Гісторык: суправаджальныя надпісы Спаса-Праабражэнскай царквы выкананыя Еўфрасінняй Полацкай

Выйшла манаграфія вядучага навуковага супрацоўніка Інстытута гісторыі НАН Іны Калечыц «Палеаграфічная спадчына полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: суправаджальныя надпісы на фрэсках і пытанне аўтарства». У манаграфіі вывучаюцца суправаджальныя надпісы, якія знаходзяцца каля постацяў святых, біблейскіх кампазіцый, на скрутках, што трымаюць у руках святыя. Суправаджальныя надпісы даюць матэрыял для складання палеаграфічных табліц XII ст.

Паводле падабенства графікі літар аўтар выказвае меркаванне аб выкананні надпісаў адным чалавекам, а менавіта прападобнай Еўфрасінняй Полацкай. Аўтарам вызначаны дукт (парадак руху пры напісанні) тагачасных літар і алфавіт XII ст.

Навукоўцы хочуць стварыць маманта і пасяліць яго ў Арктыцы пасля эксперыменту з шарсцістай мышшу

Амерыканская кампанія Colossal Biosciences генетычна мадыфікавала лабараторных мышэй у надзеі зрабіць іх больш устойлівымі да холаду. Канчатковая мэта – стварыць падобных на мамантаў сланоў з валасяным покрывам, каб пасяліць іх у Арктыцы. Наколькі рэальны план навукоўцаў з ЗША, прааналізавала BBC.

На дадзены момант навукоўцы атрымалі мышэй з доўгай залацістай поўсцю. Яны спадзяюцца, што гэта першы крок да стварэння ўстойлівых да холаду сланоў, падобных на мамантаў. Аднак многія навукоўцы і актывісты скептычна ставяцца да ідэі. Існуе меркаванне, што эксперымент Colossal разлічаны толькі на прыцягненне ўвагі грамадскасці.

Крыстафер Прэстан з Мантанскага ўніверсітэта настойвае: які б вынік ні атрымаўся ў Colossal, гэта не будзе ўваскрашэннем вымерлага віду: «Магчыма, яны здолеюць змяніць поўсць азіяцкага слана або зрабіць яго марозаўстойлівым, але вяртання маманта не будзе. Гэта будзе змена азіяцкага слана».

Першай згадкай Лёзна ў пісьмовых крыніцах неабходна лічыць 1593 год: пасёлак «пастарэў» на 57 год

Гэта пацвердзіў Інстытут гісторыі НАН, паведаміў сайт мясцовай газеты «Сцяг перамогі». Адпаведна 3 красавіка 1593 года становіцца датай заснавання гарадскога пасёлка, а не 1650 год, як афіцыйна лічылася раней.

Тапонім са значэннем «лёзненскі» ўпершыню згадваецца ў запісе на маёнтак Пагосцішча (15 жніўня 1527 года). Аднак з яго незразумела, ідзе размова пра населены пункт, ці ўрочышча, лес, маёнтак і г.д. У 2016-м гісторык Аляксандр Цыганкоў у раённай газеце назваў найбольш ранні дакумент, у якім згадваецца непасрэдна паселішча Лёзна. У зборніку дакументаў Віцебскага архіву старажытных актавых кніг (1890) ёсць скарга Марціна Стравінскага, кашталяна Віцебскага, на Валовічаў за захоп маёнтка Мікуліна. Яе дата – 3 красавіка 1593 года.

На запыт райвыканкама Інстытут гісторыі НАН Беларусі пацвердзіў: першай згадкай Лёзна неабходна лічыць гэты дакумент, дзе «Лезъно» згадана як населены пункт – сяло.

Навуковец: ідэя высаджваць у Беларусі з-за пацяплення бук і піхту выглядае спрэчна

Былы супрацоўнік Інстытута эксперыментальнай батанікі НАН Максім Ярмохін распавёў Зялёнаму парталу: «Калі клімат стане цяплейшым і сушэйшым, звычайная елка, напрыклад, не зможа выжываць так, як раней. Аднак рашэнні, што прымаюцца на дзяржаўным узроўні, часам выклікаюць пытанні. Міністэрства лясной гаспадаркі пачало разглядаць ідэю высаджвання бука і піхты, але для мяне гэта выглядае спрэчна».

Гэтыя пароды сапраўды любяць цяпло, але яны вельмі патрабавальныя да вільгаці. «Калі летам будзе засушліва, што тады рабіць з гэтым букам?» – задаецца пытаннем даследчык і прапануе рабіць стаўку на мясцовыя віды, якія ўжо гістарычна прыстасаваныя да беларускага клімату. На яго думку, «дуб – гэта выдатны выбар».

У Беларусі растуць дуб скальны, які зараз сустракаецца толькі на самым захадзе і лепш адаптаваны да засух, і дуб чарашчаты, традыцыйны від, які расце па ўсёй краіне. Гэтыя віды могуць ствараць гібрыды, мяркуе Макім Ярмохін.

15 сакавіка (субота) 2025 года ў 15:00 Нацыянальны мастацкі музей запрашае на лекцыю Аляксандра Гужалоўскага “Музеі Беларусі ў віхуры вайны” ў рамках выставы “Страты і вяртанні. Лёс мастацкіх каштоўнасцей Дзяржаўнай карціннай галерэі. 1939–1957”.
Гісторыя музеяў Савецкай Беларусі ў перыяд Вялікай Айчыннай вайны – малавывучаная старонка гісторыі айчыннай музейнай справы і культуры ў цэлым. У лекцыі будуць разгледжаны працэс эвакуацыі музейных калекцый з усходняй часткі рэспублікі, разрабаванне нацыстамі збораў беларускіх музеяў, якія засталіся на акупаванай тэрыторыі, спробы іх выратавання прадстаўнікамі беларускай інтэлігенцыі, а таксама вяртанне эвакуіраванага і нарабаванага з Усходу і Захаду.
Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі – доктар гістарычных навук, прафесар кафедры этналогіі, музеалогіі і гісторыі мастацтваў БДУ.
Месца правядзення: галоўны корпус (Леніна, 20), першы паверх, зала №4.
Наведаць лекцыю магчыма па ўваходным білеце ў музей. Папярэдняя рэгістрацыя не патрабуецца.

Чаму прадстаўнікам гуманітарных навук цяжка прабіцца ў рэйтынгі самых цытуемых навукоўцаў?

Мы называлі беларускія імёны ў рэйтынгу самых цытуемых навукоўцаў свету: там прадстаўнікі фізікі, хіміі, біялогіі… але чаму няма навукоўцаў-гуманітарыяў? Вось што распавядалі ў мінулым у БДУ беларускія навукоўцы Міхаіл Арцем’еў (хімія) і Сяргей Гапоненка (фізіка).

У гуманітарных навуках значная частка даследаванняў носіць нацыянальны характар, тады як прыродазнаўчыя навукі інтэрнацыянальныя і маюць сістэму высокарэйтынгавых міжнародных часопісаў. Прадстаўнікі гуманітарных навук накіраваны на стварэнне аб’ёмных работ (кнігі, манаграфіі і г.д.) – менш друкуюцца, менш цытуюць калег. Тады як у сферы прыродазнаўчых навук прыярытэт – кароткія артыкулы аб выніках эксперыментаў.

У сацыяльных і гуманітарных навуках аўтарам часта выступае адзін чалавек, у той час як у прыродазнаўчых навуках пераважаюць калектывы. Так адзін навуковец можа стаць аўтарам некалькіх публікацый у высокарэйтынгавых часопісах на працягу аднаго года.

Канал заўзятага калекцыянера 🧐

На ім вы знойдзеце інфармацыю пра разнастайныя паштовыя маркі, банкноты і манеты, як сучасныя, так і нашых продкаў🪙

Цікавы кошт манеты, знойдзенай на агародзе тваёй бабулі, і колькі куфаляў піва за яе мог купіць твой прапрапрадзед? Тады далучайся!

Vialikaje Kniastva Numizmatyki

SCImago Institutions Ranking 2025: як выглядаюць беларускія навуковыя ўстановы на фоне суседзяў

SCImago Institutions Ranking – рэйтынг навуковых устаноў ад іспанскай групы SCImago. У ім улічваецца статыстыка навуковых публікацый і іншай навуковай прадукцыі. На якіх месцах сярод лепшых 10 тысяч устаноў у свеце апынуліся ў 2025-м беларускія?

БДУ – 6 271 месца (год таму было 5 003).
Навукова-практычны цэнтр па матэрыялазнаўстве – 7 283.
Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт – 7 369.
НАН – 7 583.
БДУІР – 7 928.
БНТУ – 9 071.
Інстытут фізікі імя Б. І. Сцяпанава – 9 388.
Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны – 9 471.

Вышэй за БДУ ў агульным рэйтынгу апынуліся 4 установы з Латвіі, 7 з Літвы, 9 з Украіны, 75 з Польшчы.

У падрэйтынгу даследчых структур на 2 058 месцы апынуўся НПЦ па матэрыялазнаўстве. У гэтай катэгорыі ў беларускай установы няма канкурэнтаў у Латвіі. З прадстаўнікоў Украіны вышэй толькі мясцовая НАН, з прадстаўнікоў Літвы – толькі Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна.

Выйшла кніга пра дыпламата Ульянава, які займаўся «разлажэннем» беларускай палітычнай эміграцыі

У выдавецтве «Беларуская навука» выйшла манаграфія гісторыка Вольгі Бароўскай «Алесь Ульянаў: старонкі жыцця (1901 - 1937)». У 1920-х ён знаходзіўся на дыпламатычнай працы ў Польшчы (у тым ліку быў в.а. пасла СССР). Займаўся «разлажэннем» беларускай палітычнай эміграцыі, арганізоўваў вяртанне ў БССР дзеячаў нацыянальнага адраджэння.

Удзельнічаў у падрыхтоўцы Другой Усебеларускай канферэнцыі ў Берліне ў 1925-м, на якой прынялі рашэнне пра роспуск ураду БНР і прызнанне Мінску адзіным беларускім культурным і палітычным цэнтрам. Ульянаў таксама супрацоўнічаў з ГПУ, з'яўляўся «спецыялістам» па інтэлігенцыі. Арыштаваны 24 траўня 1937 году.

На 305 старонках манаграфіі праз біяграфію асобы Ульянава робіцца спроба паказаць асаблівасці ўнутрыпалітычнага развіцця Савецкай Беларусі, яе ўзаемаадносіны з Польшчай, Заходняй Беларуссю. Упершыню ўводзяцца ў навуковы ўжытак 192 дакументы.

Ад арганізатараў Кангрэса даследчыкаў Беларусі, а дакладней старшыні аргкамітэта Русціса Камунтавічуса, нам паступіла інфармацыя, што Кангрэс гэтага года адбудзецца ў Берліне 25-27 верасня 2025. Асноўным акадэмічным партнёрам выступіць Універсітэт Гумбальта (Humboldt-Universität zu Berlin)

Інфармацыя папярэдняя, але вельмі радыя, што гэта важная ініцыятыва будзе мець свой працяг. Усім каму цікава варта арыентавацца на гэтыя даты, а таксама сачыць за сацыяльнымі сеткамі Кангрэса дзе падрабязная інфармацыя будзе неўзабаве.

Знойдзены фрагменты костак самага старажытнага з вядомых у Заходняй Еўропе людзей

У Іспаніі навукоўцы знайшлі скамянелыя косткі твару ўзростам прыкладна 1,1-1,4 мільёна гадоў (на здымку), якія, магчыма, прадстаўляюць раней невядомы від у эвалюцыйнай лініі чалавека, паведамляе BBC.

Даследчыкі назвалі ўладальніка костак Пінкам, у гонар групы Pink Floyd (хоць пол вызначыць не ўдалося). Анатомія твару Пінка аказалася больш прымітыўнай, чым у Homo antecessor — віду, які жыў у Заходняй Еўропе каля 850 тысяч гадоў таму і сярэдняя частка твару якога нагадвала аблічча сучасных людзей. Пінк валодаў больш выступаючай і масіўнай сярэдняй часткай твару і чымсьці нагадваў, а дзесьці адрозніваўся ад Homo erectus, які сёння лічыцца першым відам чалавека, што міграваў з Афрыкі.

Знойдзеных костак недастаткова, каб зрабіць выснову пра новы від старажытнага чалавека, але навукоўцы лічаць такую магчымасць цалкам рэальнай. Пакуль знаходку класіфікавалі як Homo affinis erectus з-за падабенства з рысамі Homo erectus.

Як масавая культура паўплывала на жыццё гараджан Беларусі канца XIX – пачатку XX ст.

Пра гэта піша гісторык Аксана Яшчанка ў часопісе «Известия ГГУ им. Франциска Скорины». Сучаснікі падкрэслівалі, што веласіпеды сталі звыклай з’явай і нават ужо паспелі надакучыць. Мінчане ацанілі зручнасці конкі. Ва ўсіх гарадах з’явіліся аўтамабілі.

Шырока распаўсюдзілася рэклама. Узнікла традыцыя святочных віншаванняў з дапамогай паштовак. Разам з тым зніжаліся патрабаванні да прадукцыі. Да адмоўных бакоў таксама адносілі, як лічылі некаторыя, засілле сінематографа: быццам прагляд карцін – бяздумны занятак, які не развівае розум. Некаторыя крытыкавалі тэлефон, які быццам можа пашкодзіць слых.

Новыя масавыя відовішчы і дэмакратычныя формы баўлення вольнага часу садзейнічалі разбурэнню інстытута старшынства ў сям’і, сістэмы падпарадкавання бацькам, што выклікала сямейныя спрэчкі. Масавая культура, ва ўяўленні часткі абывацеляў, спрыяла з’яўленню і замацаванню больш вольных форм зносін дзяўчат і хлопцаў у дашлюбны перыяд.

130 гадоў таму Мікалай Судзілоўскі выдаў навуковыя назіранні аб флоры, фаўне і геалогіі Гавайскіх выспаў

Ураджэнец Магілёва апісаў прыроду выспаў у нарысе 1895 года «Сярод гавайскіх вулканаў», асноўны змест якога склала паездка Мікалая Судзілоўскага да дзейных вулканаў на самых усходніх выспах архіпелага. Сваё падарожжа ён пачаў з вострава Ааху, дзе пазней узнікла ваенна-марская база ЗША Пёрл-Харбар.

Выдадзены на рускай мове нарыс уяўляў інтарэс для геаграфічнай навукі і даў многім навукоўцам аснову для іх ведаў пра Гаваі.

Судзілоўскі, які вымушана пакінуў радзіму з-за пераследу за рэвалюцыйную дзейнасць, пераехаў на Гавайскія выспы пад псеўданімам Ніко́лас Ру́сэль у 1892 годзе і зарабляў там лекарскай практыкай. У 1901 годзе ён пад імём Kauka Lukini быў абраны першым прэзідэнтам Сената Гавайскіх выспаў, якія на той момант ужо былі анексаваныя ЗША. Аднак ужо праз некалькі год ураджэнец Магілёва перабраўся ў Кітай.

Выйшаў новы выпуск альманаха «CTRL+S», прысвечаны культурнай спадчыне Вільнюса (афлайн прэзентацыя – 21 сакавіка)

Большасць артыкулаў чацвёртага выпуску штогадовага альманаха прысвечаны арганізацыям і грамадскім ініцыятывам Вільнюса, якія працуюць з мясцовай спадчынай. Аўтары альманаха – студэнты, выпускнікі ЕГУ і вядомыя даследчыкі. Галоўны рэдактар – Сцяпан Стурэйка, дацэнт Дэпартамента гуманітарных навук і мастацтваў ЕГУ.

Нумар змяшчае артыкулы пра Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча, Палац Сапегаў, «Дымавую фабрыку» ў Новай Вільні, раён Шніпішкес і інш. Ёсць таксама артыкулы пра Лынтупы і Віцебск.

Асобнік каляровага альманаха можна набыць падчас прэзентацыі, якая адбудзецца ў Вільнюсе 21 сакавіка, а 18.30, у прасторы CreateCulture Space (Karmelitų g. 5).

Пра што сведчаць нацельныя крыжы ХІ-ХІІ стст. з тэрыторыі Глыбоцкага раёна

Пра гэта піша М.А. Нікіфаровіч, супрацоўнік Віцебскага дзяржуніверсітэта імя Машэрава. Летась ён перадаў у Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей пяць шарыкаканцовых нацельных крыжоў XI–XII стст. (на здымку), якія атрымаў ад прыватных асоб разам з падрабязнай інфармацыяй аб месцах іх знаходжання. Усе крыжы былі знойдзеныя ў перыяд з 2018 па 2022 год на тэрыторыі Глыбоцкага раёна. Пра што яны сведчаць?

Каштоўнасць крыжоў у тым, што гэта адзін з самых ранніх хрысціянскіх атрыбутаў, якія археалагічна фіксуюцца на тэрыторыі Беларусі. Іх з’яўленне разам са зменай пахавальнага абраду на мяжы Х і ХІ стагоддзяў з’яўляецца бясспрэчным маркерам хрысціянізацыі жыхароў Полацкай зямлі.

Амаль усе крыжы (за выключэннем крыжа № 2) былі знойдзеныя ў непасрэднай блізкасці ад вадаёмаў. Гэтыя абставіны могуць сведчыць аб магчымай наяўнасці бліз месцаў іх знаходжання невядомых дагэтуль сярэднявечных селішчаў.

Віншуем Уладзіміра Валодзіна з абаронай доктарскай дысертацыі ў European University Institute (Фларэнцыя) па гісторыі нонканфармісцкага руху ў БССР у эпоху “адлігі”.

Выйшла кніга «Ніхто не плакаў, слёз больш не было» пра ўкраінскіх, беларускіх і расійскіх жанчын на прымусовай працы ў Люксембургу

Прэзентацыя выдання адбылася тыдзень таму ў Люксембургу. Аўтар Inna Ganschow пралівае святло на штодзённае жыццё і ўмовы працы савецкіх прымусовых работніц на металургічных заводах у Люксембургу падчас Другой сусветнай вайны. Адных сюды завабілі, другіх падманулі, трэціх гвалтам пасадзілі ў вагоны для жывёлы, каб яны прыбылі на цяжкую некваліфікаваную працу.

Пры жыцці поўным зняваг і бесчалавечнага абыходжання з боку ахоўнікаў лагераў і заводаў, здараліся і прыгожыя гісторыі салідарнасці паміж люксембуржцамі і савецкімі грамадзянамі. Пасля вайны (вызвалення войскамі ЗША) некаторыя ажаніліся, але толькі нешматлікім дазволілі застацца.

У выніку неафіцыйнага абмену большасць павінна была вярнуцца ў СССР, незалежна ад іх жадання, каб вызваліць люксембуржскіх прымусовых рэкрутаў вермахта, якія апынуліся ў савецкім палоне. На радзіме вяртальнікаў чакалі новыя цяжкія выпрабаванні.

Даследаванне цёмнай энергіі паставіла пад сумнеў тэорыю адноснасці Эйнштэйна

Цёмная энергія, таямнічая сіла, якая прымушае Сусвет пашырацца, падобна, перажывае такія змены, што гэта ставіць пад сумнеў наша цяперашняе разуменне часу і прасторы, высветлілі навукоўцы, піша BBC. Для пацвярджання гэтых вынікаў патрабуецца больш дадзеных, але ўжо зараз прафесар Офер Лахаў з Універсітэцкага каледжа Лондана адзначыў: «Гэта драматычны момант».

Само па сабе адкрыццё цёмнай энергіі ў 1998 годзе было шокам. Да гэтага лічылася, што пашырэнне Сусвету працягваецца з часоў Вялікага выбуху, але пашырэнне павінна запавольвацца пад уздзеяннем гравітацыі. Аднак назіранні паказалі, што працэс пашырэння, наадварот, паскараецца.

Хуткасць, з якой пашыраецца Сусвет, працягвае павялічвацца, але гэтае паскарэнне ў нейкі момант пачало запавольвацца, сцвярджаюць навукоўцы. Гэта значыць, што ў нейкі момант пашырэнне можа пайсці ў зваротным напрамку і скончыцца так званым Вялікім сціскам – працэсам, які зваротны Вялікаму выбуху.

Навукоўцы: пры правільным падыходзе можна адрадзіць частку старажытных паркаў Беларусі і вярнуць ім ролю культурных цэнтраў

Пра гэта супрацоўнікі Інстытута эксперыментальнай батанікі ім. Купрэвіча І. Вазнячук і А. Нясцюк пішуць у часопісе «Ботанические сады в современном мире». Інтэнсіўнае паркабудаванне ў Беларусі вялося ў XVIII і асабліва ў XIX ст., калі было закладзена не менш за 1000 сядзібных паркаў.

З часам многія з іх былі страчаны, іншыя зведалі значныя змены (на графіку – параўнанне колькасці старажытных паркаў і ахоўных у статусе помнікаў прыроды па абласцях). Разбурэнне паркаў працягваецца. У заканадаўстве не адлюстроўваюцца пытанні аб асаблівасцях іх аднаўлення і асаблівага догляду за каштоўнымі раслінамі.

Навукоўцы прапанавалі «экалагічна арыентаваную мадэль» аднаўлення садова-паркавай спадчыны Беларусі. Пры правільным падыходзе можна дабіцца не толькі адраджэння асобных сядзіб і паркаў, але і вяртання ім ролі сапраўдных культурных цэнтраў, упэўненыя навукоўцы.

Дык якой насамрэч была гістарычная назва Брэста?

Гісторык Мікола Волкаў адзначае: «Аб тым, як горад называлі ў канцы XV-XVI стст., найлепш сведчаць запісы ў метрыцы ВКЛ. Агулам я выявіў 30 запісаў, якія датуюцца 1493 - 1567 гг. У іх назва горада або замка згадваецца ў назоўным або вінавальным склоне 37 разоў. 35 разоў фігуруе форма «Берестеи» (Берасцей), 1 — «Бересть» (Берасць), і 1 — «Берестье» (Берасце). У апошнім выпадку магчымая памылка пісара або выдаўцоў метрыкі...

І «вішанка» на гэтым «торце» — менавіта форма «Берестеи» ўжываецца ў слыннай рэвізіі 1566 г. (на здымку). Берасць («Бересть») — гэта больш зручнае скарачэнне, упершыню згадваецца ў 1562 г… Адсюль польскі Brześć. У метрыцы ў XVI ст. ва ўскосных склонах таксама часам фіксуецца паланізаваная форма «Бресть» (Брэсць). А з польскай назвы ў ХІХ ст. была ўтворана расійская форма — «Брест» (Брэст). Усё мужчынскага роду.

Адкуль ўзялося «Берестье» (Берасце), як нібыта гістарычная назва горада, — асобная цікавая гісторыя, вартая добрага артыкула».

Навукоўцы: вытворчасць бульбы ва Ўсходняй Еўропе можна павялічыць на цяперашніх пасяўных плошчах на 95%

Пра гэта пішуць даследчыкі з Нідэрландаў і Украіны ў свежым нумары часопіса Crop and Environment. Еўропа дэманструе моцнае скарачэнне плошчаў і павелічэнне ўраджайнасці за апошнія дзесяцігоддзі, але з вялікімі рэгіянальнымі адрозненнямі. Даследчыкі параўналі паказчыкі 13 асноўных краін-вытворцаў (за выключэннем РФ): Беларусі, Бельгіі, Даніі, Фінляндыі, Францыі, Германіі, Італіі, Нідэрландаў, Польшчы, Румыніі, Іспаніі, Украіны, Вялікабрытаніі.

Аналіз выявіў: у сярэднім вытворчасць бульбы можа павялічыцца на 55% і нават на 95% ва Усходняй Еўропе, у той час як Заходняя ўжо блізкая да свайго патэнцыялу. Паляпшэнне вытворчасці ва Усходняй Еўропе запатрабуе павелічэння колькасці азоту.

Пра Беларусь даследчыкі заўважылі сярод іншага, што ёй, як і Даніі, патрабуюцца найменшыя аб'ёмы вады для арашэння. Разам з тым Беларусь і Украіна займаюць самыя ніжнія радкі па паказчыку адноснай даходнасці вырошчвання бульбы.