☰

💎 نحو | مقوله و نقش


◄۱. ساختمان جدید شهرداری در این خیابان، پنج‌طبقه است.
● پنج‌طبقه: مقولهٔ صفت، نقش محمول اصلی (مسند)

◄۲. شهرداری ساختمان جدیدش را پنج‌طبقه ساخته است.
● پنج‌طبقه: مقولهٔ صفت، نقش محمول ثانویه (محمول پیامدی)

◄۳. ساختمان جدید پنج‌طبقهٔ شهرداری ساخته شده است.
● پنج‌طبقه: مقولهٔ صفت، نقش صفت (وابستهٔ پسین اسم)

◄۴. ساختمان جدید شهرداری پنج‌طبقه ساخته شده است.
● پنج‌طبقه: مقولهٔ صفت، نقش محمول ثانویه (محمول پیامدی)

@MorphoSyntax

☰

📢 سخنرانی | در بزرگداشت مولانا

☫ دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران در بزرگداشت مولانا جلال‌الدین بلخی، و در نکوداشت یاد مفاخر دانشکده ــ بدیع‌الزمان فروزانفر و جلال‌الدین همایی ــ نشستی علمی با چهار سخنرانی برگزار می‌کند.

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | مفعول، قید

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
►We will deny [Iran all paths to a nuclear weapon].
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

🖊در جملهٔ بالا، کل سازهٔ درون قلاب مفعول «deny» است؛ یعنی گروه حرف‌اضافهٔ «to a nuclear weapon» وابستهٔ «all paths» است، و نه فروقید جمله.

🖊در ترجمهٔ فارسی نیز همین ساختار حفظ شده و جایگاه رای مفعولی نشان می‌دهد که کل «تمام مسیرهای ایران به سمت سلاح هسته‌ای» مفعول جمله است.

◄(۱) ما [تمام مسیرهای ایران به سمت سلاح هسته‌ای را] مسدود خواهیم کرد.

🖊این سازه چنین ساخته شده است:

ــ [PP به سمت سلاح هسته‌ای]
ــ [NP مسیرهای ایران [PP به سمت سلاح هسته‌ای]]
ــ [DP تمام [NP مسیرهای ایران [PP به سمت سلاح هسته‌ای]]]

🖊آیا می‌توانیم با تغییر جایگاه «را»، سازهٔ «به سمت سلاح هسته‌ای» را در نقش فروقید جمله بنشانیم و مانند جملهٔ ۲ در زیر، وابستگی آن را به مفعول «تمام مسیرهای ایران» لغو کنیم؟

◄(۲) ما [تمام مسیرهای ایران را] به سمت سلاح هسته‌ای مسدود خواهیم کرد.

🖊بله، می‌توانیم 👍 ــ خیر، نمی‌توانیم 👎

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | مهاجرت دوازده‌هزار عضو هیئت علمی در ده سال

✨ دکتر سعید سمنانیان (۱۳۳۵)، استاد پایهٔ ۴۶ گروه فیزیولوژی دانشگاه تربیت مدرس و مشاور وزیر علوم، تحقیقات و فناوری در امور برنامه‌ریزی است.

@MorphoSyntax

☰

🗝 پاسخ مسئله (۳۷)

🖇 در متن پیوست، ده تکواژ وابستۀ «ــ‌ش» به‌کار رفته است.

۱. ازش: واژه‌بست مفعولی
۲. پدرش: واژه‌بست ملکی
۳. خوشش: واژه‌بست مضاعف ملکی
۴. گفتش: پسوند تصریفی، گونۀ آزاد صفر
۵. خواهش: پسوند اشتقاقی، اسم مصدرساز
۶. قطارش: پسوند تصریفی، مشخص‌ساز
۷. ارزش: پسوند اشتقاقی، اسم مصدرساز
۸. بلیتش: واژه‌بست ملکی
۹. پیدایش: واژه‌بست مفعولی
۱۰. اجاره‌اش: واژه‌بست مضاعف ملکی

🖇 بنابراین، دو پسوند اشتقاقی «ــ‌ش» و دو پسوند تصریفی «ــ‌ش» در متن یافت می‌شود.

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | مکانیزم کنترل قیمت!


★سخن‌گوی دولت: دولت مکانیزم‌های متعددی را برای کنترل قیمت ارز و طلا به‌کار می‌گیرد (۱۴۰۴.۷.۱۳).

● هر دو واژهٔ «مکانیزم» و «کنترل» برابرهای فارسی یا فارسی‌شدهٔ مناسبی دارند که می‌توانند در چنین جمله‌ای به‌کار روند.

★سخن‌گوی دولت: دولت سازوکارهای گوناگونی را برای واپایش/مهار بهای ارز و زر به‌کار می‌گیرد.

@MorphoSyntax

☰

🗓 پانزدهم مهر | زادروز سهراب سپهری

✍🏿 سهراب سپهری
🎼 روشنی، من، گل، آب
🎧 با صدای احمدرضا احمدی

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | تغییر صرفی‌نحوی

✿ ساخت مستمر که ظاهراً کمتر از صدوپنجاه سال پیشینهٔ نوشتاری در فارسی دارد و در گروه ساخت افعال پیاپی قرار می‌گیرد، با عرض پوزش از فرهیختگان، ادیبان و اصحاب قلم، رفته‌رفته صورت منفی نیز پذیرفته و این خلأ تصریفی خود را جبران کرده است!

@MorphoSyntax

☰

🗝 پاسخ مسئله (۳۸)

🛞 زبان فارسی دو زمان دستوری حال/ گذشته و دو جهت دستوری معلوم/ مجهول دارد (صرف‌نظر از موضوع مناقشه‌برانگیز جهت میانه).

🛞 «ثبت‌نام شده‌اند» میزبان تصریف زمان حال و جهت مجهول است. اگر هر دو مشخصهٔ یادشده تغییر کنند، زمان باید به گذشته، و جهت به معلوم تبدیل شود: «ثبت‌نام کرده بودند».

🛞 با این تبدیل، دیگر مشخصه‌های دستوری این فعل، از جمله نمود (کامل)، وجه (اخباری) و شخص‌وشمار (سوم شخص جمع) ثابت مانده و تغییری نکرده‌اند.

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | آدمی‌زاد از کی زبان به سخن گفتن گشود؟

▪️شواهد پیدایی زبان؛ از نمادپردازی‌های باستانی و فرگشت مغز و توسعهٔ اندام‌های گفتاری تا جهش ژن FOXP2 . . .

▪️در یوتیوب:
https://youtu.be/GgSW1NKCvCU?si=SCTqFnsjkEYH95Zg

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | ابهام در پس‌گذاری


◄نظریهٔ یادگیری هریسون فورد در واقع دنبالهٔ رهیافت شناختی بابی چارلتون است که در سال ۱۹۸۰ انقلابی در جراحی مغز دوزیستان پدید آورد.

✒️ بدون تکیه بر دانش‌تان دربارهٔ دوزیستان و تنها با توجه به جملهٔ بالا، می‌توانید بگویید کدام رویکرد علمی، انقلابی در جراحی مغز دوزیستان پدید آورد؟ نظریهٔ یادگیری هریسون فورد یا رهیافت شناختی بابی چارلتون؟

✒️ وقتی می‌خواهیم در یک متن علمی بند موصولی را پس‌گذاری کنیم، باید مراقب باشیم خواننده‌ای را که دانش پیش‌زمینه‌ای دربارهٔ موضوع بحث ندارد، سردرگم نسازیم.

✒️ بند موصولی نمونهٔ بالا که دست‌خوش پس‌گذاری شده، می‌تواند دو جایگاه زیربنایی داشته باشد و دو گروه اسمی متفاوت را توصیف کند. این نوع ابهام به‌ویژه در متن‌هایی که از انگلیسی ترجمه شده‌اند، مشاهده می‌شود.

◄نظریهٔ یادگیری هریسون فورد [که در سال ۱۹۸۰ انقلابی در جراحی مغز دوزیستان پدید آورد] در واقع دنبالهٔ رهیافت شناختی بابی چارلتون است.

◄نظریهٔ یادگیری هریسون فورد در واقع دنبالهٔ رهیافت شناختی بابی چارلتون [که در سال ۱۹۸۰ انقلابی در جراحی مغز دوزیستان پدید آورد] است.

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | تغییر پارادایم

★تغییر یا جابه‌جایی پارادایم به تحول بنیادین در الگوهای اندیشیدن گفته می‌شود که در نهایت، مبانی خرد و کلان یک دیدگاه را متحول می‌کند. از این منظر، انقلاب چامسکیایی در زبان‌شناسی، با انتشار کتاب ساخت‌های نحوی (۱۹۵۷)، نقطهٔ عطفی در تاریخ این علم به‌شمار می‌آید که پارادایم رفتارگرایانه و توصیفی پیشین را به سوی خردگرایی دگرگون کرد. نوآم چامسکی با طرح نظریهٔ زبان‌شناسی زایشی، تمرکز پژوهش را از مشاهدهٔ گفتار به بررسی ساختارهای ذهنی و شناختی زبان منتقل ساخت و استدلال کرد که توانایی زبانی، ذاتی و جهان‌شمول است و آدمیان در بدو تولد، مجهز به دستوری جهانی‌اند که پایهٔ یادگیری همهٔ زبان‌ها را تشکیل می‌دهد. این تغییر نگرش، زبان‌شناسی را از رهیافتی توصیفی به علمی تبیینی و شناختی بدل کرد و آن را به روان‌شناسی و علوم شناختی پیوند زد، به‌گونه‌ای که مطالعهٔ زبان، با تکیه بر بررسی داده‌های تجربی، بر شناخت سازوکارهای ذهن انسان متمرکز شد.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
🔝 روزگار زبان‌شناسان، پیش از انقلاب چامسکیایی و ظهور دستور زایشی . . .

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | نحو تطبیقی

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Haegeman (1994: 67):

►1. Maigret believes [that the driver is innocent].

►2. Maigret believes [the driver to be innocent].

►3. Maigret believes [the driver innocent].
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

● فعل «believe» در نمونه‌های بالا، سه نوع مفعول (موضوع درونی) متفاوت پذیرفته است. مفعول این فعل در نمونهٔ اول، یک بند پیروِ خودایستاست که مشخصه‌های دستوری زمان و شخص‌وشمار دارد. در نمونهٔ دوم، مفعولِ فعل یادشده، یک بند ناخودایستاست و صورت «be» هیچ‌یک از دو مشخصهٔ زمان و شخص‌وشمار را ندارد. در نمونهٔ سوم بند وابسته هیچ فعلی ندارد و صرفاً رابطه‌ای فاعلی ــ محمولی را بازتاب می‌دهد.

● اصحاب دستور زایشی، حَفِظَهُمُ اللَّهُ، سازهٔ درون قلاب را در نمونهٔ اول بند متمم می‌خوانند؛ نمونهٔ دوم را بند حالت‌نمایی ناروال می‌نامند؛ و به نمونهٔ سوم خرده‌بند می‌گویند. می‌دانیم که از سه الگوی ساختاری بالا، دست‌کم دو الگوی آن در فارسی یافت می‌شود: نمونهٔ اول و سوم.

◄۴. مینا می‌داند [که راننده بی‌تقصیر است].
◄۵. مینا [راننده را بی‌تقصیر] می‌داند.

● اما آیا نمونهٔ دوم ــ یعنی بند حالت‌نمایی ناروال ــ نیز در فارسی تولید می‌شود؟ آیا ساختار جملهٔ «۶» فارسی را می‌توان همانند نمونهٔ «2» در انگلیسی دانست یا سازهٔ درون قلاب را صرفاً باید یک گروه اسمی تلقی کرد که به‌شکل مصدر آشکار شده است؟ برپایهٔ فرض دوم، آیا جملهٔ «۶» ساختار ساده‌ای همچون جملهٔ «۷» دارد؟

◄۶. مینا [بی‌تقصیر بودن راننده را] می‌داند.
◄۷. مینا [حقیقت را] می‌داند.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
✔️Exceptional Case-Marking (ECM) =
حالت‌نمایی ناروال/ استثنایی
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

@MorphoSyntax

☰

🌐 ریشه‌شناسی | واژهٔ ایران و آریایی

✨ دکتر علی‌اشرف صادقی، استاد زبان‌شناسی دانشگاه تهران و عضو پیوستهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی.

@MorphoSyntax

☰

🎤 گفتگو | بازتاب واژه‌های فرهنگستان در جامعه

● گفتگوی دکتر احمدرضا قائم‌مقامی، مدیر گروه فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشگاه تهران با سیادت ــ سیمای اینترنتی دانشگاه تهران ــ دربارهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی و فرایند واژه‌سازی.

@MorphoSyntax

☰

📢 خبر | همایش ملی میراث زبانی

☫ پژوهشکدهٔ زبان و گویشِ پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری ششمین همایش ملی میراث زبانی را در ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ و در آستانهٔ روز جهانی زبان مادری (۲۱ فوریه/ ۲ اسفند) برگزار می‌کند.

@MorphoSyntax

☰

🚦دستور خط | واژه‌های فرنگی


❂ اصل ششم نایدا: یک تکواژ را می‌توان جدا کرد، اگر در یکی از موقعیت‌های زیر رخ دهد:
الف. یا به‌تنهایی به‌کار رود.
ب. یا در چند سازه به‌کار رود و دست‌کم در یکی از این سازه‌ها، عنصری که با آن همراه شده، خود به‌تنهایی یا در تلفیق با سازه‌های دیگر به‌کار رود.
پ. یا تنها در یک سازۀ منحصر تظاهر یابد، مشروط بر آن‌که عنصری که با آن همراه شده، خود به‌تنهایی یا در تلفیق با سازه‌های دیگر به‌کار رود.

❂ طبق این اصل، همۀ واژه‌های فرنگی فهرست زیر و نمونه‌های مشابه که دست‌کم یک جزء آنها مستقلاً در فارسی به‌کار می‌رود یا در دیگر ترکیبات می‌نشیند، متشکل از دو یا چند تکواژند. مثلاً واژۀ «کارت‌پستال» در فارسی از دو تکواژ «کارت» و «پستال» ساخته شده است، زیرا اگرچه «پستال» در فارسی به‌کار نمی‌رود، «کارت» را می‌توان به تنهایی (مانند: کارتِ شناسایی) یا در دیگر ترکیبات (مانند: گرین‌کارت) یافت. «آنتی‌تز» را باید با دو شرط، متشکل از دو تکواژ بدانیم؛ زیرا نه‌تنها «تز» به‌تنهایی در گفتار و نوشتار آشکار می‌شود، بلکه «آنتی» را می‌توانیم در دیگر ترکیبات فارسی‌شده مانند «آنتی‌بیوتیک» بیابیم.

❂ هرچند دستور خط بیشتر تابع عرف و قرارداد و شیوه‌نامه‌های تجویزی است و مثلاً دو واژۀ فرانسوی «Télévision» و «Télécabine» را به دو شیوۀ متفاوت «تلویزیون» و «تله‌کابین» می‌نویسیم، اما در مجموع بهتر است تکواژهای واژه‌های بیگانه‌ای که لااقل یک جزءشان تابع اصل ششم نایداست، با نیم‌فاصله از اجزای دیگر ضبط شوند. از این شمارند:

○ آنتی‌تز
○ اسکیت‌بُرد
○ ایکس‌ری
○ بادی‌گارد
○ پلی‌استیشن
○ تایم‌لاین
○ جت‌لگ
○ چت‌روم
○ چک‌لیست
○ دیپ‌فیک
○ دسی‌گرم
○ ری‌استارت
○ ری‌ست
○ سانتی‌متر
○ سرچ‌باکس
○ سی‌تی‌اسکن
○ فلش‌مموری
○ کارت‌پستال
○ کافی‌نت
○ کپی‌رایت
○ گرین‌کارت
○ لپ‌تاپ
○ وب‌سایت
○ وب‌کم

❂ برخی از واژه‌های بالا معادل فارسی دارند که شایسته است همان‌ها را در زبان‌مان به‌کار ببریم. اما اگر هریک از این واژه‌ها را به ضرورت در نوشتارمان آوردیم، اصل آن است که هویت تکواژهای آنها را در خط حفظ کنیم.

❂ یک یا دو جزء واژه‌های یادشده، هویت تکواژی در فارسی یافته‌اند. اما مواردی نیز پیدا می‌شوند که هرچند اجزایشان کارکرد مستقل ندارند، رایج است که با نیم‌فاصله نوشته می‌شوند، مانند «پنت‌هاوس، تی‌شرت، فست‌فود».

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | نفی در افعال پیاپی


● Serial Verb Construction
● Muysken and Veenstra (2006: 238)

☆a. only one grammatical subject;
☆b. at most one grammatical object;
☆c. one specification for tense/aspect:
★d. only one possible negator;
☆e. no coordinating conjunction;
☆f. no subordinating conjunction;
☆g. no intervening pause.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
● و نیز بنگرید به:

تاج‌الدینی، مژگان (۱۴۰۴). بررسی تقارن در ساخت افعال پیاپی فارسی. پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
● در صرف‌ونحو:

افعال پیاپی: معیارهای بازشناسی
ساخت نوپای مستمر
تغییر صرفی‌نحوی
ادات‌های فعلی
ساخت مستمر (۱)، (۲)، (۳)
دستوری‌شدگی فعل‌های واژگانی
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax