Афрыка можа раскалоцца на дзве часткі хутчэй, чым меркавалася

Першыя прыкметы працэсу ўзніклі ў 2005-м — расколіна больш за 50 км з'явілася ў Эфіопіі. У 2018 годзе зямля раскалолася і ў Кеніі, піша Bild. Цяпер расколіна мае даўжыню больш за 3200 км.

Разломы ў зямлі знаходзяцца над так званай Вялікай рыфтавай далінай, якая ўзнікла 30 млн гадоў таму, калі раскалолася Афрыканская пліта. Цяпер назіраюцца наступствы на паверхні. Да нядаўняга часу геолагі лічылі, што для разлому Афрыкі на дзве часткі спатрэбіцца ад 5 да 10 млн гадоў. Аднак, паводле апошніх дадзеных, гэта здарыцца нашмат раней. Сінція Эбінгер, геафізік з Тулейнскага ўніверсітэта (ЗША), паведаміла платформе Dailygalaxy: «Мы скарацілі прагноз да 1 млн гадоў, магчыма, (спатрэбіцца) нават удвая менш».

Разлом павялічваецца на 0,8-2,5 сантыметраў штогод, аднак працэс можа паскорыцца з-за землятрусаў, і гэта робіць дакладнае прагназаванне складаным. У выніку Самалі, Эфіопія, Танзанія і палова Кеніі могуць утварыць гіганцкую выспу ля ўзбярэжжа Афрыкі.

Чым адрозніваюцца групы цыган у Беларусі?

Пра гэта пішуць прадстаўнікі Місіянерскага таварыства цыган Балтыі ў малдаўскім часопісе Revista de Etnologie şi Culturologie. У Беларусі налічваецца некалькі этналінгвістычных груп цыган (на табліцы).
Назвы дзесяткаў падгруп утвораны ці ад назваў мясцовасці (пінчукі, чарнобыльцы), ці ад імён продкаў (барысы), ці ад мянушак (маню́кі). Цыганы-партызаны, верагодна, атрымалі такую назву з-за таго, што ў ваенны час хаваліся ў партызанскіх атрадах у лясах беларуска-латвійскага памежжа (яны таксама называюць сябе латгальскімі цыганамі).

У артыкуле апісваюцца фундаментальныя разыходжанні ў дыялектах, а таксама разыходжанні ў традыцыях і абрадах. Адна з высноваў: навакольнае насельніцтва ў ВКЛ, Рэчы Паспалітай, Расійскай імперыі, Савецкім Саюзе і сучаснай Беларусі аказала прыкметны ўплыў на цыган Беларусі.

Апошнія 50-60 гадоў яны сталі называць сябе белaру́скa poма́, хаця раней можна было пачуць «я з польскіх цыган» ці «рускіх».

Унікальная адукацыйная праграма Invisible University for Ukraine запрашае беларускае студэнцтва замежжа да ўдзелу ў новым акадэмічным курсе вясновага семестра

Belarus-Lithuania-Poland-Ukraine: Polycentric Narratives and Legacies.

📌 Будуць прымацца заяўкі ад беларускіх студэнтак і студэнтаў (бакалаўрыят, магістратура, дактарантура), якія падтрымліваюць дэмакратычныя каштоўнасці і навучаюцца у краінах ЕС ці АЭСР.
📌Асноўная мова навучання - ангельская
📌 Удзел у курсе бясплатны з магчымасцю атрымання дадатковай даследчай стыпендыі
📌 Атрыманне сертыфіката і акадэмічных крэдытаў (ECTS) пасля паспяховага сканчэння курса

📆 Дэдлайн падачы заявак - 10 лютага 2025 г.

Падаць заяўку на ўдзел можна тут.

Выйшла кніга гісторыка Аляксея Бацюкова пра «Магілёўскае цунамі»

У выдавецтве «Янушкевіч» выйшла даследаванне-фотаальбом пра катастрофу 10 красавіка 1942 года, калі праз абрушэнне дамбы ў Магілёве здарылася паводка на рацэ Дубравенка. Аўтар выдання, магілёўскі краязнавец Аляксей Бацюкоў, лічыць гэту падзею самай буйной тэхнагеннай катастрофай на тэрыторыі Беларусі.

Як піша Аляксей Бацюкоў, ахвярамі трагедыі сталі каля 250 чалавек. У выданні 86 фотаздымкаў, якімі падзяліўся Алег Давід Лісоўскі: некаторыя з якіх друкуюцца і наогул становяцца публічнымі ўпершыню. Самыя каштоўныя з іх – фотаздымкі самых першых хвілін катастрофы, калі насып чыгуначнага палатна толькі прарвала хваляй вады. Таксама ёсць унікальныя каляровыя кадры Магілёва пасля патопу.
Набыць кнігу можна тут.

Хімік Сяргей Касцюк – у топ-2% самых цытуемых навукоўцаў свету

Працягваем вывучаць імёны беларускіх навукоўцаў у рэйтынгу топ-2% самых цытуемых навукоўцаў свету. Сярод іх – доктар хімічных навук Сяргей Касцюк, ураджэнец Кобрына, які скончыў БДУ ў 1999 годзе.

Яго навуковыя інтарэсы ахопліваюць вобласці сінтэзу палімераў, каталізу, экалагічнай і ўстойлівай хіміі. Шмат гадоў Касцюк узначальваў лабараторыю каталізу полімерызацыйных працэсаў Інстытута фізіка-хімічных праблем НАН і кафедру высокамалекулярных злучэнняў хімфака БДУ – у канцы 2024-га прозвішча Касцюка знікла з сайтаў двух установаў.

Некалькі цытатаў вядомага беларускага хіміка.
«Я лічу, што хімфак БДУ — адзін з найлепшых хімічных факультэтаў Усходняй Еўропы. Мне ёсць з чым параўноўваць».
«Нашыя распрацоўкі ўнікальныя і дастаткова спецыфічныя. Верагодна, навуковыя дасягненні і магчымасці нашай лабараторыі і хімфака БДУ ў цэлым лепш ведаюць за мяжою. Пакуль укараняць і асвойваць нашыя патэнты і тэхналогіі беларускія прадпрыемствы не гатовыя».

Як апошні абраны мінскі губернскі маршалак шляхты Аляксандр Лапа стаў ахвярай рэпрэсій Міхаіла Мураўёва

Пра гэта беларускі архівіст Юрый Снапкоўскі піша ў часопісе Studia Białorutenistyczne. Аляксандр Лапа (1802 - 1869) быў прадстаўніком каталіцкага шляхецкага роду. Падчас паўстання ў 1863 годзе яго добраахвотная адстаўка з пасады маршалка дваранства Мінскага генерал-губернатара супала з пераходам Міхаіла Мураўёва на пасаду Віленскага генерал-губернатара, што прыцягнула ўвагу апошняга.

Мураўёў выдаў загад аб арышце Лапы, падазраючы яго ў недастатковай лаяльнасці і нават падтрымцы сабатажу з боку чыноўнікаў. Арышт і ссылка на Урал не толькі сталі прычынай сыходу Лапы з грамадска-палітычнай арэны імперыі, але і прадвызначылі яго сацыяльна-эканамічную маргіналізацыю і, у пэўным сэнсе, смерць.

Таксама гэта падзея паставіла кропку ў існаванні інстытута выбараў маршалкаў шляхты ў заходнім рэгіёне імперыі і паклала пачатак гвалтоўнаму паслабленню ролі польскага землеўладання, адзначае Юрый Снапкоўскі.

У чым адрозненні ва ўспрыманні рэкламы спажыўцамі ў Беларусі і Партугаліі?

Пра гэта пішуць даследчыкі з Палітэхнічнага інстытута Лейрыі (Партугалія) у Journal of International Consumer Marketing. Яны сабралі дадзеныя з дапамогай анлайн-апытання, адрасаванага двум рынкам – Беларусі і Партугаліі. Усяго было атрымана 155 адказаў з Беларусі і 138 з Партугаліі.

Пры аналізе дадзеных даследчыкі прыйшлі да высновы, што інфарматыўнасць павышае каштоўнасць рэкламы толькі на беларускім рынку. У той час як забаўляльнасць аказвае значны станоўчы ўплыў толькі на рынку Партугаліі.

«Значным фактарам зніжэння нараджальнасці ў Беларусі сталі рашэнні суб'ектаў кіравання»

Гэта цытата з артыкула Анатоля Злотнікава, прафесара з Беларускага гандлёва-эканамічнага ўніверсітэта спажывецкай кааперацыі (Гомель) у расійскім часопісе «ДЕМИС. Демографические исследования».

Злотнікаў прывёў прыклад, што ў 2016 годзе быў адменены ўлік у агульным працоўным стажы, неабходным для разліку пенсіі, перыяду знаходжання жанчын у «дэкрэтным» адпачынку і бальнічных па догляду за дзіцем. Гэты «ведамасны падыход», які адпавядаў інтарэсам міністэрства фінансаў, «нанёс шкоду дэмаграфічным працэсам» і быў адменены толькі праз пяцігоддзе.

«Ведамасным інтарэсам адпавядае і сітуацыя, звязаная з забаронай публікаваць інфармацыю аб стане дэмаграфічных працэсаў пасля перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 года…. Утойванне дэталёвай статыстычнай дэмаграфічнай інфармацыі ад навуковай грамадскасці наносіць шкоду дэмаграфічнай навуцы і дэмаграфічнай палітыцы дзяржавы», – піша Злотнікаў.

Навуковец знайшоў карал, якому больш за 400 мільёнаў гадоў. У якім канкрэтна месцы?

Старажытны артэфакт (на фота) адшукаў доктар тэхнічных навук, прафесар з БНТУ Дзмітрый Сцепаненка. Хаця яго спецыяльнасць не звязаная з прыродазнаўствам, ён захапляецца вывучэннем камянёў і выкапняў.

Ланцужковы карал (апошнія іх прадстаўнікі сфармаваліся прыкладна 412 мільёнаў гадоў таму) Сцепаненка адшукаў у Калодзішчах, паведаміла газета «Прысталічча». Больш дакладна – у паўночнай частцы аграгарадка на мяжы з біялагічнымі заказнікам «Юхноўскі», паведаміў навуковец Калодзішчы Інфо.

Шкілет ланцужковага карала служыў «домам» для каралавых паліпаў, жывёл з класа марскіх бесхрыбтовых кластара Cnidaria. Закамянеласці часам выяўляюцца дзякуючы выпадковаму расколу каменя.

Як еўрапейскі палітычны крызіс 1938 г. паўплываў на настроі беларусаў у ІІ Рэчы Паспалітай

Пра гэта піша польскі гісторык Piotr Cichoracki ў часопісе Studia Białorutenistyczne. Еўрапейскі палітычны крызіс дасягнуў піка восенню 1938 года. На фоне Мюнхенскага пагаднення Варшава выставіла тэрытарыяльныя патрабаванні да Чэхаславакіі, а затым анексавала чэшскую частку Цешынскай Сілезіі (на фота).

Аднак гэта прывяло да рэзкага пагаршэння польска-савецкіх адносін. Гэтыя падзеі і ўплыў савецкай прапаганды паставілі значную частку беларусаў ІІ Рэчы Паспалітай у «радыкальную апазіцыю да польскай дзяржавы». Яны сталі чакаць польска-савецкай вайны, якая прывядзе да аддзялення Заходняй Беларусі.

Piotr Cichoracki прыводзіць нямала прыкладаў стаўлення беларусаў. Сярод іх такі: у кастрычніку 1938 г. зборы Саюза рэзервістаў у Лунінцы былі на мяжы зрыву – рэзервісты альбо не з'яўляліся, альбо спрабавалі ўцячы з горада. Сітуацыя змянілася толькі пасля радыёпаведамлення аб прыняцці Чэхаславакіяй польскага ўльтыматуму.

З якімі выклікамі сутыкнуліся беларускія музеі пры ўзнаўленні нацыянальна-культурнай ідэнтычнасці

Пра гэта Дзяніс Філіпчык і Антон Петрухін пішуць у Amsterdam Museum Journal. Беларусь страціла шмат арыгінальных артэфактаў падчас знаходжання ў складзе Расійскай імперыі, СССР і падчас двух сусветных войнаў. Так, у 1919 годзе эмісар Наркамата асветы РСФСР вывез калекцыі з рэзідэнцыі Румянцавых-Паскевічаў у Гомелі ў Гістарычны музей у Маскве.

У 1990 - 1994 гадах Беларусь перажыла музейны бум: было створана каля 30 новых музеяў. Перад імі стаяла задача ўзнаўлення нацыянальна-культурнай ідэнтычнасці. Праблему адсутнасці сапраўдных артэфактаў вырашылі выкарыстоўваннем рэпрадукцый, копій і макетаў страчаных каштоўнасцей. Напрыклад, былі створаны копіі крыжа Ефрасінні Полацкай, твораў Ваньковіча, даспехаў Радзівілаў.

У 2022 годзе ў Навагрудскі гістарычна-краязнаўчы музей была перададзена копія Кубка Святой Ядвігі (на фота). Артэфакт, які знайшлі ў пабудове XII стагоддзя, захоўваецца ў расійскім Эрмітажы.

Маеце навіны, вартыя ўвагі? Дасылайце ў «De facto. Беларуская навука»

Калі маеце інфармацыю пра новыя кнігі, даследаванні, навіны навуковай супольнасці ці пра іншае, блізкае да гэтай тэмы, дасылайце іх для публікацыі ў канале «De facto. Беларуская навука».
Кантакт для сувязі – @klav2025

Пайшоў з жыцця гісторык архітэктуры Уладзімір Трацэўскі

Пра гэта паведамляе тэлеграм-канал Спадчына. Уладзімір Трацэўскі (1936 - 2025) доўгія 48 гадоў выкладаў гісторыю беларускай архітэктуры ў БНТУ. Ён напісаў мноства артыкулаў па архітэктурнай спадчыне Беларусі, але сапраўды фундаментальнай яго працай стала «Гісторыя архітэктуры народнага жылля Беларусі» (1989). Трацэўскі абследаваў 116 (з 118!) раёнаў краіны, вывучыў больш за 3 тысячы аб’ектаў, уласна рабіў абмеры, замалёўкі, фотаздымкі.

Трацэўскі спраектаваў шэраг праектаў рэстаўрацыі помнікаў архітэктуры – касцёлаў у Варончы, Дараве, Бабруйску, Сёмкавым Гарадку, Воўчыне, царквы ў Вялікай Ліпе, сядзібнага комплексу ў в. Высокая Ліпа і інш.

У апошнія дзесяцігоддзі дапамагаў як навуковы кансультант пры аднаўленні Любчанскага замка, запраектаваўшы рэнесенсныя купалы для вежаў. У Мінску пры ўдзеле Трацэўскага пабудавана Саборная мячэць, якая па яго ўпартым патрабаванні з'яўляецца копіяй знішчанай мінскай мячэці ХІХ стагоддзя.

Краязнаўчы музей Стаўпецкага раёна завёў тэлеграм-канал. Пра што там пішацца?

На пачатку студзеня з'явіўся тэлеграм-канал Стоўпцы. Краязнаўчы музей. З яго можна, напрыклад, даведацца, што нядаўна ва ўстанову набылі новы экспанат: зробленую ў нямецкім горадзе Мэйсэн кафліну XIX стагоддзя з сядзібы Рэйтанаў (вёска Грушаўка Ляхавіцкага раёна).

Апісваюцца і іншыя экспанаты музея: напрыклад, бронзавы амулет у форме сякеры Х-ХІІІ стагоддзя і шкляная мухалоўка канца ХІХ - пачатку ХХ ст.
Тэлеграм-канал таксама піша пра гістарычныя з’явы ці падзеі. На фотаздымку – касцёл Святога Казіміра, які быў зруйнаваны бальшавікамі ў Стоўпцах у 1958 годзе.

Калі маеце інфармацыю пра новыя кнігі, даследаванні, навіны навуковай супольнасці ці пра іншае, блізкае да гэтай тэмы, дасылайце іх для публікацыі ў канале «De facto. Беларуская навука».
Кантакт для сувязі – @klav2025

Вядомы беларускі хімік Сяргей Касцюк пакінуў БДУ і далучыўся да Парыжскага інстытута малекулярнай хіміі

Як стала вядома «De facto. Беларуская навука», навуковец Сяргей Касцюк зусім нядаўна далучыўся да Парыжскага інстытута малекулярнай хіміі (IPCM), які з'яўляецца сумесным даследчым падраздзяленнем Універсітэта Сарбоны і CNRS. Цяпер Сяргей Касцюк, які спецыялізуецца на «зялёнай» катыённай палімерызацыі для медыцынскага і экалагічнага прымянення, працуе дырэктарам па даследаваннях у групе па хіміі палімераў.

Да нядаўняга часу 47-гадовы доктар хімічных навук узначальваў кафедру высокамалекулярных злучэнняў хімфака БДУ і лабараторыю каталізу палімерызацыйных працэсаў Інстытута фізіка-хімічных праблем НАН. Летась ўраджэнец Кобрына трапіў у спіс топ-2% самых цытуемых навукоўцаў свету.

Шмат гадоў прадстаўнікі навуковай супольнасці канстатуюць працэс «уцечкі мазгоў» з Беларусі і абвастрэнне кадравай праблемы, аднак сітуацыя да лепшага не змяняецца.

«Адкрыццё, якое здараецца раз у 100 гадоў»: у Пампеях знайшлі шыкоўную прыватную лазню

У знакамітым старажытнарымскім горадзе Пампеі, які дзве тысячы гадоў таму быў пахаваны ў выніку вывяржэння Везувія, навукоўцы зрабілі «адкрыццё, якія здараюцца раз у сто гадоў». Пра гэта паведамляе BBC.
Археолагі выявілі шыкоўную прыватную лазню — магчыма, найвялікшую з калі-небудзь знойдзеных у Пампеях. У складзе спа-комплексу, упрыгожанага вытанчанымі творамі мастацтва, былі асобныя залі з гарачай, цёплай і ледзяной вадой, а таксама велізарны басейн.

Каманда археолагаў вяла маштабныя раскопкі два гады. Выяўленыя памяшканні добра захаваліся і ствараюць уражанне «нібы ў лазні яшчэ літаральна хвіліну таму былі наведвальнікі».

На фотаздымку — распранальня ў выяўленай прыватнай лазні. Траціна старажытнага горада па-ранейшаму схаваная пад пластом застылай вулканічнай пароды, археолагі працягваюць раскопкі.

Пра партрэт сярэднестатыстычнага даследчыка і размеркаванне колькасці даследчыкаў па галінах навукі ў Беларусі

26 студзеня адзначаецца Дзень беларускай навукі. Напярэдадні Белстат апублікаваў прысвечаны яму агляд – праўда, дадзеныя прыводзяцца па стане на 2023 год. Што цікавага ў справаздачы?
Белстат налічыў у некалькіх сотнях арганізацый 17,2 тыс. даследчыкаў. Для параўнання: пасля распаду СССР колькасць даследчыкаў у Беларусі знізілася з 59,4 тысяч у 1990 годзе да 19,3 тыс. у 2012-м і 16,9 тыс. у 2016-м.

Партрэт сярэднестатыстычнага даследчыка такі: мужчына (61,3%) старэйшы за 30 гадоў (78,1%), які выконвае даследаванні ў галіне тэхнічных навук (62, 8%).
У краіне налічылі 2 687 кандыдатаў навук і 519 доктараў навук.

Большасць беларускіх даследчыкаў задзейнічана ў тэхнічных галінах навукі – 62,8%. У гуманітарных – толькі 3,6% (на графіку).
Нагадаем, што раней з’явілася інфармацыя, што колькасць навучэнцаў аспірантуры і дактарантуры ў Беларусі за тры гады знізілася на 10%.

Якая частка нацыянальных меншасцей моцна звязана з беларускай мовай і культурай?

Пра гэта піша мовазнаўца і выкладчыца Варшаўскага ўніверсітэта Вольга Трацяк у Studia Białorutenistyczne у артыкуле, прысвечаным сітуацыі з беларускай мовай у апошнія гады. Згодна з апошнім перапісам насельніцтва (2019 г.), у Беларусі пражывае каля 15% прадстаўнікоў нацыянальных меншасцей. Частка з іх моцна звязана з беларускай культурай і мовай.

Асабліва гэта відаць у палякаў і літоўцаў. Так, на пытанне «родная мова – мова іншай нацыянальнасці» больш за 54% палякаў задэкларавалі беларускую (гл. табліцу).
Гэта можа сведчыць аб тым, што беларусы, палякі і літоўцы культурна вельмі блізкія нацыі, піша Вольга Трацяк.

У цэлым пасля падзей 2020 г. тэндэнцыя выцяснення беларускай мовы з найважнейшых сфер зносінаў значна паглыбілася. Па стане на 2024 г. можна было казаць, што яе ўжыванне ў галіне навукі, дзяржаўнай адміністрацыі, кнігавыдавецтве, СМІ і іншых сферах, зведзена да крытычнага мінімуму.