مثلث سه‌میم در ویرایش

در ویرایش،‌ متن و موضوع و مخاطب اهمیت بسزایی دارد. این سه مقولۀ میم‌دار مثلثی را به نام «مثلث سه‌میم» می‌سازند که سبک و گونۀ زبانیِ هر نوشته‌ای را تعیین می‌کند و معیاری است برای ویرایش و حتی نگارش (در کارگاه، دربارۀ آن به‌تفصیل سخن می‌گویم).

متن: آنچه بتوان آن را خواند و فهمید و انتقال‌دهندۀ پیامی باشد.
موضوع: آنچه دربارۀ آن سخن می‌گویند یا می‌نویسند.
مخاطب: آن‌که برای او سخن می‌گویند یا می‌نویسند.

برای مثال، متنی با موضوع زبان‌شناسی برای متخصصان یا دانشجویان این رشته است و متنی با ژانر داستانِ کوتاه برای عموم مردم. پس سبک و گونۀ زبانیِ هریک (مثلاً معیار یا غیررسمی) باید مطابق و متناسب با موضوع و مخاطب آن متن باشد و بر همان اساس هم ویرایش شود.

دو اصطلاح در ویرایش:
۱) درست‌نویسی؛ یعنی از نظر زبانی به‌گونه‌ای بنویسیم که متناسب با متن، موضوع، و مخاطب اثر باشد (مثلث سه‌میم).
۲) ساده‌نویسی؛ یعنی به‌گونه‌ای بنویسیم که نوشتۀ ما آسان خوانده و ساده فهمیده شود، نه این‌که لزوماً از تعابیر ساده و پیش‌پاافتاده استفاده کنیم. به عبارت دیگر، ساده‌نویسی یعنی هر جمله‌ای ـ با هر موضوعی و برای هر مخاطبی که باشد ـ فقط یک بار خوانده شود و با یک بار خوانده شدن نیز به‌آسانی فهمیده شود.

بنابر آنچه گفته شد، به نمونه‌های زیر بنگرید.
ناویراسته:
شما در گذشته نیز اقدام به مشاهده این فیلم کرده‌اید. در صورت تمایل می‌توانید ادامه آن را تماشا کنید.
ویراسته:
در گذشته، بخشی از این فیلم را دیده‌اید. اکنون می‌توانید ادامهٔ آن را هم ببینید.

ناویراسته:
براساس برخی گزارش‌ها، دست‌کم شش تیراندازی و دو انفجار انتحاری در پاریس انجام شده‌است و این برای نخستین بار در تاریخ فرانسه است که عملیات انتحاری در خاک این کشور انجام می‌شود.
ویراسته:
طبق برخی از گزارش‌ها، دست‌کم شش تیراندازی و دو انفجار انتحاری در پاریس روی داده، که در تاریخ فرانسه بی‌سابقه بوده‌است.
این را هم ببینید: جمله‌های «دیریاب» و «زودیاب».
#ویرایش_زبانی #تمرین_ویرایش
۱‌۴‌۰‌۱/‌۱‌۰/‌۱‌‌۹‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

یک نکته‌ات بگویم!

واژۀ ایتالیایی influenza از طریق زبان فرانسوی وارد فارسی شده‌است. املای این بیماری، مطابق با تلفظ رایج آن در فارسی، «آنفولانزا» است و درست است. در متن‌های پزشکی و تخصصی، معمولاً «آنفلوآنزا» می‌نویسند و اشکالی ندارد.

یادآوری:
گاهی برخی از واژه‌ها یا نام‌ها، معمولاً به‌دلیل دشواری تلفظشان و تفاوت نظام آوایی زبان‌ها با یکدیگر، به شیوۀ دیگری تلفظ می‌شوند و رواج می‌یابند. در این صورت، تلفظ رایجشان معیار است و بهتر است که با همان املا نیز نوشته شوند.
#واژه‌شناسی #املا_رسم‌الخط
۱۴‌۰۰‌/‌۱۰/‌۲‌۱‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

#چالش_ویرایش
عکس‌نوشته را ویرایش کنید و خود را محک بزنید.

بزنید روی متن ناویراستۀ زیر تا کپی شود:
زنی که حالش با یك کتاب، یك شعر، یك ترانه، یا فنجانی قهوه بهتر می شود را، هیچ کس نمی تواند شکست دهد!

پاسخ را اینجا ببینید:
t.me/Matnook_com/4073
۱‌۴‌۰‌۱/‌۱‌۰/‌۲‌۱‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

۱) عبارت «روی کسی یا چیزی حساب کردن» یکی از هزاران گرده‌برداریِ رایج در زبان فارسی است و درست است. عبارت انگلیسی آن این است:
to count on someone or something.

۲) این عبارت در گونۀ غیررسمی و گفتاری به‌کار می‌رود و، مانند هزاران تعبیر مَجازی دیگر، درست است. بسنجید با «سر کسی توی حساب بودن» و «کسی را به‌حساب آوردن»، و مانند این‌ها.

۳) اگر بخواهیم «روی کسی یا چیزی حساب کردن» را ــ صِرف این‌که گرده‌برداری است ــ نادرست بدانیم، باید هزاران عبارت این‌چنینی و همانند آن را هم نادرست بدانیم.

۴) این عبارت را می‌توانیم در متن‌‌های گفتاری و غیررسمی، برای مثال در داستان، به‌کار ببریم و در متن‌های معیار، به‌مناسبت، از دیگر تعابیر مشابه استفاده کنیم.

اگر مترجم یا ویراستارید، اینجا را ببینید.
#گرده‌برداری
۱۴‌۰۰‌/‌۱۰/‌۱‌‌۶‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

سه نکتۀ دستوری ـ ویرایشی

۱) در ویرایش، نباید به‌طور کلی آرایش واژه‌ها را هنگامی که ایرادی ندارند تغییر دهیم یا جمله‌‌ها را بازنویسی کنیم. متن تمرین (تصویر پیوست) نوعی متن ادبی است که در آن، مفعول در آغاز جمله آمده تا بر آن تأکید شود. پس نباید جمله را به‌اصطلاح «دستورمند» کنیم؛ یعنی نباید ابتدا فاعل را بیاوریم و سپس مفعول و فعل را.

۲) «یک» در زبان فارسی دست‌کم ده کاربرد و معنای متفاوت دارد (عدد، نشانۀ نکره، قلت، تقریب، شدت، حصر، تأکید، و ...). «زنی که حالش با یک کتاب، یک شعر، و ... بهتر می‌شود» یعنی «زنی که با همین چیزهای به‌ظاهر پیش‌پاافتاده بهتر می‌شود/ زنی که فقط (یا حتی) با همین‌ها بهتر می‌شود». آن «-ی» نکره در «فنجانی قهوه» نیز همین مفهوم را دارد. بنابراین این «یک»‌ها بجا و درست‌اند.

۳) مفعول در فارسی یا واژه و عبارت (گروه نحوی) است یا جمله. در تصویر پیوست، جمله است: «زنی که کتاب می‌خواند» [گروه اسمی + «-ی» محدودگر] + [«که» + جملۀ پیرو توصیفی]. بنابراین جای «را» در این بافت کاملاً درست است (چون پس از مفعول آمده) و نیازی به جابجایی ندارد.

بنابر آنچه گفتیم، عکس‌نوشته فقط چند اشکال صوری (نشانه‌گذاری و فاصله‌گذاری) دارد و ویراستۀ آن چنین است:
زنی که حالش با یک کتاب، یک شعر، یک ترانه، یا فنجانی قهوه بهتر می‌شود را هیچ‌کس نمی‌تواند شکست دهد. (جبران خلیل جبران)
#دستورزبان #ویرایش_زبانی
۱‌۴‌۰‌۱/‌۱‌۰/۲‌‌۴‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

شیوۀ نگارش واژۀ پایان‌یافته به واکه + فعل «است» در گفتاری‌نویسی

واکۀ a: جواب من نَه‌ئه.
واکۀ e: خونه‌شون پُر گربه‌س.
واکۀ o: اون کتابه مال توئه؟
واکۀ â: این عکس سارائه/ ساراس.
واکۀ u: این که شامپوئه، نرم‌کننده نیست.
واکۀ i: شالش قهوه‌ایه، ولی مانتوش آبیه.

این را هم ببینید: قواعد گفتاری‌نویسی فعل‌های ربطی.
#املا_رسم‌الخط #گفتاری‌نویسی
۱‌۴‌۰‌۱/‌۱‌۰/۲۵‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

تفاوت «املا» و «رسم‌الخط» چیست؟
بهترین منبع برای این دو کدام است؟

📍توضیح این نکته را در کارگاه ببینید!
#املا_رسم‌الخط
۱‌۴‌۰‌۱/‌۱‌۰/۲‌‌‌۶‌‌‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

معیار ترجیح وام‌واژه‌های دواملایی چیست؟ «ایده‌آل» یا «ایدئال»؟
#املا_رسم‌الخط
۱‌۴‌۰‌۱/‌۱‌۰/۲‌‌۸‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

در چه کارگاهی نباید ثبت‌نام کنیم؟

هنگامی که می‌خواهیم آموزش ببینیم یا در کارگاهی نام‌نویسی کنیم،‌ باید دست‌کم به سه نکته توجه داشته باشیم:
۱) چه کسی درس می‌دهد؟ (استاد دوره)؛
۲) چه چیزی درس می‌دهد؟ (سرفصل‌های دوره)؛
۳) براساس چه منابعی درس می‌دهد؟ (منابع آموزشی دوره).

از تسلط و فن بیان استاد و نیز سرفصل‌های دوره و جامع بودن آن که بگذریم، منابع آموزشی اهمیت بسزایی دارد،‌ زیرا باید مطمئن باشیم که آنچه می‌آموزیم براساس دقیق‌ترین، علمی‌ترین، و به‌روزترین منابع است. اگر چنین نباشد، بی‌گمان هزینه و زمان ما هدر خواهد رفت و به نتیجۀ دلخواهمان نخواهیم رسید.

سه کتاب هست که تقریباً می‌توان گفت از منابع اصلی تمام کارگاه‌های ویرایش در ایران‌ است و بیشترِ کتاب‌های ویرایش نیز بر سر سفرۀ این سه کتاب نشسته‌ و از روی آن‌ها کپی کرده‌اند (دست‌کم در حوزۀ املا و رسم‌الخط و ویرایش زبانی):
- فرهنگ املایی خط فارسی،‌ علی‌اشرف صادقی و زهرا زندی‌مقدّم؛
- دستور خط فارسی، مصوّب فرهنگستان زبان و ادب فارسی؛
- غلط ننویسیم، ابوالحسن نجفی.

این سه کتاب را در دو جلسه،‌ کوتاه و گذرا، نقد کرده‌ام و در هر کارگاهی نیز، به‌تفصیل و به‌مناسبت، بیشترین و مهم‌ترین اشکالات آن‌ها را نشان می‌دهم و منابع دقیق و علمی و به‌روزی به‌جای آن‌ها معرفی می‌کنم. نقد اجمالیِ دو کتابِ اول را می‌توانید از پیوند زیر در اینستاگرام متنوک ببینید (نقد غلط ننویسیم را در جلسۀ جداگانه‌ای گفته‌ام که پیوند آن در زیرنویس (کپشن) فرستۀ زیر هست):
instagram.com/tv/CWbCC35JSVO/?utm_source=ig_web_copy_link

یادآوری:
سرفصل‌هایی که براساس این سه کتاب باشند غالباً گمراه‌کننده‌اند و موجب سردرگمی شما خواهند شد، زیرا به‌لحاظ علم زبان‌شناسی و فن ویرایش زبانی معمولاً مغلوط و مردودند. پس پیشنهاد می‌کنم پیش از نام‌نویسی در هر کارگاهی، به‌ویژه کارگاه‌های ویرایش، ابتدا از منابع آموزشی آن‌ها آگاه شوید.
۱‌۴‌۰‌۱/‌۱‌۰/۲‌‌۸‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

یک نکته‌ات بگویم!

همیشه قبل از جمله‌ای که ۱) از نظر دستوری کامل است و ۲) به‌تنهایی هم به‌کار نمی‌رود نقطه‌ویرگول می‌گذاریم، چون فقط با جملۀ قبل از خود معنا می‌یابد و کاملاً به آن وابسته و مرتبط است. پس:
در گریختن،‌ رستگاری نیست؛ بمان و چیزی از خودت بساز که نشکند.

چهار کاربرد مهم نقطه‌ویرگول چیست؟
کجا نباید نقطه‌ویرگول گذاشت؟!
#نشانه‌گذاری
۱‌۴‌۰‌۱/‌۱‌۰/۲‌‌‌۹
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

#چالش_ویرایش
ویرایش کنید و خود را محک بزنید. 😊
موضوع: خبر رسمی
مخاطب: عموم

بزنید روی متن ناویراستۀ زیر تا کپی شود:
شهرداری تهران نیز، کمیته‌ای برای این موضوع در برنامه کاری خود قرار داد تا بتواند هرگونه خدماتی در حوزه حمل و نقل نیاز است را به زایران حسینی ارائه بدهد.

پاسخ را اینجا ببینید:
t.me/Matnook_com/4089
۱‌۴‌۰‌۱/‌۱‌۱‌/‌۰۱‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

دو نکتۀ نگارشی ـ ویرایشی

نکتۀ اول:
«درست‌نویسی» و «ساده‌نویسی» دو رکن اصلی هر نوشته‌ای است. «درست‌نویسی» یعنی «انتخاب بهترین گزینه‌ ـ به‌لحاظ زبانی ـ برای متن، متناسب با موضوع و مخاطب آن». «ساده‌نویسی» یعنی «شیوۀ نوشتن متن، به‌طوری‌که آسان خوانده و ساده فهمیده شود».

نکتۀ دوم:
همیشه واژۀ فارسی را بر واژۀ بیگانه ترجیح می‌دهیم، مشروط بر این‌که به‌لحاظ سبکی و معنایی برابر باشند و بتوان آن‌ها را با ارزش یکسان به‌کار برد. برای مثال، «کارکنان/ کارمندان» بر «پرسنل» ترجیح دارد و «دانشنامه» بر «دایرة‌المعارف»، ولی «کارمایۀ» فارسی بر «انرژی» فرانسوی ترجیح ندارد یا به‌جای «مراقب آزمون سراسری» نمی‌گوییم و نمی‌نویسیم «نگهبان/ دیده‌بان آزمون سراسری».

اکنون، بر پایۀ این دو نکته، متن ناویراستۀ زیر را ویرایش می‌کنیم:
شهرداری تهران نیز، کمیته‌ای برای این موضوع در برنامه کاری خود قرار داد تا بتواند هرگونه خدماتی در حوزه حمل و نقل نیاز است را به زایران حسینی ارائه بدهد. (۳۰ واژه)

ویراسته:
شهرداری تهران نیز برای این موضوع کارگروهی تشکیل خواهد داد تا بتواند در زمینۀ حمل‌ونقل به زائران حسینی خدمات‌رسانی کند. (۲۰ واژه)

یادآوری:
فرهنگستان زبان و ادب فارسی «کارگروه» را برای واژۀ فرانسوی «کمیته» (committee, comité) تصویب کرده‌است.

این را هم بخوانید: مثلث سه‌میم در ویرایش!
#ویرایش_زبانی #تمرین_ویرایش
۱‌۴‌۰‌۱/‌۱‌۱‌/‌۰‌۳‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

نشانه‌گذاری «اما» و «ولی»
پیش از «اما» و «ولی» چه نشانه‌ای بگذاریم؟
(بخشی از دورهٔ جامع ویرایش متنوک)
#نشانه‌گذاری
۱‌۴‌۰‌۱/‌۱‌‌۱‌/‌‌۰‌‌۵
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

#چالش_ویرایش
موضوع: ادبیات (دانشنامه)
مخاطب: اهل‌قلم

بزنید روی متن ناویراستۀ زیر تا کپی شود:
مدتی در دارالفنون به تحصیل پرداخت امّا طولی نکشید که به کار روی آورد و شغلهای متفاوتی را آزمود. در ۱۳‌۳۰ به «حزب ملّت ایران» که تازه تأسیس شده بود پیوست. رشته حقوق را ناتمام رها کرد و از دانشگاه تهران در رشته زبان و ادبیّات انگلیسی لیسانس گرفت. کار ادبی خود را در حدود ۱۳‌۴۰ با گروه طرفه (۱) آغاز کرد که خود یکی از بنیادگذارانش بود. اولین کتابش در ۱۳‌۴۲ و هنگامی که در زندان به سر می‌برد انتشار یافت. از آن زمان به بعد در زندگی پرفراز و فرود خود کتابهای بسیاری منتشر کرده است.
دلمشغولی شدید به اخلاقیّات و داشتن عقایدی جزمی درباره مسائل اخلاقی و سیاسی، وفور جملات نغز و قصار برساختهٔ نویسنده، بحثهای منطقی دوسویه با نتیجه‌های نه چندان روشن، و وسواس در درست‌نویسی و کوشش بی‌وقفه در آرایش نثر و جمله‌پردازی و یافتن سلسله کلماتی آهنگین و موزون از ویژگیهای آثار اوست.
۱‌۴‌۰‌۱/‌۱‌۱‌/‌۰‌۹
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

قانون تغییر معنایی گِرِشام

یکی از فرایندهای تحول معنایی واژه‌ها در زبان‌شناسی «قانون تغییر معنایی گرشام» است که آن را «تداخل» interference نیز می‌نامند. این قانون برگرفته از «قانون گرشام» در اقتصاد است: پولِ بد پولِ خوب را از رواج می‌اندازد. برای توضیح قانون تغییر معنایی گرشام ابتدا باید دو اصطلاح را تعریف کنیم.

۱) گسترش معنایی (broadening):
هنگامی که یک واژه در یک یا چند معنای جدید به‌کار رود، با گسترش معنایی روبه‌روییم. برای نمونه، «توان» به معنای «نیرو و قدرت» است، ولی در ریاضی معنای متفاوتی دارد. همچنین «تیر» به معنای «سلاح میله‌مانندی که با کمان پرتاب می‌شود» است، ولی به معنای «گلوله» هم به‌کار می‌رود. پس «توان» و «تیر» گسترش معنایی یافته‌اند.

۲) تخصیص معنایی (semantic narrowing):
هنگامی که معانی یک واژه فراموش یا کم‌کاربرد شود و آن واژه معمولاً در یک معنا به‌کار رود، با تخصیص معنایی روبه‌روییم (تخصیص معنایی دلایل گوناگونی دارد که یکی از آن‌ها همین قانون تغییر معنایی گرشام است. ← ادامۀ فرسته). برای مثال، «رعنا» به معنای «کودن و احمق (به‌ویژه زن)» و «سست و ضعیف» بوده و رفته‌رفته معنای «زیبا و خوش‌قدوبالا» نیز گرفته‌است، ولی امروز فقط به معنای اخیر به‌کار می‌رود. پس «رعنا» تخصیص معنایی یافته‌است.

در زبان، بسیاری از واژه‌ها گسترش معنایی می‌یابند و گاهی نیز دستخوش تخصیص معنایی می‌شوند. برای مثال، «پتیاره» در اصل به معنای «اهریمن (یا نوعی مخلوقات اهریمنی در باور زردشتیان)، دشمن، آفت، و مصیبت» بوده و سپس در معنای «زن هرزه و سلیطه» نیز به‌کار رفته‌است. برای همین، دیگر اهل زبان «پتیاره» را در معانی اصلی و قدیمی آن به‌کار نمی‌برند، چون معنای ناپسندش را برای آنان تداعی می‌کند. بدین ترتیب، معنای بد یا ناپسند،‌ «گاهی» معنا یا معانی خوب را از رواج می‌اندازد (چنان‌که پولِ بد پولِ خوب را از رواج می‌اندازد). این همان قانون تغییر معنایی گرشام است که برخی زبان‌شناسان آن را یکی از دلایل تخصیص معنایی «برخی» از واژه‌ها می‌دانند. دو نمونۀ دیگر (به نقل از: فرهاد قربان‌زاده، «گسترشِ معنائیِ «برایِ» در معنیِ «مالِ»»، نامۀ فرهنگستان، ش ۵۴، ص ۸۵ و ۸۷):

۱) گِی (gay): این واژه در انگلیسی به معنای «خوشحال، خوش‌گذران، و حتی بی‌بندوبار» بوده و سپس گسترش معنایی یافته و به معنای «هم‌جنس‌گرا» نیز به‌کار رفته‌است (به‌ویژه برای مردان). اما چون امروز فقط در این معنای خاص و گاه تابو رایج است، دیگر در معانی پیشین خود به‌کار نمی‌رود و بنابراین معنای جدیدش، که به‌نوعی موجب شرمندگی است و معمولاً به‌صراحت نیز ابراز نمی‌شود، معانی اصلی آن را از رواج انداخته‌است.

۲) ادرار: این واژه در فارسی قدیم به معنای «جیره و مواجب» هم بوده و سپس در معنای «بول و پیشاب» هم به‌کار رفته‌است. ازاین‌رو، طبق قانون تغییر معنایی گرشام، دیگر در معانی قدیم خود به‌کار نمی‌رود.
#زبان‌شناسی #ویرایش_زبانی
۱‌۴‌۰‌۱/‌۱‌‌۱‌/‌‌‌۲‌۰
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

#دستورزبان
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

۱ دلار آمریکا ≈ ۴۳۰٫۰۰۰ ریال
۱ ریال عربستان ≈ ۱۱۹٫۰۰۰ ریال ایران
وطنم! ای سقوط پابرجا...

یادآوری:
«ریال»، واحد پول رسمی ایران و چند کشور دیگر، برگرفته از real اسپانیایی است.
#واژه‌شناسی
۱‌۴۰‌۱/۱‌‌۱/‌۲‌۲
سید محمد بصام
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com