مسمومیت با خرزهره
خرزهره (Nerium) به طور وسیع در کل جهان کشت می شود، گونه oleander بیشترین پراکندگی را در سراسر کشورمان دارد. نکته مهم در مورد این گیاه اینکه تمامی قسمتهای مختلف آن از ریشه تا گلبرگ برای انسان و حیوانات فوق العاده سمی و کشنده است. این گیاه شامل مخلوطی از گلیکوزیدهای قلبی از جمله ترکیبات بسیار سمی برای قلب به نام کاردنولیدها ست .کاردنولیدها پمپ K+/Na+ATPase غشای سلولی را مهار می کنند. در نتیجه موجب اختلال الکترولیتی می شود که بر هدایت الکتریکی قلب مؤثر است. انسانها و گونه های مختلف حیوانات اهلی در مناطقی که این گیاهان رشد می کنند، به طور معمول در معرض اثرات سمی کاردنولیدهای خرزهره هستند.
یک نکته مهم در مسیر و مکانیسم اثر گیاه سمی اینکه با اولین خراش یا ضربه و یا حتی لایز آنزیمهای موجود در انها آزاد شده و با هیدرولیز منجر به تولید بخش غیر قندی سم فعال میگردد.
خرزهره که بومی مناطق مدیترانه ای است به عنوان گیاه زینتی در بسیاری از مناطق دنیا کاشته می شود.این گیاه در بسیاری از مناطق ایران کاشته می شود و در برخی از نواحی نیز به صورت خود رو یافت می شود.گونه ای از خرزهره به نام N.indicum که به خرزهره معطر معروف است در نواحی ایلام ،لرستان ،فارس ،چهار محال بختیاری ، کرمان ،بلوچستان و نواحی جنوبی کشورمان یافت میشود. تمام قسمت های خرزهره شامل برگ،گل،دانه،ساقه،پوست،ریشه و شیره آن سمی و حاوی گلیکوزیدهای قلبی می باشند.با این حال دانه های این گیاه دارای بیشترین غلظت از این گلیکوزید ها بوده و در نتیجه سمیتر هستند به طوری که خوردن چند عدد از آنها می تواند به مرگ افراد منجر شود. پس از خشک شدن سمیت خرزهره حفظ می شود.این گیاه حتی پس از جوشانده شدن نیز همچنان سمی باقی می ماند.همچنین بخار و دود حاصل از سوختن شاخ و برگ گیاه حاوی گلیکوزید های کاردیوتوکسیک می باشد.گلیکوزید های قلبی خرزهره از دسته کاردنولید ها و شامل اولئاندرین (Oleandrin) ،نری این (Neriin) ،دیژیتوکسی ژنین ِDigitoxigenin) )،نری آنتین (Nerianin) ، رزاژنین (Rosagenin) و نری انتوزید(neriantoside) هستند.

اولئاندرین احتمالا" مهمترین گلیکوزید قلبی خرزهره است.شباهت بیو شیمیایی و بالینی بالایی بین اولئاندرین و دیجیتوکسین وجود دارد که قابل بررسی بیشتریست. همچنین گلیکوزید های کاردنولید دپرس کننده دستگاه اعصاب مرکزی شامل نرید دیژینوید (Neridigioside)، نری زوزید (Nerizoside)، نری تالوزید (Neritaloside) و ادوروزید-اچ (odoroside-H)از عصاره برگ های تازه خرزهره جدا شده و مورد شناسایی قرار گرفته اند.
خرزهره همانند بسیاری از گیاهان حاوی گلیکوزید های قلبی تلخ مزه است و معمولا" دام ها تمایل به خوردن آن نشان نمی دهند.با این حال در صورتی که برگ های گیاه خشک شده یا به دنبال هرس پژمرده شده باشند برای دام ها مطبوع تر هستند و در صورت دسترسی آن را می خورند. همچنین پس از قرار گرفتن شاخ و برگ گیاه در آخور گاو ها و مخلوط شدن آن با علوفه مورد تغذیه دام،مسمومیت رخ می دهد.علاوه بر این ،مسمومیت در دام های مختلف به دنبال نوشیدن آبی که برگ های خرزهره قبلا" در آن قرار گرفته بوده نیز اتفاق افتاده است. گلیکوزید های قلبی خرزهره در دام های مسموم و شیروار از طریق شیر دفع می شوند و خوردن آن توسط گوساله ها و یا انسان موجب مسمومیت می شود.
مقدار کشنده برگ خرزهره برای گاوها 50 تا 110 ،برای تک سمی ها 30 و در گوسفند 110 میلی گرم برای هر کیلو گرم وزن بدن گزارش شده است. در برخی منابع دیگر حد مسمومیت زای این گیاه سمی برای اسب 500/0 درصد وزن بدن – گاو 003/0 و گوسفند 015/0 درصد وزن بدن گزارش گردیده.
اثرات در گاو و گوسفندو بز
گاو: گاوهایی که به طور مکرر خرزهره مصرف می کردند، مرده یافت شدند که این موضوع به اثرات شدید سم روی قلب نسبت داده شده است. اثرات دیورتیک سمیت خرزهره در گاو به اثرات مستقیم گلیکوزیدها بر روی توبولهای کلیوی مربوط می شود، زیرا بازجذب سدیم در کلیه ها یک فرایند انتقالی وابسته به ATPase است. درحالیکه اثر اینوتروپیک مثبت گلیکوزیدها،مخصوصا در مراحل اولیه مسمومیت منجر به بالا رفتن جریان خون کلیه، افزایش تصفیه گلومرولی و افزایش ادرار می شود.
از آثار دیگر این سم در گاو میتوان به موارد زیر اشاره کرد :
الف: اثر مخرب و محرک بر عصب واگ که مسیر طبیعی گوارش دام را بهم میریزد.
ب: افزایش نفوذ پذیری و اختلال در عملکرد معمول عروق کرونر قلب.
ج: مانند بسیاری از مسمومست های دیگر برادی کاردی و تاکی کاردی در مورد مسمومیت با خرزهره هم وجود دارد اما با این تفاوت مهم که در مورد این مسمومیت در هر دو حالت ذکر شده اریتمی قلبی کاملا مشهود است.
د:اینوتروپیسم از دیگر علایم بیماری در گاو است که هم کلیه ها و هم قلب را درگیر میکند.
در برخورد پر
خرزهره (Nerium) به طور وسیع در کل جهان کشت می شود، گونه oleander بیشترین پراکندگی را در سراسر کشورمان دارد. نکته مهم در مورد این گیاه اینکه تمامی قسمتهای مختلف آن از ریشه تا گلبرگ برای انسان و حیوانات فوق العاده سمی و کشنده است. این گیاه شامل مخلوطی از گلیکوزیدهای قلبی از جمله ترکیبات بسیار سمی برای قلب به نام کاردنولیدها ست .کاردنولیدها پمپ K+/Na+ATPase غشای سلولی را مهار می کنند. در نتیجه موجب اختلال الکترولیتی می شود که بر هدایت الکتریکی قلب مؤثر است. انسانها و گونه های مختلف حیوانات اهلی در مناطقی که این گیاهان رشد می کنند، به طور معمول در معرض اثرات سمی کاردنولیدهای خرزهره هستند.
یک نکته مهم در مسیر و مکانیسم اثر گیاه سمی اینکه با اولین خراش یا ضربه و یا حتی لایز آنزیمهای موجود در انها آزاد شده و با هیدرولیز منجر به تولید بخش غیر قندی سم فعال میگردد.
خرزهره که بومی مناطق مدیترانه ای است به عنوان گیاه زینتی در بسیاری از مناطق دنیا کاشته می شود.این گیاه در بسیاری از مناطق ایران کاشته می شود و در برخی از نواحی نیز به صورت خود رو یافت می شود.گونه ای از خرزهره به نام N.indicum که به خرزهره معطر معروف است در نواحی ایلام ،لرستان ،فارس ،چهار محال بختیاری ، کرمان ،بلوچستان و نواحی جنوبی کشورمان یافت میشود. تمام قسمت های خرزهره شامل برگ،گل،دانه،ساقه،پوست،ریشه و شیره آن سمی و حاوی گلیکوزیدهای قلبی می باشند.با این حال دانه های این گیاه دارای بیشترین غلظت از این گلیکوزید ها بوده و در نتیجه سمیتر هستند به طوری که خوردن چند عدد از آنها می تواند به مرگ افراد منجر شود. پس از خشک شدن سمیت خرزهره حفظ می شود.این گیاه حتی پس از جوشانده شدن نیز همچنان سمی باقی می ماند.همچنین بخار و دود حاصل از سوختن شاخ و برگ گیاه حاوی گلیکوزید های کاردیوتوکسیک می باشد.گلیکوزید های قلبی خرزهره از دسته کاردنولید ها و شامل اولئاندرین (Oleandrin) ،نری این (Neriin) ،دیژیتوکسی ژنین ِDigitoxigenin) )،نری آنتین (Nerianin) ، رزاژنین (Rosagenin) و نری انتوزید(neriantoside) هستند.

اولئاندرین احتمالا" مهمترین گلیکوزید قلبی خرزهره است.شباهت بیو شیمیایی و بالینی بالایی بین اولئاندرین و دیجیتوکسین وجود دارد که قابل بررسی بیشتریست. همچنین گلیکوزید های کاردنولید دپرس کننده دستگاه اعصاب مرکزی شامل نرید دیژینوید (Neridigioside)، نری زوزید (Nerizoside)، نری تالوزید (Neritaloside) و ادوروزید-اچ (odoroside-H)از عصاره برگ های تازه خرزهره جدا شده و مورد شناسایی قرار گرفته اند.
خرزهره همانند بسیاری از گیاهان حاوی گلیکوزید های قلبی تلخ مزه است و معمولا" دام ها تمایل به خوردن آن نشان نمی دهند.با این حال در صورتی که برگ های گیاه خشک شده یا به دنبال هرس پژمرده شده باشند برای دام ها مطبوع تر هستند و در صورت دسترسی آن را می خورند. همچنین پس از قرار گرفتن شاخ و برگ گیاه در آخور گاو ها و مخلوط شدن آن با علوفه مورد تغذیه دام،مسمومیت رخ می دهد.علاوه بر این ،مسمومیت در دام های مختلف به دنبال نوشیدن آبی که برگ های خرزهره قبلا" در آن قرار گرفته بوده نیز اتفاق افتاده است. گلیکوزید های قلبی خرزهره در دام های مسموم و شیروار از طریق شیر دفع می شوند و خوردن آن توسط گوساله ها و یا انسان موجب مسمومیت می شود.
مقدار کشنده برگ خرزهره برای گاوها 50 تا 110 ،برای تک سمی ها 30 و در گوسفند 110 میلی گرم برای هر کیلو گرم وزن بدن گزارش شده است. در برخی منابع دیگر حد مسمومیت زای این گیاه سمی برای اسب 500/0 درصد وزن بدن – گاو 003/0 و گوسفند 015/0 درصد وزن بدن گزارش گردیده.
اثرات در گاو و گوسفندو بز
گاو: گاوهایی که به طور مکرر خرزهره مصرف می کردند، مرده یافت شدند که این موضوع به اثرات شدید سم روی قلب نسبت داده شده است. اثرات دیورتیک سمیت خرزهره در گاو به اثرات مستقیم گلیکوزیدها بر روی توبولهای کلیوی مربوط می شود، زیرا بازجذب سدیم در کلیه ها یک فرایند انتقالی وابسته به ATPase است. درحالیکه اثر اینوتروپیک مثبت گلیکوزیدها،مخصوصا در مراحل اولیه مسمومیت منجر به بالا رفتن جریان خون کلیه، افزایش تصفیه گلومرولی و افزایش ادرار می شود.
از آثار دیگر این سم در گاو میتوان به موارد زیر اشاره کرد :
الف: اثر مخرب و محرک بر عصب واگ که مسیر طبیعی گوارش دام را بهم میریزد.
ب: افزایش نفوذ پذیری و اختلال در عملکرد معمول عروق کرونر قلب.
ج: مانند بسیاری از مسمومست های دیگر برادی کاردی و تاکی کاردی در مورد مسمومیت با خرزهره هم وجود دارد اما با این تفاوت مهم که در مورد این مسمومیت در هر دو حالت ذکر شده اریتمی قلبی کاملا مشهود است.
د:اینوتروپیسم از دیگر علایم بیماری در گاو است که هم کلیه ها و هم قلب را درگیر میکند.
در برخورد پر
اکتیشنال با دام درگیر به چهار مورد زیر حتما توجه داشته باشید:
الف: اسپاسم شدید عضلانی بخصوص در ناحیه شکم وروده ها که در برخی موارد دام حالت قوز کردگی دارد.
ب: ملنا جزء علایم همیشگی و اختصاصی نیست اما در اکثر موارد به تشخیص کمک میکند.
ج: دلرد که بدنبال سوزشهای ناشی از اروزیوها در بخشهای مختلف دستگاه گوارش ایجاد میشود.
د: تاکی پنی عارضه معمول در بسیاری از مسمومیهاست که باید حتما مورد توجه باشد.
گوسفند: القای مسمومیت تجربی در گاو و گوسفند نشان داده که گوسفند به اثرات سمی خرزهره حساس تر است. در تجویز تجربی خرزهره به گوسفند، آنورکسی، دندان قروچه، ترشح بزاق، تکررادرار، دیسپنه، نفخ شکمبه، آتلکتازی نقص میوکارد، نکروز همراه با خون ریزی شدید و نفوذ سلولهای التهابی تک هسته ای مشاهده شده است. بررسی هیستولوژیکی در گوسفند پرخونی و نکروز گسترده اپی تلیال تیوبولی،به خصوص در تیوبول پروکسیمال و دیستال را نشان داده است. درکبد گوسفند مسموم شده با خرزهره نفوذ لکوسیت ها، نکروز هپاتوسیت ها و واکوئله شدن چربی به صورت منتشر مشاهده شده است. ادم اطراف عروقی و اطراف عصبی و همچنین آسیب سلولی ایسکمیک در گوسفندان مسموم شده مشاهده شده است.
بز: در مطالعه ای بر روی بزهای مسموم شده با خرزره بر عکس گوسفند نفوذ سلولهای تک هسته ای به میان فیبرهای ماهیچه قلب مشاهده نشد. آزمایش هیستولوژیکی کلیه های مسموم شده با خرزره نشان داده که پرخونی و اختلالات عروقی وجود ندارد. نکروز در توبولهای پیچ خورده و توبولهای جمع کننده مشاهده شده است. در کبد بزها مسموم شده برعکس گوسفند تغییراتی مشاهده نکرده بودند. مسمومیت با خرزهره در بز میتواند مشابه با سایر گونه ها، نارسایی کلیوی و قلبی ایجاد کند.
مطالعات فارماکوکنیتیکی در موشها نشان داد که خرزهره می تواند از سد خونی-مغزی عبور کند و در CNS تجمع یابد.
درمان مسمومیت با خرزهره
تا کنون هیچ آنتی دوت مشخصی برای ماده ایجاد این بیماری شناخته نشده و هر چه هست درمان بر اساس کاهش یا بر طرف کردن عوارض متعدد بیماریست.در اینجا بطور خلاصه علایم و داروهای متناسب آن ذکر میگردد:
۱- آتروپین سولفات برای رفع برادی کاردی.
۲- پروپانولول برای تنظیم آریتمی قلبی ایجاد شده(بخصوص در تکسمی ها).
۳- ترانکرون برای ترمیم ضایعات نخاعی احتمالی (هر ده روز یکبار).
۴- آنتی بیوتیک وسیع الطیف جهت پیشگیری از عفونتهای پیآمدی مانند کاناپن.
۵- سولفات منیزیم به عنوان مسهل برای خروج سریعتر محتویات شکمبه در برخی موارد.
۶- فوروزامید به عنوان مدر برای جلوگیری از تجمع سم در کلیه ها(جای بحث دارد).
۷- با توجه به کامیو لاتیو بودن سم در ابتدای مسمومیت میتوان از روغنهای غیر معدنی بهره گرفت.
الف: اسپاسم شدید عضلانی بخصوص در ناحیه شکم وروده ها که در برخی موارد دام حالت قوز کردگی دارد.
ب: ملنا جزء علایم همیشگی و اختصاصی نیست اما در اکثر موارد به تشخیص کمک میکند.
ج: دلرد که بدنبال سوزشهای ناشی از اروزیوها در بخشهای مختلف دستگاه گوارش ایجاد میشود.
د: تاکی پنی عارضه معمول در بسیاری از مسمومیهاست که باید حتما مورد توجه باشد.
گوسفند: القای مسمومیت تجربی در گاو و گوسفند نشان داده که گوسفند به اثرات سمی خرزهره حساس تر است. در تجویز تجربی خرزهره به گوسفند، آنورکسی، دندان قروچه، ترشح بزاق، تکررادرار، دیسپنه، نفخ شکمبه، آتلکتازی نقص میوکارد، نکروز همراه با خون ریزی شدید و نفوذ سلولهای التهابی تک هسته ای مشاهده شده است. بررسی هیستولوژیکی در گوسفند پرخونی و نکروز گسترده اپی تلیال تیوبولی،به خصوص در تیوبول پروکسیمال و دیستال را نشان داده است. درکبد گوسفند مسموم شده با خرزهره نفوذ لکوسیت ها، نکروز هپاتوسیت ها و واکوئله شدن چربی به صورت منتشر مشاهده شده است. ادم اطراف عروقی و اطراف عصبی و همچنین آسیب سلولی ایسکمیک در گوسفندان مسموم شده مشاهده شده است.
بز: در مطالعه ای بر روی بزهای مسموم شده با خرزره بر عکس گوسفند نفوذ سلولهای تک هسته ای به میان فیبرهای ماهیچه قلب مشاهده نشد. آزمایش هیستولوژیکی کلیه های مسموم شده با خرزره نشان داده که پرخونی و اختلالات عروقی وجود ندارد. نکروز در توبولهای پیچ خورده و توبولهای جمع کننده مشاهده شده است. در کبد بزها مسموم شده برعکس گوسفند تغییراتی مشاهده نکرده بودند. مسمومیت با خرزهره در بز میتواند مشابه با سایر گونه ها، نارسایی کلیوی و قلبی ایجاد کند.
مطالعات فارماکوکنیتیکی در موشها نشان داد که خرزهره می تواند از سد خونی-مغزی عبور کند و در CNS تجمع یابد.
درمان مسمومیت با خرزهره
تا کنون هیچ آنتی دوت مشخصی برای ماده ایجاد این بیماری شناخته نشده و هر چه هست درمان بر اساس کاهش یا بر طرف کردن عوارض متعدد بیماریست.در اینجا بطور خلاصه علایم و داروهای متناسب آن ذکر میگردد:
۱- آتروپین سولفات برای رفع برادی کاردی.
۲- پروپانولول برای تنظیم آریتمی قلبی ایجاد شده(بخصوص در تکسمی ها).
۳- ترانکرون برای ترمیم ضایعات نخاعی احتمالی (هر ده روز یکبار).
۴- آنتی بیوتیک وسیع الطیف جهت پیشگیری از عفونتهای پیآمدی مانند کاناپن.
۵- سولفات منیزیم به عنوان مسهل برای خروج سریعتر محتویات شکمبه در برخی موارد.
۶- فوروزامید به عنوان مدر برای جلوگیری از تجمع سم در کلیه ها(جای بحث دارد).
۷- با توجه به کامیو لاتیو بودن سم در ابتدای مسمومیت میتوان از روغنهای غیر معدنی بهره گرفت.