⚡️💥🌔Çavkanîyên Şikê: Li hemberî îdîayên merivên şikwer ku gotine ne pêkan e meriv xwe bigihêne zanînîyên rast, merivên dogmatîk jî hewl dane ku hebûn û hilberandina zanînîya rast îsbat bikin. Di warê hilberandina zanînîyê da, hinek philosophan aqil wekî bingehekî dîtine, hinekan gotine zanînî encax bi saya ferasetê (sezgi, intuition) dikare were hilberandin, hinekan girîngiya toklînê (deney, experiment) derxistine pêş û hinekan jî bûyerê (fact, olgu) wekî bingeheke sereke dîtine û bi vê helwesta xwe ra jî, xwestine ku rê li ber şika şikweran bigirin. Lêbelê şikwer, bi şik xwe nêzîkê wan babetan kirine û gotine ku derheqê zanînîyê de, çavkanîyeke zexim tune.
Li Gor Şikweran, Çavkanîyên Şikê: 1- ‘Guhêrbarîya (veguhestokî) serhatî (experience, deneyim) û pêhesiyê.’ 2- ‘Pênebawerîya pêşniyarîyên (önerme, proposition) zanistî ên ku têne pêşkêşkirin.’ 3- ‘Dîmaneyîa (îzafîtî, rolatîvî) ku ji guhêrbarîya hemû tiştan dihê.’ 4- ‘Guhêrbariya bêrawest, a heyînê.’ 5- ‘Di dema hilberandina zanînîyê da, pirbûna rêgehên ku aqil wan bikar dihêne.’ Dubentîya heyînê ku ji destpêka felsefê va hebûna xwe diparêze û ligel hemû veguhêranan wekî xwe dimîne, herdem bûye arîşeya felsefê. Hinek philosophên wekî Herakleîtos, weha bawer kirine ku heyîn herdem tê guhêrin û wekî xwe namîne. Heke ev yek rast were pejirandin, wê demê derheqê heyînên guhêrbar da, hilberandina zanînîyê jî, dê gelekî dijwar be. Şikwer jî, ji vê xalê sûd werdigirin. Heke wisa be û heyîn herdem biguhere, wê demê zanînîyên derheqê wan da jî, dê herdem biguherin û guhêrbar bin. Herweha dê zanînîya mayende, misoger û gerdûnî jî, tunebe. Ji hêla din ve jî em heyînê, encax li gor hêza (têgihîjtin) sehekên xwe dizanin. Mesela dema em kevirekî didine destê xwe, em pê derdixin ku ew hişk e, bi dîtine em dizanin ku pelên daran şîn in û hwd. Lêbelê dema em li bin şewqa floresanê rawestin, wê demê dê işlikê me yê xemrî, mîna şîneke vekirî xwiya bike. Nexwe, sehekên me, derheqê heyînekê da, dikanin zanînê cuda hilberînin. Di vê rewşê da, derheqê heyînê da dê pêhesîyên me jî guhêrbar bin. Li hemberî şikweran, kelehên herî zexim; bêguman yek aqil e û a din jî, toklîn (deney, experiment) e. Şikwer di babeta hilberandina zanînîyê da, aqil bêhêz dibînin. Lewra aqil, zanînîyên ku ji pêhesî û sehekan tên, bi kar dihîne û weha dixebite. Heke sehek û pêhesiyên me guhêrbar bin, wê demê dibe ku aqil jî şaşîyan bike û zanînîyen şaş (çewt) hilberîne. Ji ber vê çendê, hêza aqil jî têrê nake ku zanînîyan hilberîne. Li hemberî şika şikweran, zanînîya herî ewledar (jixwebawer), zanîna zanistî (bilimsel bilgi, scientific knowledge) ye. Zanînîya zanistî ji ber rêbazên xwe ên ku bi kar dihîne, ango ji ber çavdêrî û toklînê, xwedîyê hîm û wesfên xwemalî ye. Ji ber ku hem bi awayekî teorîk û hem jî, bi awayekî prarîkî dikare were peyîtandin, bûye zanîneke ewle û pêbawer. Mesela pêşniyarîya ‘ji bilindahiyeke kevirê ku terayê xwarê bibe, bi lezekê diyar dadikeve xwarê’ di teorîyê da bi qanûna axkêşanê û di pratîkê da jî, bi rîya ceribandinê dikare were peyîtandin. Lêbelê pêşveçûnên dawî ên zanistî, weha kirine ku îdîayên şikweran zêdetir û xurttir bibin. Şaşderketina zanînîyên zanistî ên rabirdûyê, ku bi rêbazekê rast hatibûn hilberandin, neewledarîya zanînîya zanistî jî derxiste holê. Mesela di rabirdûyê da, astrologia Batlamyûsî weha diyar kiribû, ku dinya ripîrast e. Lêbelê di Serdema Modern da zanyarên wekî Galîleo, Kepler û Kopernîkî, gotin ku dinya me gilover e û vê yekê peyîtandin. Di rabirdûyê da, bawerî pê hebû ku atom dabeş nabe û perçeyê herî biçûk, ê madeyê ye. Lêbelê dema niha, hatta bêdawîyê atom dikare were dabeşandin û di warê çekên kimyewî da jî, dihê bikaranîn. Zanista ku hatta dewra Francis Baconî rêbaza berjêrwerîyê (tümdengelim, deduction) bikar dihanî, piştre rêbaza berjorwerîyê (tümevarım, induction) hilbijartiye. Li gor encamên, geşedanî û pêşveçûnên zanistî, hatiye peyîtandin ku zanînîya zanistî jî, dikare biguhere û bi demê re, pûç bibe. 

#komina_felsefe #jinjiyanazadi 🌼
Adresa me ya telegram : @komina_felsefe
Adresa me ya instagram: @instagrama_komina_felsefe