Герман Герынг і зубры ў Белавежскай пушчы

Падчас Першай сусветнай вайны была знішчана дзікая папуляцыя зубра Белавежскай пушчы, піша на сайце Нацыянальнага парка «Белавежская пушча» вядучы навуковы супрацоўнік Аляксей Буневіч. У 1929-м пры польскай уладзе пачалі аднаўленне папуляцыі. У 1941-м у зубрагадавальніку налічвалася 19 зуброў. Але ў Вялікую Айчынную вайну ў адрозненне ад Першай сусветнай статак асабліва не пацярпеў – чаму?

Справа ў тым, што блізкі да Гітлера кіраўнік паляўнічага таварыства і маршал рэйху Герман Герынг, які наведваў пушчу да вайны, меў намер стварыць тут лепшую ў Еўропе паляўнічую гаспадарку. Таму на ахову пушчы падчас вайны вылучылі спецатрад у 700 чалавек.

Летам 1944-га ў Чырвонай Арміі, якая наступала, выдалі спецзагад аб суровым пакаранні паляўнічых на зуброў. У 1945-м праз пушчу прайшла дзяржаўная мяжа, зубрагадавальнік з зубрамі застаўся на польскім баку. У 1946-м з Польшчы ў БССР прывезлі першых 5 зуброў для аднаўлення папуляцыі.

Пабачыў свет 14-ы выпуск штогодніка «Латышы і беларусы: разам праз стагоддзі»

Аўтары артыкулаў аналізуюць розныя аспекты беларуска-латвійскіх узаемаадносін з канца XVI стагоддзя па сучаснасць. Сярод даследаванняў – Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія: стварэнне і дзейнасць (1922 - 1935); Савецкая Беларусь 1922‒1925: польскі позірк з Рыгі; капліца ў маёнтку Выдрэя як аб’ект суперніцтва паміж латышскай праваслаўнай і мясцовай каталіцкай абшчынамі ў 1870-я гг. і інш.

Навуковы штогоднік «Латышы і беларусы: разам праз стагоддзі» заснаваны ў 2012 годзе з мэтай папулярызацыі ведаў пра беларуска-латышскія ўзаемадачыненні. З 2022 года партнёрам выдання выступае Беларускі інстытут у Празе.

Артэфакты з егіпецкіх магільняў увозілі ў ЗША пад выглядам садовага дэкору

Гэтая пахавальная статуя з вапняку (на здымку), як мяркуецца, скрадзеная ў Сакары або Гізе, дзе размяшчаюцца старажытнаегіпецкія археалагічныя помнікі – царскія некропалі. Яна была ўвезеная ў ЗША кантрабандай і каштуе каля $6 млн, піша Bild.

Нядаўна суд у ЗША канчаткова канфіскаваў 14 старажытнаегіпецкіх твораў мастацтва, канфіскаваных пракуратурай Мэрыленда яшчэ некалькі гадоў таму. Статуі і іншым увезеным кантрабандай прадметам – амулетам, каменным фігуркам і вазе – больш за 4 000 гадоў. Каб падмануць мытню і пошту, зламыснікі задэкларавалі іх як «хатнія аксесуары», «садовыя каменныя статуі» ці «дэкор».

Іх сапраўднае значэнне вызначылі гісторыкі. Чакаецца, што артэфакты адправяць назад у Егіпет, паведамляюць амерыканскія СМІ.

Лепшыя публікацыі па версіі Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі: 3-е месца сярод артыкулаў па гісторыі

На XII Міжнародным Кангрэсе даследчыкаў Беларусі, які прайшоў 25-27 верасня ў Берліне, аб’явілі лепшыя па версіі Арганізацыйнага камітэта навуковыя публікацыі, апублікаваныя ў 2024 годзе. Пачынаем з імі знаёміць. Трэцяе месца сярод артыкулаў па гісторыі заняў матэрыял Андрэя Чарнякевіча і Іны Соркінай «Станіславова: “Палац на пагорку”» (Homo Historicus, 2024).

Аўтары даследавалі, як змяняўся лёс маёнтка Станіславова: ад загараднай рэзідэнцыі апошняга караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста – да саўгаса і ўваходжання ў межы горада. Гісторыя Станіславова — яркае адлюстраванне лёсу самога Гродна, адзначаюць аўтары.

Арганізацыйны камітэт Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі вызначае лепшыя публікацыі з 2013 года ў галіне гісторыі, гуманітарных і сацыяльных дысцыплін. Таксама перыядычна вызначаюцца лепшыя манаграфіі замежных даследчыкаў на беларускую тэматыку.

Навукоўцы пацвердзілі: многія гістарычныя будынкі ў Рызе пабудаваныя з беларускай драўніны

Беларускі навуковец Максім Ярмохін (Бернскі ўніверсітэт, Швейцарыя) распрацаваў 831-гадовую храналогію гадавых кольцаў хвоі з паўночнай Беларусі (раней ён стварыў першую тысячагадовую кальцавую храналогію хвоі ў Беларусі). Разам з Марысам Зундэ з Інстытута гісторыі Латвіі ў свежым артыкуле ў часопісе Dendrochronologia ён паведамляе: узоры для храналогіі ўзялі з археалагічных раскопак Полацка і Віцебска, а таксама з дома Даненштэрна ў Рызе (на здымку).

Атрыманыя дадзеныя сведчаць, што гандаль хвояй паміж басейнам верхняй і ніжняй Дзвіны/Даўгавы пачаўся ў XIV стагоддзі і дасягнуў піку ў XVI-XVII ст. У выніку многія гістарычныя будынкі ў Рызе складаюцца з драўніны з Беларусі.

Акрамя таго, драўніна з паўночнай Беларусі выкарыстоўвалася ў XVIII ст. у Вялікабрытаніі, што пацвярджае экспарт беларускага дрэва па ўсёй Еўропе. У еўрапейскіх калекцыях драўніна з Беларусі фігуравала як «балтыйскі дуб» і «рыжскія хвоі».

Выйшла кніга «І даўней так пелі : музычны фальклор старавераў паўночна-заходняй Беларусі»

Выданне Вольгі Барышнікавай прысвечана музычнаму фальклору старавераў Падзвіння. У кнізе — 45 аўтэнтычных песень (іх можна паслухаць у аўтэнтычным выкананні), расшыфроўкі, этнамузыкалагічныя каментары на беларускай, рускай і англійскай мовах. А таксама рэдкія запісы гутарак і здымкі, сабраныя альбо зробленыя падчас фальклорна-этнаграфічных экспедыцый.

Самыя раннія аўдыязапісы — з 1963 года, а самая старая спявачка, голас якой можна пачуць у выданні, — 1890-х гадоў нараджэння. Кніга складаецца з трох раздзелаў: «Валачобныя песні», «Крутухі, хараводы, пахадушкі», «Лірычныя песні».

Аўтар кнігі – этнамузыколаг, выкладчык традыцыйнага спеву Вольга Барышнікава, ураджэнка вёскі Германавічы Шаркаўшчынскага раёна Віцебска вобласці.

Павільён БССР на Ўсесаюзнай выставе 1923 г. як спроба пераасэнсавання беларускай архітэктуры

Працягваем расказваць пра найлепшыя гістарычныя артыкулы за 2024 год па версіі Арганізацыйнага камітэта Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі. Другое месца заняло даследаванне Іллі Вярбіла «Павільён БССР на Ўсесаюзнай выставе 1923 г. у Маскве: пошукі нацыянальнага стылю беларускай архітэктуры» (Bialoruskie Zeszytu Historyczne, 2024).

У адрозненні ад РСФСР і УССР, якія на той час мелі свае сталыя архітэктурныя школы, БССР не мела нават асяродка архітэктараў. Выстава стала першай магчымасцю прадставіць на міжнародным узроўні спробу пераасэнсавання самабытнай беларускай архітэктуры і падштурхнула да вывучэння яе гісторыі. У друку паўстала дыскусія аб характарыстыках беларускага стылю.

Павільён БССР на Ўсесаюзнай выставе 1923 г. (праект маскоўскага архітэктара А. Грынберга) можна лічыць адным з напрамкаў пошукаў беларускага нацыянальнага стылю. На здымку – рызаліт павільёна БССР з вертыкальнай шалёўкай.

Што адбываецца з беларускім дыялектам, які яго носьбіты называюць рускай мовай

Анастасія Рыко з Туртускага ўніверсітэта піша ў часопісе Languages пра змены, якія адбыліся з Хіславіцкім дыялектам (Хіславіцкі раён знаходзіцца ў Смаленскай вобласці і мяжуе з Беларуссю) за апошнія сто гадоў. Сучасныя сельскія жыхары сцвярджаюць, што іх мова – руская, аднак добра ўсведамляюць яе істотныя адрозненні ад літаратурнай рускай і яе блізкасць да беларускай.

З Хіславіцкім дыялектам адбыліся наступныя змены: фанетыка застаецца найбольш стабільнай галіной, лексіка — найбольш дынамічнай, а марфалогія адлюстроўвае розныя этапы русіфікацыі дыялекту, які па сваёй сутнасці з'яўляецца беларускім.

Захаванне марфалагічных асаблівасцей не карэлюе непасрэдна з узростам носьбіта мовы; у некаторых выпадках маладзейшыя носьбіты лепш захоўваюць беларускую марфалогію, чым старэйшыя. Аўтарка выказвае здагадку, што структурныя неадпаведнасці паміж беларускай і рускай лексемамі спрыяюць іх больш працягламу захаванню ў размоўнай мове.

Першае месца сярод артыкулаў па гісторыі: загадка Давыдава каменя ХІІ ст. з вёскі Камена

Па версіі Арганізацыйнага камітэта Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі на першым месцы сярод артыкулаў па гісторыі за 2024-ты – даследаванне Дзмітрыя Віцько «Давыдаў камень ХІІ ст. з вёскі Камена Вілейскага раёна і яго сувязь з Барысавымі камянямі» (Homo Historicus, 2024).

Гэта адзіны вядомы камень з надпісамі XII ст., што захаваўся на сваім пачатковым месцы. І адзін з двух помнікаў, на якіх захаваліся княжацкія знакі, якія можна суаднесці з канкрэтнымі князямі полацкай дынастыі. Яго апрацоўка, хутчэй за ўсё, была звязана з вайсковым паходам з удзелам полацкага князя Давыда Усяславіча на прыбалтыйскія землі. Аўтар высветліў, што адзін з надпісаў (на адваротным баку) змяшчае просьбу аб Божай дапамозе ад імя князя.

Адзін з надпісаў падобны на надпіс на адным з Барысавых камянёў, які ляжаў у Дзвіне, а цяпер – у Маскве. Таму можна меркаваць, што абодва камяні былі выразаны ў 1101 годзе падчас ваеннага паходу.

Часопіс Acta Albaruthenica прымае артыкулы і рэцэнзіі

Рэдакцыя Acta Albaruthenica, навуковага часопіса Кафедры Беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, прымае да 5 красавіка 2026 раней непублікаваныя артыкулы, рэцэнзіі, справаздачы, у якіх закранаюцца разнастайныя праблемы беларусазнаўства (літаратура і мова).

Аўтары, якія дашлюць свае тэксты, будуць праінфармаваны рэдакцыяй, у якім нумары часопіса іх тэкст можа быць апублікаваны. У Acta Albaruthenica матэрыялы друкуюцца па-польску, па-беларуску і па-англійску. Падрабязнасці на сайце і ў Facebook.

Чэрап, якому мільён гадоў: навукоўцы сцвярджаюць, што ён змяняе ўяўленне аб эвалюцыі чалавека

Знойдзены ў Кітаі чалавечы чэрап, якому мільён гадоў, дае падставы меркаваць, што від Homo sapiens пачаў фармавацца значна раней, чым лічылася раней, сцвярджаецца ў даследаванні ў часопісе Science.

Лічыцца, што гэты чэрап належыць ранняй форме Homo longi, роднаснага віду, які знаходзіўся на падобным узроўні развіцця з неандэртальцамі і Homo sapiens. Гэта значна перасоўвае храналогію эвалюцыі людзей з буйным мозгам – як мінімум на паўмільёна гадоў. Самыя раннія з вядомых сведчанняў існавання Homo sapiens у Афрыцы датуюцца 300 000 гадоў таму, таму ўзнікае спакуса зрабіць выснову, што наш від мог упершыню з'явіцца ў Азіі.

Аднак з высновамі кітайскіх навукоўцаў згодны не ўсё, піша BBC: нягледзячы на сведчанні ў выглядзе аналізаў формы чэрапа і яго генетычных дадзеных, для ацэнак па часе трэба сабраць больш доказаў. На здымку: белыя чэрапы – арыгінальныя закамянеласці, шэрыя – копіі, прыведзеныя ў парадак кампутарам.

Выйшла кніга «Минское замчище и храм начала XII в.»

У выдавецтве «Беларуская навука» пабачыла свет кніга археолагаў Вадзіма Кошмана і Аляксандра Кунаша «Минское Замчище и храм начала XII в.: актуальные вопросы изучения и сохранения (к 80-летию начала археологического исследования г. Минска)».

Мінскае Замчышча стала паўнацэнным аб'ектам даследавання ў выніку раскопак Васіля Тарасенкі ў 1945 - 1951 гг. На аснове разнастайнай дакументацыі прадстаўлены погляд даследчыка на лакалізацыю мінскага Замчышча, паказаны асаблівасці методыкі работ і арганізацыі раскопак, вывучэння фундаментаў мураванага храма. Уводзяцца ў навуковы зварот прапановы па захаванні і музеефікацыі падмуркаў мінскага храма і элементаў драўлянай забудовы.

Дзяцінец старажытнага Мінска быў размешчаны ля зліцця рэчак Нямігі і Свіслачы. У Замкавай царквы, якая мела рысы раманскай архітэктуры, не было аналагаў у дойлідстве Старажытнай Русі.

Абвешчаны лаўрэаты па эканоміцы. Хто з навукоўцаў сёлета атрымаў Нобелеўскую прэмію?

Сёння абвесцілі лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па эканоміцы: імі сталі Джоэл Мокір (ЗША), Філіпп Агіён (Францыя) і Пітэр Ховіт (ЗША). Навукоўцы паказалі, як новыя тэхналогіі могуць спрыяць устойліваму эканамічнаму росту. Напрыклад, Мокір падкрэсліў важнасць адкрытасці грамадства новым ідэям і гатоўнасці да зменаў.

Раней Нобелеўскую прэмію ў галіне хіміі атрымалі Сусуму Кітагава (Японія), Рычард Робсан (Аўстралія) і Омар Ягі (ЗША) – за распрацоўку метала-арганічных каркасных структур (новага тыпу малекулярнай архітэктуры).

Прэмію па медыцыне атрымалі Мэры Брункоў, Фрэд Рамсдэл (ЗША) і Шымон Сакагучы (Японія) – за вызначэнне механізмаў бяспекі ў выглядзе рэгуляторных Т-клетак, якія перашкаджаюць імунным клеткам атакаваць арганізм.

Прэмію па фізіцы атрымалі Джон Кларк, Мішэль Дэворы і Джон Марцініс (ЗША) – за эксперыменты, якія леглі ў аснову сучасных квантавых тэхналогій: ад звышадчувальных сэнсараў да квантавых кампутараў.

Пра асаблівасці жанру бурлескнай паэмы ў беларускай літаратуры

Пачынаем знаёміць з найлепшымі артыкуламі за 2024 год у гуманітарных навуках па версіі Арганізацыйнага камітэта Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі (Прэмія імя Зоры Кіпель). Трэцяе месцы заняло даследаванне Марыі Мартысевіч «Жанравы кантынуум ананімнай бурлескна-травестыйнай паэмы ў беларускай літаратуры ХІХ - ХХІ стагоддзяў: асаблівасці ўзнікнення і развіцця» (Studia Białorutenistyczne, 2024).

Пасля аналізу пяці тэкстаў рознага часу («Энеіда навыварат», «Тарас на Парнасе», «Сказ пра Лысую Гару» і інш.) вызначаны асноўныя рысы жанру: ананімнасць, віруснасць, варыятыўнасць, гратэскавасць, палітычная ангажаванасць, амбівалентнасць і метаіранічнасць.

Жанр адыграў важную ролю ў нашай літаратуры, канстатуючы змены ў карціне свету інтэлектуальных элітаў, адпрэчваючы герояў мінулага і / або вітаючы новых герояў. Нягледзячы на бытаванне кожнага тэксту ў светапогляднай сістэме свайго часу, БТП заставаліся інертнымі да літаратурных уплываў.

Якой была роля латышскай паліцыі ў знішчэнні Баранавіцкага гета

Пра гэта пішуць польскія даследнікі ў апошнім нумары часопіса Acta Humanitatis. Яны правялі аналіз паказанняў выжыўшых у Баранавіцкім гета Гірша Брэслава і Сімона Роткопа, якія тыя далі падчас допытаў у 1967 г. латвійскаму КДБ. Даследаванне рэканструюе механізмы генацыду ў Баранавічах.

Выжыўшыя (адзін з іх схаваўся ў яме ў склепе) пацвердзілі актыўны ўдзел латышскіх паліцэйскіх сіл у дэпартацыях і масавых расстрэлах, іх прыналежнасць да СД. Латышскія паліцэйскія мелі пісталеты, аўтаматы, вінтоўкі, дубінкі. Пры гэтым беларуская паліцыя ўдзельнічала ў ахове гета і аблавах. У жніўні 1941 г. – снежні 1942 г. у ваколіцах Баранавіч было знішчана каля 12 тысяч чалавек.

Крытычны дыскурс-аналіз даследнікаў паказаў, як савецкі рэжым маніпуляваў памяццю. Ідэалагічная структура фарміравала наратывы тых, хто выжыў, падкрэсліваючы калектыўную савецкую ахвярнасць і партызанскі супраціў, прымяншаючы пры гэтым канкрэтныя пакуты габрэяў.

«Беларускі тэатр робіцца цікавым і годным увагі гульцом на міжнароднай сцэне»

Працягваем знаёміць з найлепшымі артыкуламі за 2024 год у гуманітарных навуках па версіі Арганізацыйнага камітэта Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі (Прэмія імя Зоры Кіпель). Другое месца заняло даследаванне Ірыны Лаппо «Незалежны беларускі тэатр у Польшчы: тры сезоны ў выгнанні» (StudiaBiałorutenistyczne, 2024).

На працягу апошніх трох сезонаў (2021 - 2024), дзякуючы салідарнасці польскага тэатральнага асяроддзя і падтрымцы ў форме сістэмы грантаў, стыпендый і рэзідэнцый, працягваюць працу ранейшыя калектывы і з’явілася таксама некалькі новых творчых аб’яднанняў. Беларускі тэатр у Польшчы спалучае коды на скрыжаванні розных жанраў у інтэнсіўным дыялогу з еўрапейскім мастацтвам.

Аўтарка адзначае, што Беларускі тэатр у Польшчы «толькі становіцца на ногі», але разам з тым «робіцца цікавым і годным увагі гульцом на міжнароднай сцэне». «Гаворыць сваім голасам і на сваёй мове – гэта ключавы вынік трох гадоў эміграцыі».

У Беларусі незвычайным спосабам дапамагаюць размнажэнню вушастай савы

Уладзімір Іваноўскі з Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны прывёў дадзеныя з маніторынгу вушастай савы ў Беларускім Паазер'і (Віцебская вобласць) ў 1999 - 2023 гадах, паведамляе газета «Навука». Было абследавана 67 гнёздаў, у асноўным яны знаходзіліся на закінутых торфараспрацоўках.

Было выяўлена, што вушастай саве («Птушцы года-2015») не хапае парку гнёздаў ад шэрай вароны і сарокі: яна займае іх старыя гнёзды, аднак тых стала вельмі мала ў натуральных угоддзях. Таму вушастай саве вырашылі дапамагчы: спецыялісты развесілі вёдры (на здымку), бачкі і тазікі, якія сталі асноўным месцам гнездавання птушкі.

Уладзімір Іваноўскі параўнаў поспех размнажэння вушастай савы ў вёдрах і ў натуральных гнёздах. Аказалася, што ў вёдрах працэнт вышэйшы, а ў некаторыя гады складаў 100%. Прычына ў тым, што вёдры збіраюцца на звалках, нярэдка яны мазутныя, пасля фарбы: гэта адпужвае куніцу, галоўнага ворага вушастай савы.

Першае месца сярод артыкулаў у гуманітарных навуках – пра забытую экспедыцыю Вацлава Ластоўскага 1928 году

Летась выйшла кніга-фотаальбом «Экспедыцыя Вацлава Ластоўскага 1928 году», дзе ў ролі ўкладальніцы, аўтаркі тэкстаў і каментарыяў выступіла мастацтвазнаўца Вольга Лабачэўская. Па версіі Арганізацыйнага камітэта Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі на першым месцы сярод артыкулаў у гуманітарных навуках за 2024-ты – яе даследаванне «Архіў забытай экспедыцыі», якое з’яўляецца часткай кнігі.

Выданне ўпешыню адкрывае шырокаму чытачу ўнікальную калекцыю фотаматэрыялаў, сабраных падчас этнаграфічнай экспэдыцыі 1928 г. на Случчыну і Мазыршчыну. Вольга Лабачэўская раскрывае абставіны экспедыцыі, яе здабыткі, гісторыю ўратавання фотаальбома і рарытэтаў.

Таксама апісваюцца лёсы ўдзельнікаў экспедыцыі. Сярод іх быў і Тодар Гальмаджан-Гальмады (1890 - 1941): вугорац паводле нацыянальнасці прыехаў у Мінск пры спрыянні Вацлава Ластоўскага (1883–1938) і стаў фотамастаком, які зафіксаваў экспедыцыю 1928 г.

Падтрымка лічбавізацыі і захавання архіваў (дэдлайн – 7 лістапада)

Абвешчаны чарговы раўнд праграмы Endangered Archives Programme ад Брытанскай бібліятэкі: ініцыятыва падтрымлівае лічбавізацыю і захаванне архіваў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Матэрыял мусіць знаходзіцца за межамі Заходняй Еўропы і Паўночнай Амерыкі і датавацца да сярэдзіны XX стагоддзя.

Праграма разлічана на даследнікаў, архівістаў, бібліятэкараў, супрацоўнікаў музеяў і ўніверсітэтаў, якія маюць доступ да архіваў. Таксама прымаюцца заяўкі ад арганізацый, якія працуюць з гістарычнымі дакументамі.

Праграма прапануе некалькі відаў праектаў, самы невялікі з якіх – тэрмінам ад 12 месяцаў з падтрымкай у 15 тысяч фунтаў. Дэдлайн падачы папярэдніх заявак – 7 лістапада. Усе падрабязнасці тут.