Як інспектар раскрытыкаваў змены ў беларускіх вучылішчах, якія адбыліся пры Расійскай імперыі

Пра гэта піша гісторык Андрэй Ганчар. У 1828 годзе стацкі саветнік граф Філіп Платэр наведаў свецкія і духоўныя вучылішчы ў Віцебскай і Магілёўскай губернях і раскрытыкаваў праект пераўтварэння вучылішчаў у Беларусі Осіпа Сянкоўскага. Платэр прыйшоў да высновы: ранейшы статут больш адпавядаў мэтам асветы, чым новыя пастановы ад урада Расійскай імперыі.

Так, раней з павятовага вучылішча кожны мог паступіць ва ўніверсітэт, што адкрывала дарогу да асветы для беднага дваранства. Пасля зменаў трэба было паступаць спачатку ў гімназію. З іншых заўваг: у першым класе сталі навучаць геаметрыі, хаця дзеці не маглі яе разумець. А паэзія была выключана з праграмы.

Камітэт навучальных устаноў падтрымаў ініцыятывы Платэра, але затым стаў больш кіравацца довадамі Сянкоўскага. Прапанаваныя пераўтварэнні духоўных вучылішчаў былі рэалізаваны ў адносінах да Рымска-каталіцкай царквы.

Навукоўцы налічылі ў Беларусі 12 відаў кляшчоў. Як ад іх абараніцца?

За ўвесь час даследаванняў на тэрыторыі Беларусі зарэгістравана 12 відаў кляшчоў трох родаў, расказала гендырэктар па навуковай рабоце НПЦ па біярэсурсах Таццяна Волкава. Яе словы прыводзіць газета «Навука». Эпідэмічнае значэнне для чалавека маюць Ixodes ricinus (найбольш шматлікі і агрэсіўны да людзей від), Ixodes persulcatus і Dermacentor reticulatus.

Кляшчы не падаюць з дрэў, самкі падцікоўваюць чалавека на расліннасці вышынёю да 1 м – захоп адбываецца на ўзроўні каленаў. Таму і рэкамендуюць на ўчастках скошваць траву. Пры выхадзе ў лес пажадана не вельветавае і ваўнянае адзенне, за якое кляшчам лягчэй зачапіцца, а з гладкімі паверхнямі.

Эфектыўным сродкам у барацьбе з клешчавым энцэфалітам з'яўляецца вакцынацыя. Універсальнай экстранай хіміяпрафілактыкай ад барэліёзу можа стаць даксіцыклін або яго аналагі (для дзяцей ёсць супрацьпаказанні), які трэба прыняць аднаразова ў першыя трое сутак з моманту ўкусу кляшча.

Выйшла кніга «Бешанковіцкі край: гісторыка-культурная спадчына рэгіёна»

Гэта зборнік навуковых артыкулаў ад выдавецтва «Беларуская навука», якія прайшлі апрабацыю на канферэнцыі «Бешанковіцкі край: гісторыка-культурная спадчына рэгіёна (да 100-годдзя Бешанковіцкага раёна)», што адбылася ў райцэнтры ў чэрвені 2024 года.

На 522 старонках выдання – матэрыялы, прысвечаныя праблемам палітычнай, сацыяльнай, эканамічнай і культурнай гісторыі Бешанковіччыны, края з цэнтрам у мястэчку на левым беразе ракі Дзвіна, які ў 1634 годзе атрымаў магдэбургскае права.

Раней у гэтай жа серыі «Беларусь праз прызму рэгіянальнай гісторыі» выйшаў зборнік «Гісторыка-культурная спадчына Слонімшчыны: да 770-годдзя Слоніма».

Як вялізны скарб сведчыць пра багацце англійскіх эліт жалезнага веку

Размова ідзе пра так званы Мелсанбійскі скарб, які ўключае ў сябе больш за 800 прадметаў, у тым ліку два катлы, конскую збрую, цырыманіяльныя дзіды і інш., піша BBC. Мяркуецца, што ўсе гэтыя рэчы былі пахаваны каля 2 тысяч гадоў таму, у I стагоддзі н.э.

Аб сваёй знаходцы археолагі паведамілі яшчэ ў 2021 годзе. Вынікі пачатковага аналізу скарбу, апублікаваныя нядаўна, сведчаць пра тое, што многія прадметы былі спецыяльна спалены або зламаны перад пахаваннем – відаць, у знак дэманстрацыі ўлады і багацця. Навукоўцы зараз валодаюць доказамі таго, што людзі, якія жылі тут дзве тысячы гадоў таму, мелі і чатырохколавыя вазы, і двухколавыя калясніцы. І што жыхары поўначы Англіі мелі гандлёвыя сувязі з кантынентам і Рымскай імперыяй.

Нагадаем, што нядаўна было апублікавана даследаванне пра тое, як у Беларусі III стагоддзя маглі з’явіцца копіі рымскіх дынарыяў.

Набор на навуковыя стажыроўкі ў рамках Konstanty Kalinowski Scholarship Program (падача заявак да 15 мая)

Стыпендыятамі праграмы могуць быць грамадзяне Беларусі, якія не маюць права пастаяннага пражывання на тэрыторыі Польшчы і якія не могуць працягваць сваю навуковую дзейнасць у Беларусі. Праграма адкрыта для кандыдатаў ва ўзросце да 35 гадоў.

Асобы, кваліфікаваныя для ўдзелу ў праграме, якія валодаюць польскай мовай на добрым узроўні, змогуць пачаць стажыроўку 1 кастрычніка. Асобы, якія недастаткова добра ведаюць польскую мову, будуць накіраваны на курсы польскай мовы, якія пачнуцца 1 верасня.

Стыпендыяты павінны будуць узгадніць гадавую праграму даследчай дзейнасці і падрыхтаваць дыпломную працу. Памер стыпендыі на дадзены момант складае 2700 злотых.
Падача заявак – да 15 мая. Усе падрабязнасці глядзіце тут.

Якім быў нонканфармізм у ВНУ БССР перыяду адлігі (1953-1968)

Пра гэта піша Уладзімір Валодзін, які абараніў доктарскую дысертацыю ў European University Institute (Фларэнцыя). Са студэнцкіх падпольных арганізацый вядомая група Ханжанкова, якая ў 1963-м планавала падарваць у цэнтры Мінска вышку-глушылку заходніх радыёстанцый. Хажанкова асудзілі на 10 гадоў. У 1968-м Якімовіч і Лухцікаў распаўсюдзілі ў Мінску ўлёткі супраць савецкага ўварвання ў Чэхаславакію, выявіць іх не змаглі.

Разам з тым дзяржаве патрэбны былі спецыялісты ў галіне беларускай мовы і культуры. Атрымаць пэўную аўтаномію можна было прэзентацыяй сваёй мастацкай дзейнасці як аматарскай. Пры канфліктах з партыйнымі функцыянерамі творцы пераязджалі ў іншыя гарады. Да 1980-х беларускім нонканфармістам не хапала надзейнай сеткі абмену інфармацыяй, члены адной групы вельмі мала ведалі пра іншыя.

На здымку – браты Белыя, 1963 год (пляменнікі Якуба Коласа Міхась і Лявон Белыя былі асуджаныя ў 1957-м за выступы супраць палітыкі русіфікацыі).

Якія пісьменнікі і чаму ўключаліся ў нацыянальны пантэон на старонках газеты «Наша Нива» у 1906 -1907 гг.

Пра гэта піша Віктар Корбут у зборніку навуковых артыкулаў «Літаратура Новага часу ў люстэрку сучаснай гуманітарыстыкі». У 1906 - 1907 гг. пісьменнікі Ян Чачот, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Францішак Багушэвіч (Мацей Бурачок), Ян Неслухоўскі (Янка Лучына), да якіх далучаўся Адам Міцкевіч, на старонках газеты «Наша Нива» ўключаліся ў своеасаблівы беларускі нацыянальны пантэон, у якім яны засталіся і да сённяшняга дня.

Творчасць на беларускай мове ўспрымалася як уласна нацыянальны рух. Аднак, калі дзеячы пачатку XX стагоддзя ўжо ўсведамлялі сябе беларусамі, то іх папярэднікі толькі адзначалі адметнасць беларусаў і іх мовы (Чачот называў беларускую мову сяляна-крывіцкай).

У нацыянальна пантэон уключаліся і польскія пісьменнікі, якія паходзілі з беларуска-літоўскіх зямель. Адным з першых стаў Адам Міцкевіч («вялікі пясняр нашага краю»). А вось Эліза Ажэшка ў той час не ўключалася ў беларускі пантэон.

125 гадоў таму нарадзіўся Гаўрыла Гарэцкі

Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі (10 красавіка 1900 - 20 лістапада 1988) з 1927 г. працаваў дырэктарам новастворанага Навукова-даследчага інстытута сельскай і лясной гаспадаркі пры СНК БССР, выступаў за перайманне досведу Заходняй Еўропы. У 28 гадоў абраны членам Беларускай акадэміі навук: самы малады сярод акадэмікаў-заснавальнікаў Акадэміі і дагэтуль застаецца наймаладзейшым сярод абраных акадэмікаў.

У 1930-м і 1938-м навукоўца двойчы арыштоўвалі і прысуджалі да расстрэлу, але затым прысуды змянялі. У ГУЛАГу працаваў геолагам. Рэабілітаваны ў 1958-м, але вярнуцца ў Беларусь дазволілі толькі праз дзесяць гадоў. Працаваў у Інстытуце геахіміі і геафізікі, які ўзначальваў яго сын Радзім Гарэцкі.

Гаўрыла Іванавіч зрабіў вялікі ўнёсак не толькі ў развіццё беларускай навукі (у галінах геалогіі, геаграфіі, фальклору), ён быў актыўным грамадскім дзеячам, сярод іншага дамогся вяртання ў грамадскую прастору памяці пра свайго рэпрэсаванага брата пісьменніка Максіма Гарэцкага.

У генафондзе паўднёва-ўсходніх беларусаў выявілі заходнеазіяцкі кампанент

Пра гэта пішуць расійскія навукоўцы ў свежым нумары Journal of Human Genetics. Вынікі вывучэння поўнай зменлівасці мітахандрыяльнай ДНК (мтДНК) у жыхароў з паўднёвага ўсходу Беларусі паказалі: беларусы характарызуюцца высокай разнастайнасцю мітахандрыяльных геномаў. Існуюць значныя адрозненні беларускай выбаркі ад асноўнай масы ўсходнееўрапейскіх папуляцый, у тым ліку і славянскіх этнасаў.

У мітахандрыяльным генафондзе беларусаў выявілі заходнеазіяцкі кампанент (12,6%), што можа абумоўліваць генетычныя адрозненні беларусаў ад іншых усходніх славян (рускіх і ўкраінцаў).

Усходнеазіяцкі кампанент мітахандрыяльнага генафонду даследаванай групы беларусаў прадстаўлены гаплагрупай C5c1a (2,3%). Яна прысутнічае пераважна ў генафондзе славянскіх народаў (палякаў, беларусаў, украінцаў і рускіх). Узрост C5c1a складае ~4000 гадоў, яе з'яўленне ва Усходняй Еўропе можа быць звязана з міграцыямі людзей з каспійскіх стэпаў у бронзавым веку.

Здабыча рэдказямельных металаў у Беларусі: перспектывы ацанілі ў Акадэміі навук

У газеце «Навука» загадчык лабараторыі геатэктонікі і геафізікі Інстытута прыродакарыстання Яраслаў Грыбік ацаніў перспектывы здабычы рэдказямельных металаў (РЗМ). Ён прывёў прыклад, што яшчэ ў савецкія часы было ўстаноўлена Дыябазавае радовішча (Жыткавіцкі раён) берылію (на здымку).

Аднак аб'ект залягае на глыбіні 25-40 м і працягласці да 15 км. «Тэхналагічнае рашэнне па выманні асобных кампанентаў РЗМ па Дыябазаваму радовішчу ў папярэдні перыяд не атрымала рэалізацыі па тэхналагічных і прыродаахоўных мерапрыемствах». Сёння ў Беларусі «рэальныя ўчасткі з праявамі РЗМ прагназуюцца, аднак яны прадстаўлены як лакальныя аб'екты», іх асваенне з тэхналагічных і прыродаахоўных пазіцый «вельмі абмежавана».

Навуковец узгадаў параду настаўніка: «Не мітусіся». «Пасля этапу РЗМ наступіць праз 5-10 гадоў этап іншы, па нашай здагадцы гэта этап рэдкіх элементаў. Важнай стане ртуць і іншыя элементы, якія прагназуюцца ў межах Беларусі».

У топе продажаў «Акадэмкнігі» – «Беларуская мова ад А да Я»

Пра гэта паведамляецца на старонцы кнігарні ў сацсетках. «Беларуская мова ад А да Я» – навукова-папулярнае выданне ад Ігара Капылова, Алены Лапцёнак і Наталлі Паляшчук з Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа. Кніга выйшла напрыканцы 2024 года.

На 167 старонках выдання ў папулярнай форме расказваецца пра галоўныя падзеі ў гісторыі беларускай мовы, яе адметныя рысы, знакавыя пісьмовыя помнікі і сучасныя слоўнікавыя выданні. Прыводзяцца цікавыя моўныя факты, выказванні паэтаў і пісьменнікаў пра роднае слова, самабытная лексіка, прыказкі, якія адлюстроўваюць каларыт нацыянальнай мовы. Інфармацыя суправаджаецца багатым ілюстрацыйным матэрыялам.

Навукоўцы выкарысталі некалькі прыёмаў, каб зрабіць выданне цікавым і карысным для розных катэгорый чытачоў, у тым ліку для дзяцей. Адзін з іх — размяшчэнне інфармацыі ў алфавітным парадку.

Ушачы аказаліся на 500 гадоў старэйшымі: археолагі знайшлі сляды паселішча X–XI стагоддзяў

Падчас руціннага археалагічнага абследавання перад будаўніцтвам газаправода ў самым цэнтры Ушачаў навукоўцы з Інстытута гісторыі НАН знайшлі сляды старажытнага паселішча, якое існавала тут яшчэ ў X–XI стагоддзях. А ў іх выявілі фрагменты ганчарнай і ляпной керамікі, а таксама бронзавы наканечнік шыйнай грыўні.

«Раней лічылася, што Ушачы ўпершыню згадваюцца толькі ў XVI стагоддзі ў складзе Полацкага ваяводства. Але цяпер аказалася, што людзі жылі тут на 500 гадоў раней. Гэта мяняе ўяўленне пра гісторыю засялення гэтых земляў», – адзначыў супрацоўнік Інстытута гісторыі НАН Марат Клімаў.

Аднак помнік гісторыі знаходзіцца на месцы сучасных агародаў жыхароў райцэнтра (на здымку) – з-за гэтага, на жаль, даследаванне можа сутыкнуцца з цяжкасцямі, дадаў навуковец.

Група навукоўцаў (у тым ліку з Беларусі) адкрыла ліпахрасток — новую шкілетную тканку

У вушах і носе млекакормячых знайшлі новую шкілетную тканку – ліпахрасток, яна спалучае ў сабе прыкметы тлушчавай і храстковай тканак. Вынікі даследавання група навукоўцаў з некалькіх краін апублікавала напачатку 2025 года ў часопісе Science.

У ходзе эксперыментаў на трансгенных мышах, а затым і ў дзесятках відах млекакормячых, выявілі ліпахандрацыты ў вушной ракавіне, гартані, грудзіне і насавым храстку. Гэтыя клеткі выконваюць важную ролю ў арганізме, змякчаючы жорсткасць храсткоў. Адкрыццё можна выкарыстаць у рэгенератыўнай медыцыне і тканкавай інжынерыі.

Групу навукоўцаў узначальваў Максім Плікус, прафесар Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Ірвайне і выпускнік Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта. У групе таксама працавалі Аляксандр Астроўскі з Інстытута біяхіміі біялагічна актыўных злучэнняў (Гродна) і Аксана Астроўская з Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта.

Якім быў вобраз міжваеннай Польшчы як суб’екта міжнароднай палітыкі ва ўспрыманні беларусаў

Пра гэта піша гісторык Андрэй Кротаў у часопісе «Известия ГГУ имени Ф. Скорины». Беларускія грамадзяне Польшчы не разглядалі яе ў вобразе «голуба міру». Аднак заходнебеларускі друк, у адрозненне ад беларускага савецкага, пазбягаў тлумачэння знешніх акцый Польшчы з дапамогай формулы аб «антысавецкім фронце імперыялістычных дзяржаў», а падставы знаходзіў у польскай гісторыі і нацыянальным характары палякаў.

З-за прэтэнзій на Цешынскую вобласць часопіс «Беларускі сцяг» пісаў, што дзеянні Польшчы «нагадвалі ўчынкі хворага, амаль вар’ята, які сваімі бязглузднымі выкрыкамі ўжо абрыдзеў».

Беларускія савецкія і заходнебеларускія вобразатворцы аднанакіраванымі намаганнямі стварылі вобраз дзяржавы, якая мела вялікадзяржаўныя амбіцыі і з’яўлялася чыннікам нестабільнасці ў Еўропе. Ён садзейнічаў мабілізацыі грамадскай думкі на карысць будучага ўз’яднання Беларусі і гатоўнасці садзейнічаць яго набліжэнню.

Чым вядомы навуковец з Беларусі Максім Плікус?

На днях мы пісалі, што групу навукоўцаў, якая адкрыла ліпахрасток — новую шкілетную тканку, узначальваў Максім Плікус. Што пра яго вядома? Максім Плікус атрымаў ступень бакалаўра ў Гродзенскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце (1996 - 2000), затым эміграваў у ЗША, дзе атрымаў ступень PhD ва Універсітэце Паўднёвай Каліфорніі (2001 - 2007).

Цяпер мікрабіёлаг працуе прафесарам у Каліфарнійскім ўніверсітэце ў Ірвайне, дзе ўзначальвае дэпартамент біялогіі развіцця і клеткі. Лабараторыя Максіма Плікуса вывучае, як тканкі і ствалавыя клеткі рэгенеруюць у адказ на пашкоджанні. У 2018-м навуковец атрымаў прэмію Амерыканскай асацыяцыі анатамаў маладым даследчыкам, у 2019-м – прэмію фонда LEO (рэгіён Амерыкі).

Максім Плікус – аўтар некалькіх рэзанансных даследаванняў. Два гады таму мікрабіёлаг давёў, што малекула, якая змяшчаецца ў валасатых радзімках, можа дапамагчы ад аблысення.

Лепшыя навуковыя публікацыі 2024 года. Арганізацыйны камітэт Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі аб’яўляе пачатак працы камісіі па вызначэнні лепшых навуковых публікацый у галіне сацыяльных і гуманітарных дысцыплін па вынікам 2024 года.

Запрашаем прадстаўнікоў акадэмічнай супольнасці дасылаць сваё меркаванні пра найлепшыя навуковыя публікацыі і зрабіць свой унёсак у папулярызацыю дасягненняў беларускай навукі.

Прапановы можна падаць на адрас premija@palityka.org да 1 чэрвеня 2025 года.

Урачыстае аб’яўленне спісу лепшых публікацый адбудзецца 26 верасня 2025 года падчас XII Кангрэса ў Берліне.

У выніку працы камісіі будуць вызначаны па тры лепшыя публікацыі па наступным накірункам:

– Гісторыя (манаграфіі, артыкулы);

– Гуманітарныя навукі (манаграфіі, артыкулы);

– Сацыяльна-палітычныя навукі (манаграфіі, артыкулы).

Для ацэнкі камісіяй могуць таксама прымацца працы апублікаваныя ў 2023 годзе, якія раней не вылучаліся на конкурс.ю

Выйшаў «Гістарычна-этымалагічны слоўнік іншамоўнай лексікі ў старабеларускай мове»

Яго складальнік – доктар філалагічных навук Аляксандр Мікалаевіч Булыка з Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа. У выданні 1078 старонак. Гістарычна-этымалагічны слоўнік змяшчае лексіку, запазычаную старабеларускай літаратурна-пісьмовай мовай з іншых моў або ўжываную пад іншамоўным уплывам.

На базе фактычнага матэрыялу і этымалагічных меркаванняў разгледжана семантычная структура і крыніца паходжання і пранікнення кожнай лексемы, вызначана яе словаўтваральная актыўнасць на беларускай глебе.

Прыведзены час першай пісьмовай фіксацыі кожнай іншаземнай лексічнай адзінкі і яе тагачасныя мясцовыя адпаведнікі.