джеймс Робинсонга “институтларның формалашуын һәм икътисади үсешкә йогынтысын тикшергән өчен” бирелде.

▪️Икътисад фәннәре өлкәсендә бүләкне Швеция дәүләт банкы Альфред Нобель истәлегенә 1968 елда оештырды. Җиңүчене Швеция фәннәр академиясе билгели.

▪️Икътисад фәннәре өлкәсендәге бүләк Нобель атнасын тәмамлый. Бүләкләр Альфред Нобель үлгән көнне – 10 декабрьдә тапшырылачак.

#Нобель_бүләге

TatSoft | @ipsanrt