🔺مهدی مشهور، ارشد ادبیات نمایشی و کارگردانی تئاتر

🎞ویدئو سایر شرکت‌کنندگان:
@Matnook_01
🔰کانال مؤسسه در تلگرام:
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

«پارس» صدای سگ است یا ...؟
به‌مناسبت ۲۵ اردیبهشت، روز پاسداشت زبان فارسی و بزرگداشت فردوسی

در فارسی، دو واژۀ «پارس» داریم که به یک صورت تلفظ می‌شوند، اما ریشه و معنای متفاوتی دارند:
۱) پارس: اقوام و قبایلی آریایی‌ که در سرزمین «پارس» و عیلام ساکن بودند و زبان آن‌ها را «پارسی» می‌گویند.
۲) پارس: صدای سگ، عوعو، واق‌واق.

در معنای اول، واج p، طبق قاعدۀ آوایی «نرم‌شدگی» (lenition)، به واج f تبدیل شده و «پارس» و «پارسی» به‌صورت /فارس/ و /فارسی/ تلفظ گردیده‌است، مانند تبدیل «پیل» به «فیل» (که معمولاً گمان می‌کنند معرّب (= «عربی‌شده») است، ولی این‌گونه نیست) یا تبدیل «سپارش» (از فعل «سپاردن» و «سپردن») به «سفارش». بنابراین واژهٔ «فارسی» نیز فارسی است، نه عربی و نه عربی‌شدۀ «پارسی».

در معنای دوم، پارس از «پاس» است و «پاس» به معنای «نگهبانی» است. سپس، طبق یک تحول آوایی (← مجلۀ زبانشناسی، س ۲۰، ش ۱، ص ۱‌‌-۱‌‌‌‌‌۶‌)، واج غیراشتقاقیِ r (واجی که در اصلِ واژه نبوده‌) به آن افزوده شده‌ و به‌صورت «پارس» درآمده‌است، مانند «چرتکه» (از اصل روسی) و «خاکشیر» و «تراشیدن» که در اصل «چتکه» و «خاکشی» و «تاشیدن» بوده‌اند. در بخشی از قلمرو زبان فارسی، به واژه‌های دیگری نیز همین واج r را افزوده بوده و آن را تلفظ می‌کرده‌اند، مانند «تاختن» و «پاسبان» که به‌صورت /تَراختن/ و /پارسبان/ تلفظ می‌شده‌اند. «پارس» نیز، به معنای «صدای سگ»، صورت تحول‌یافتۀ «پاس» است و درست است. در نتیجه، هیچ ارتباطی با سرزمین پارس ندارد، زیرا صرفاً دو واژۀ هم‌آوا و هم‌نویسه‌اند، مانند واژۀ فارسیِ «دَم» (= «لبۀ چیزی») و واژۀ عربیِ «دَم» (= «خون»).

یادآوری:
در ترکی، «پارس» نام یک جانور شکاری هم هست که در فارسی به آن «یوز»، و در عربی به آن «فَهْد» گفته می‌شود. در گاه‌شماری ترکی، «پارس‌ئیل/ بارس‌ئیل» به معنای «سال پلنگ» است.
#زبان‌شناسی #واژه‌شناسی
‌۱۴‌۰‌۳‌/۰‌۲/‌۲‌۵‌
سید محمد بصام
Matnook.com
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

سلسله‌چالش‌های ویرایش گروه متنوک (۱)

در این سلسله‌چالش‌ها تمرین ویرایش می‌کنیم و نکته‌های جدید و رایگان نگارش و ویرایش را با سبکی نوین به شما آموزش می‌دهیم.
#تمرین_ویرایش
‌۱۴‌۰‌۳‌/۰‌۲/‌۲‌‌۶‌
سید محمد بصام
Matnook.com
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

سلسله‌چالش‌های ویرایش گروه متنوک (۲)

در این سلسله‌چالش‌ها تمرین ویرایش می‌کنیم و نکته‌های جدید و رایگان نگارش و ویرایش را با سبکی نوین به شما آموزش می‌دهیم.
#تمرین_ویرایش
‌۱۴‌۰‌۳‌/۰‌۲/‌۲‌‌‌۷‌
سید محمد بصام
Matnook.com
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

🔺علی علی‌پور، دکتری مهندسی مکانیک، از تهران

🎞ویدئو سایر شرکت‌کنندگان:
@Matnook_01
🔰کانال مؤسسه در تلگرام:
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

سلسله‌چالش‌های ویرایش گروه متنوک (۳)

۴ نکتۀ کاربردی ویرایش و نگارش در ۱۰ دقیقه
+ ۱ ترفند ورد برای اهل قلم و ویراستاران
#تمرین_ویرایش
‌۱۴‌۰‌۳‌/۰‌۲/‌۲‌‌‌‌۹‌
سید محمد بصام
Matnook.com
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

در دو سه کارگاه دیگر هم شرکت کرده بودم، ولی نکات مهم و فراوانی در کارگاه استاد بصام آموختم که در کارگاه‌های دیگر نبود! با کارگاه متنوک بود که فهمیدم ویراستاری چیست و چگونه باید متن را ویرایش کرد...

طاهره صباغ، از قزوین، کارشناسی ارشد حقوق، از ویرایش‌آموزان کارگاه‌های متنوک

نظرات سایر ویرایش‌آموزان:
@Matnook_01
تلگرام متنوک:
@Matnook_com
وبگاه متنوک:
Matnook.com

۷ نکته دربارۀ «غیر» در ۷ دقیقه!

#دستورزبان #فاصله‌گذاری
‌۱۴‌۰‌۳‌/۰‌۲/۳‌۰‌
سید محمد بصام
Matnook.com
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

دربارۀ «پهپاد»

واژۀ «پهپاد» از به‌هم پیوستنِ حروفِ آغازینِ عبارتِ «پرندۀ هدایت‌پذیر از دور» (unmanned aerial vehicle) ساخته شده‌است. به این فرایند، که یکی از روش‌های اختصارسازی است، سرواژه‌سازی می‌گویند و به چنین واژه‌هایی، سرواژه یا سرنام. یک نمونۀ دیگر: متنوک (مؤسسۀ تخصصی نگارش و ویرایش کتاب).
تلفظ «پهپاد» به‌صورت /پهباد/ ـ به‌دلیل تبدیل واج P به b ـ به‌لحاظ آوایی طبیعی و موجه است، ولی نباید با «ب» نوشته شود. بنابراین املای *پهباد، که گاهی در متن‌های خبری و فضای مجازی دیده می‌شود، نادرست است.
#واژه‌شناسی #املا_رسم‌الخط
‌۱۴‌۰‌۳‌/۰‌۲/۳‌‌۱‌
سید محمد بصام
Matnook.com
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

🔺رویا هاشمی‌زاده، دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی و ویراستار، از اصفهان

🎞ویدئو سایر شرکت‌کنندگان:
@Matnook_01
🔰کانال مؤسسه در تلگرام:
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

دربارۀ «چای»
به‌مناسبت روز جهانی چای ☕️

واژهٔ «چای» از چینیِ شمالیِ çá (با تلفظی شبیه /چا/) به هندی و روسی رفته و سپس با همین تلفظ به فارسی‌ رسیده‌است. سپس واج /y/ ـ در قیاس با واژه‌هایی مانند «پای» و «جای» (در کنار «پا» و «جا») ـ به آن افزوده شده و به‌صورت «چای» و سپس «چایی» درآمده‌است. واژهٔ انگلیسیِ tea و فرانسویِ thé نیز از چینیِ جنوبیِ t‘e گرفته شده‌است. در فارسی، تلفظ و املای «چای» رسمی و «چایی» غیررسمی است.
#واژه‌شناسی
۱‌۴‌۰‌۳/۰‌‌‌‌۳/‌۰‌۱
سید محمد بصام
Matnook.com
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

دربارهٔ «بدین» و «بدان»

۱) «بدین» و «بدان» همان «به این» و‌ «به آن»‌ هستند، زیرا «بِد» در آن‌ها (و نیز در «بِدو») تغییریافتۀ pad است که در فارسی میانه (= دورۀ اشکانی و ساسانی) به معنای «به» (حرف اضافه) بوده‌است.

۲) «بدین» و «بدان» بیشتر در متن‌های نشان‌دار (مانند نامه‌های اداری) و گونهٔ ادبی به‌کار می‌روند: گر تو قرآن بدین نمط خوانی/ ببری رونق مسلمانی (گلستان). بنابراین بهتر است آن‌ها را در فارسی رسمی و معیار به‌کار نبریم و به‌جای آن‌ها بنویسیم «به این» و «به آن».

۳) «بدین» و «بدان» همواره با واژۀ پس از خود بافاصله نوشته می‌شوند: بدین‌ ترتیب، بدین‌ جهت، بدان جهت، بدین سبب، بدان سبب، بدین علت، بدین گونه، بدین وسیله، و ... .
#واژه‌شناسی #فاصله‌گذاری
‌۱‌‌۴‌۰۳‌‌/‌‌۰‌۳/‌‌۰۴‌
سید محمد بصام
Matnook.com
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

۵ فعل ممنوع در نامه‌های اداری!
#ویرایش_زبانی
۱۴‌۰‌۳‌/۰‌۳‌/‌۰‌‌۶
سید محمد بصام
Matnook.com
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

«مبنی‌بر» و «مبتنی‌بر» غلط است!
#فاصله‌گذاری #دستورزبان
۱۴‌۰‌۳‌/۰‌‌۳‌/‌۰‌‌‌۷‌
سید محمد بصام
Matnook.com
@Matnook_com
instagram.com/matnook_com

«مبنی‌بر» و «مبتنی‌بر» غلط است!
#متن‌آوا
۱۴‌۰‌۳‌/۰‌۳‌/‌۰‌‌‌۷‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
www.matnook.com

فاصله‌گذاری «چه» در ۱ دقیقه!

۱۲ استثنا:
- چطور، چطوری، چقدر، چکار، چکاره، چگونه؛
- چه‌بسا،‌ چه‌جور، چه‌جوری، چه‌سان، چه‌کنم‌چه‌کنم، چه‌ها.

یادآوری:
«چه» در پایان واژه همیشه پیوسته یا بی‌فاصله نوشته می‌شود: آنچه، چنانچه، بیلچه، کتابچه، میخچه، قباله‌نامچه،‌ هرچه، اگرچه، و ... .
#فاصله‌گذاری #املا_رسم‌الخط
۱۴‌۰‌۳‌/۰‌۳‌/‌۱‌۰‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
www.matnook.com

دربارۀ «سانتریفوژ» (گریزانه)

۱) «سانتریفوژ» (به فرانسوی، Centrifuge) دستگاهی است که در آن با استفاده از نیروی گریز از مرکز، مواد را از یکدیگر جدا می‌کنند. معادل فارسی آن، طبق تصویب فرهنگستان زبان و ادب فارسی، «گریزانه» است.

۲) /سانتریفیوژ/ تلفظِ نزدیک به انگلیسی و /سانتریفوژ/ تلفظِ نزدیک به فرانسهٔ این واژه است. بنابراین، از آنجا که این واژه فرانسوی است، املای «سانتریفوژ» درست‌تر است و ترجیح دارد.
#واژه‌شناسی #املا_رسم‌الخط
۱۴‌۰‌۳‌/۰‌۳‌/‌‌۱‌۱‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
www.matnook.com
instagram.com/matnook_com

شیوۀ نگارش «ـ‌ام، ـ‌ای، ـ‌است، ـ‌ایم، ـ‌اید، ـ‌اند» (۱)
(براساس ویراست پنجم شیوه‌نامۀ گروه متنوک)

در فارسیِ رسمی و غیرشکسته، رسم‌الخط فعل‌های ربطیِ «ـ‌ام، ـ‌ای، ـ‌است، ـ‌ایم، ـ‌اید، ـ‌اند» (مضارع اِخباری فعل «بودن») در پیوند با انواع واژه‌ها به شرح زیر است:
۱) واژه‌های پایا‌ن‌یافته به حروف پیوسته (مانند «ب» و «ه» و «یِ») و حروف جدا (مانند «د»):
- خوبم، خوبی، خوب است، خوبیم، خوبید، خوب‌اند/ خوبند
- متوجهم، متوجهی، متوجه است، متوجهیم، متوجهید، متوجه‌اند/ متوجهند
- صاحب‌رأیم، صاحب‌رأیی، صاحب‌رأی است، صاحب‌رأییم، صاحب‌رأیید، صاحب‌رأی‌اند/ صاحب‌رأیند
- شادم، شادی، شاد است، شادیم، شادید، شادند

۲) واژه‌های پایان‌یافته به همزه (مانند «مبدأ» و «جزء»):
- مبدأم، مبدئی، مبدأ است، مبدئیم، مبدئید، مبدأند
- جزئم، جزئی، جزء است، جزئیم، جزئید، جزءاند/ جزئند

۳) واژه‌های پایان‌یافته به صدای e (های بیان حرکت):
ساده‌ام، ساده‌ای، ساده است، ساده‌ایم، ساده‌اید، ساده‌اند
یادآوری:
همزۀ «است» پس از واژه‌های پایان‌یافته به صدای e (= های بیان حرکت) حذف نمی‌شود و بافاصله نوشته می‌شود، مگر در شعر و به ضرورت وزن: صنم با دایه گفت این مرد ساده‌ست/ به صحرا کس غزال از دست داده‌ست؟ (سنجر کاشانی).

۴) واژه‌های پایان‌یافته به صدای ey:
راست‌پی‌ام، راست‌پی‌ای، راست‌پی است، راست‌پی‌ایم، راست‌پی‌اید، راست‌پی‌اند

۵) واژه‌های پایان‌یافته به صدای i:
- کُره‌ای‌ام، کره‌ای‌ای، کره‌ای است، کره‌ای‌ایم، کره‌ای‌اید، کره‌ای‌اند
- مانتویی‌ام، مانتویی‌ای، مانتویی است، مانتویی‌ایم، مانتویی‌اید، مانتویی‌اند
- ناجی‌ام، ناجی‌ای، ناجی است، ناجی‌ایم، ناجی‌اید، ناجی‌اند
یادآوری:
همزۀ «است» پس از واژه‌های پایان‌یافته به i حذف نمی‌شود و بافاصله نوشته می‌شود، مگر در شعر و به ضرورت وزن: ماهم این هفته شد از شهر و به‌ چشمم سالی‌ست/ حال هجران تو چه دانی که چه مشکل حالی‌ست (حافظ).

۶) واژه‌های پایان‌یافته به صدای o:
تواَم، تویی، توست/ تو است، توایم، (شما صاحب) مانتواید*، تواَند
★ چون «تواید» بی‌معنی است، «مانتواید» آورده شد.

۷) واژه‌های پایان‌یافته به صدای ow:
تیزرواَم، تیزرویی، تیزرو است، تیزروایم، تیزرواید، تیزرو‌اَند

۸) واژه‌های پایان‌یافته به صدای u:
- سخنگویم، سخنگویی، سخنگوست/ سخنگو است، سخنگوییم، سخنگویید، سخنگویند
- عمویم، عمویی، عموست/ عمو است، عموییم، عمویید، عمویند

۹) واژه‌های پایان‌یافته به صدای â:
بینایم، بینایی، بیناست/ بینا است، بیناییم، بینایید، بینایند

۱۰) واژه‌های پایان‌یافته به «یٰ» (مانند «کبریٰ»):
کبرایم، کبرایی، کبراست/ کبرا است، کبراییم، کبرایید، کبرایند

این را هم ببینید: شیوۀ نگارش فعل‌های ربطی در فارسی گفتاری و شکسته.
#املا_رسم‌الخط
سید محمد بصام
@Matnook_com
www.matnook.com
instagram.com/matnook_com

شهادةٌ جامعيّة وأربعةُ كتب ومِئاتُ المقالات، وما زِلتُ أُخطِئُ في القراءة! تَكتُبينَ لي «صباحَ الخير» وأقرَؤها «أُحِبُّك»... (محمود درویش)

با مدرک دانشگاهی و چهار کتاب و صدها مقاله، هنوز هم نمی‌توانم درست بخوانم! تو برایم «صبح به‌خیر» می‌نویسی و من آن را «دوستت دارم» می‌خوانم...
#ادبیات #پرسه_در_متون
‌۱‌۴‌۰۳‌/۰‌۳/۱‌۴‌
سید محمد بصام
@Matnook_com
www.matnook.com
instagram.com/matnook_com