☰

👁‍🗨 دیدگاه | نظام مفهومی ــ نیتی


● از میانۀ دهۀ نود میلادی بدین‌سو، رهیافت نظری کمینه‌گرا مدعی شده است که سامانۀ نحوی زبان با دو نظام مستقل اما مرتبط در ذهن آدمی پیوند خورده است؛ یکی نظام «تولیدی ــ ادراکی» (1) و دیگری نظام «مفهومی ــ نیتی» (2). به‌تازگی پژوهشگران دانشگاه نورث‌وسترن که گفتاردرمانی را از رهگذر فناوری رابط مغز ــ رایانه (3) دنبال می‌کنند و درپی درمان انواع زبان‌پریشی‌ها هستند، دریافته‌اند که نواحی‌ای در بیرون از لوب پیشانی (4) ــ یعنی در لوب گیجگاهی (5) و لوب آهیانه‌ای (6) ــ در «نیت» تولید گفتار دخیل‌اند.

● دکتر مارک اسلوتزکی، استاد دانشگاه نورث‌وسترن، ضمن آن‌که این یافته را «گامی کوچک، اما ضروری» دانسته، افزوده است: ما نشان داده‌ایم که این مناطق غیرقدامی (7) حاوی اطلاعاتی دربارۀ نیت فرد برای تولید گفتار هستند. بدین ترتیب، این یافتۀ جدید به پژوهشگران امکان می‌دهد که تشخیص دهند آیا گویشور قصد دارد سخن بگوید یا فقط در مورد چیزی می‌اندیشد و نمی‌خواهد آن را به گفتار تبدیل کند. در استفاده از فناوری رابط مغز ــ رایانه، بسیار مهم است که اندیشه‌های گویشوری که قصد بیان‌شان را ندارد، رمزگشایی نشوند؛ هم به دلایل تجربی، هم با توجه به مسائل اخلاقی.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
🔗 منبع خبر:
https://medicalxpress.com/news/2025-02-aphasia-treatment-brain-regions-speech.html
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

● در انگارۀ نظری متکی بر فرضیۀ درج مؤخر (8) که تصریح می‌کند اشتقاق‌های صرفی‌نحوی شامل مفاهیم انتزاعی و گره‌های نقش‌نما هستند و صرفاً پس از گذر از نقطۀ بازنمون (9)، جوهر آوایی خود را به‌دست می‌آورند، انتظار می‌رود که نظام «مفهومی ــ نیتی» جایگاه جداگانه‌ای در مغز داشته باشد و درون‌داد آرایه‌ها و زیرآرایه‌هایی را فراهم آورد که تولید سازه‌های صرفی و نحوی به آنها متکی است. یافتۀ اخیر پژوهشگران دانشگاه نورث‌وسترن افزون‌بر تأیید این انگاره، نشان می‌دهد که در یک نظام اخلاقی، رابط مغز ــ رایانه باید داده‌های خود را فقط و فقط، از نقطۀ پس از بازنمون (شاید فاز (11) در رویکردهای متأخر) به‌دست آورد و دسترسی به سیگنال‌های نظام «مفهومی ــ نیتی» در لوب گیجگاهی و آهیانه‌ای، اطلاعاتی را فاش می‌کند که چه‌بسا گوینده قصد بیان آنها را نداشته است.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
1. Articulatory-Perceptual system
2. Conceptual-Intentional system
3. Brain computer interface (BCI)
4. Frontal lobe
5. Temporal lobe
6. Parietal lobe
7. Non-frontal areas
8. Late insertion
9. Spell-out
10. Array & subarray
11. Phase
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | همگرایی در فرگشت

● اگر فرگشت موجودات زنده فرایندی همگرا و غیرتصادفی باشد و حیات بارها راه‌حل‌های زیستی همسان را مستقلاً از نو ابداع کرده باشد، آیا ممکن است در تکوین انسان و تکامل مغز او نیز یک دستور زیستی مشترک شکل گرفته باشد؟ یعنی همان اصول بنیادینی که در سنت دستور زایشی، دستور جهانی (UG) خوانده می‌شود؟

● و نیز بنگرید به:

▪️Morris, Conway (2005). Life's solution: inevitable humans in a lonely universe.

▪️Morris, Conway (2010). Evolution: like any other science it is predictable.

▪️Pearce, Trevor (2011). Convergence and Parallelism in Evolution: A Neo-Gouldian.

▪️Cerca, José (2023). Understanding natural selection and similarity: Convergent, parallel and repeated evolution.

▪️Wright, Erik (2025). Tandem repeats provide evidence for convergent evolution to similar protein structures.

@MorphoSyntax

☰

📢 فراخوان | جذب مدرس آموزش زبان فارسی

🔝مؤسسهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی دانشگاه تهران از مدرسان مجرب و واجد شرایط، برای آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان، دعوت به همکاری می‌کند.

@MorphoSyntax

☰

🪩 تفکر انتقادی | مغالطه در علیت؟!

به گزارش مرکز ملی هماهنگی آلزایمر در امریکا، سالمندان مجرد کمتر از متأهلان در معرض ابتلا به زوال عقل قرار دارند.

@MorphoSyntax

☰

🪩 تفکر انتقادی | مغالطه در علیت؟!

ـ🅐ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

◄ «اگر زبانی فاعل‌تهی باشد، به وارونگی فاعل آشکار مجوز می‌دهد.»

★با گزارهٔ بالا موافق‌اید؟ فارسی این‌گونه است و ظاهراً داده‌های دیگر زبان‌های فاعل‌تهی، مانند یونانی و ایتالیایی و اسپانیایی هم این گزاره را تأیید می‌کنند. زبان ضمیرانداز یا اصطلاحاً فاعل‌تهی فارسی که به پنهان ماندن ضمیر فاعلی مجوز می‌دهد (مانند جملهٔ ۱)، وارونگی جایگاه فاعل و فعل را نیز مجاز می‌شمارد (مانند جملهٔ ۲):

◄ (۱). (من) رفتم.
◄ (۲). رفتم من.

★به‌رغم تأیید شواهد زبانی، گزارهٔ بالا چنان صورت‌بندی شده که میان دو پدیدهٔ همبسته، رابطهٔ علت و معلولی برقرار کرده و به دام مغالطهٔ علت شمردن همبستگی غلتیده است. این مغالطه از خطاهای رایج در درک رابطهٔ علیت به‌شمار می‌رود. ضمیراندازی و وارونگی فاعل، تابع عامل ثالثی به‌نام تصریف غنی فعل‌اند و در واقع اگر فعل در زبانی، نشانگرهای شخص‌وشمار کافی داشته باشد، آن زبان مستعد هر دو پدیدهٔ ضمیراندازی و وارونگی فاعل خواهد بود. علت شمردن همبستگی شبیه به این است که بگوییم:

◄ «هرگاه برداشت خرمالو آغاز شود، آموزش‌وپرورش به بازگشایی مدارس مجوز می‌دهد!»

ـ🅑ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ

★برخی از پژوهش‌های میدانی در حوزهٔ علوم پزشکی و زیرشاخه‌های آن، در سایهٔ چنین مغالطه‌ای قرار دارند و پژوهشگران با چند پرسش ساده از پرسش‌شوندگان، میان پدیده‌های همبسته ــ و گاهی حتی ناهمبسته ــ رابطهٔ علّی برقرار می‌کنند: «۸۵ سالته؟ ماشاءالله. گفتی همراه با غذا، سیر می‌خوری؟ مشخصه. تا حالا مالاریا نگرفتی؟ پس خوردن سیر در عدم ابتلا به مالاریا مؤثره!» روزگار شیوع کرونا آکنده از این نوع استنتاج‌های شتاب‌زده بود، تا آنجا که کار به مقاله‌نویسی دربارهٔ رابطهٔ مصرف افیون و درمان کووید کشید!

★هیچ بعید نیست که در گزارش بالا، رابطهٔ میان تأهل و زوال عقل نیز آغشته به همین مغالطه باشد و پژوهشگران عوامل و متغیرهای فراوان دیگری (مثل داشتن یا نداشتن فرزند، تعداد فرزندان، دوری و نزدیکی به خانوادهٔ سببی و نسبی، تمکن مالی، و غیره) را نادیده گرفته باشند؛ بماند که احتمال «مغالطهٔ علت وارونه» را هم نباید از نظر دور داشت: کسانی که مستعد زوال عقل‌اند، تأهل گزیده‌اند! نتیجه؟ با خیال راحت ازدواج کنیم؟! خیر؛ این تصمیم، موضوعی شخصی است. نتیجهٔ اصلی این‌که در یافته‌های میدانی، از تعمیم‌های نابجا، استنتاج‌های نادرست، و برقراری رابطهٔ علّی میان رخدادهای همبسته و ناهمبسته بپرهیزیم.

@MorphoSyntax

☰

🔍 مسئله (۳۴)

🍽 وقتی بالأخره دکتر صرافان نطق طولانی و ملال‌آورش را دربارۀ درهم‌تنیدگی دو حوزهٔ صرف و نحو به پایان برد، آقاسعید فرصتی یافت تا سفره را پهن کند و غذاها را از مطبخ بیاورد. دکتر که می‌کوشید برق چشمانش را پنهان کند، با اشاره به سفره گفت: «به خدا راضی به این بیش‌گونگی نبودم. منزل رو به زحمت انداختید.» همسر آقاسعید چه غذاهایی برای مهمان‌شان طبخ کرده بود؟

۱. جوجه‌کباب و اکبرجوجه
۲. خورشت قیمه و قورمه
۳. کوفته و کباب کوبیده
۴. عدس‌پلو و لوبیاپلو

@MorphoSyntax

☰

🌐 ریشه‌شناسی | کیمیا

🔹 «کیمیا» ماده‌ای است که فلزات کم‌ارزش مانند مس و قلع و روی را به طلا و نقره تبدیل می‌کند و «کیمیاگر» کسی است که با این فرایند سروکار دارد. این واژه که از عربی به فارسی آمده و تبار یونانی دارد، وارد بسیاری از زبان‌های اروپایی هم شده است؛ از جمله در انگلیسی، «chemist» و «chemistry» از واژۀ لاتین «alshemista» وام گرفته شده‌اند (احتمالاً با میانجی‌گری فرانسوی).

🔹 واژۀ یادشده در لاتین، ریشه در کلمهٔ «الکیمیاء» عربی دارد که خود از حرف تعریف «ال‌ــ» و واژۀ یونانی «khumeía» (= فن آمیختن فلزها) تشکیل شده است. در مجموع، هر دو واژۀ «کیمیا» و «شیمی» که دومی از فرانسوی به فارسی راه یافته است، نیای مشترک دارند، اما مسیرهای کم‌وبیش متفاوتی را پیموده‌اند تا مثلاً در چنین جمله‌ای همنشین شوند: «کیمیاگران بانک مرکزی نامزد نوبل شیمی شده‌اند.»

@MorphoSyntax

☰

📓 کتاب | نظریهٔ فاز

▫️Phase Theory, An Introduction (2014)

▫️Barbara Citko
University of Washington

@MorphoSyntax

☰

🔝تندیس فردوسی در سال ۱۳۳۸، پس از ساخت تندیس جدید فردوسی و نصب آن در میدان فردوسی، به دانشگاه تهران انتقال یافت و در محوطهٔ دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی آرام گرفت.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
🔗 برای جزئیات بیشتر، بنگرید به: کانال دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران در:
https://news.1rj.ru/str/literaturefaculty
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | خردگرایی: بنیاد فلسفی زبان‌شناسی زایشی


☆ عجیب‌تر از زمین‌تخت‌گرایان که همچنان گمان می‌کنند زمین مسطح است و کروی بودن سیارۀمان را دسیسۀ کانون‌های قدرت می‌دانند، رفتارگرایانی‌اند که معتقدند ذهن آدمی‌زاد در بدو تولد چون لوحی خالی است که هیچ دستور زیستی مشترکی در آن نهادینه نشده است. در این رهیافت نظری، توانش زبانی چیزی مانند دانش پزشکی و علم اخترشناسی است که ما آن را تنها از رهگذر تجربه و آموزش کسب می‌کنیم.

☆ در مقابل، چامسکی با معرفی رویکرد زایشی، زبان را نه پدیده‌ای کاملاً اکتسابی، بلکه در مرتبهٔ نخست موهبتی زیستی می‌داند که بنیادهای دستور آن فطری‌اند و در نتیجهٔ همگرایی در فرگشت مغز آدمی، با او زاده می‌شوند. این انگارۀ نظری که پاسخ مناسبی برای هر دو مسئلۀ افلاطون و داروین فراهم می‌آورد، دستور زایشی را به نظریه‌ای شناختی و زیست‌شناختی نزدیک کرده که از یک‌سو با فلسفۀ خردگرایی و از دیگرسو با علوم اعصاب در پیوند است.

@MorphoSyntax

☰

📘 کتاب | فلسفهٔ زبان‌شناسی زایشی

▫️The Philosophy of Generative Linguistics (2011)

▫️Peter Ludlow

@MorphoSyntax

☰

📓 کتاب | دستور به مثابهٔ علم

▫️Grammar as Science, A Course Book (2010)

▫️Richard K. Larson
Stony Brook University, New York

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | بارگیری کتاب الکترونیک

▪️در این روزگار محنت‌بار صنعت نشر، کتاب ناشر و مؤلف ایرانی را بارگیری نکنید؛ یا به‌شرطی بکنید که نسخهٔ مُجاز الکترونیکی یا کاغذی‌اش را پیشتر از مسیر رسمی فراهم آورده باشید.

▪️کتاب ناشر خارجی؟ کتاب استکبار را تا می‌توانید بار بگذارید و بار بگیرید! به‌جای همهٔ منابعی که از این سرزمین گهربار به یغما برده‌اند، به‌جای اشغالگری و تحمیل قحطی مرگبار بر ایرانیان، به‌جای بستن جویبار جریان آزاد علم . . . از گذشته تا به امروز.

@MorphoSyntax

☰

📢 اطلاعیه | دانشجویان تحصیلات تکمیلی

● براساس آیین‌نامه‌های آموزشی، دانشجویان کارشناسی ارشد حداکثر تا پایان نیم‌سال سوم و دانشجویان دکتری حداکثر تا پایان نیم‌سال پنجم:

○ نسبت به تصویب طرح‌نامهٔ خود اقدام نمایند.
○ اقدام به تصویب طرح‌نامهٔ خود نمایند.
○ طرح‌نامهٔ خود را تصویب نمایند.

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | حذف گروه فعلی


❂ در انگلیسی، حذف گروه فعلی، به زدودن فعل از ساختار نحوی می‌انجامد و اگر جمله فعل کمکی نداشته باشد، باید درج «do» رخ دهد:

► John has given the car to his son, but Sam hasn’t -------.
► John gave the car to his son, but Sam didn’t -------.

❂ در فارسی، حذف گروه فعلی، به زدودن فعل از ساختار نحوی نمی‌انجامد، زیرا پیش از اعمال حذف، فعل از درون گروه فعلی می‌گریزد:

◄ مینا اتومبیلش را به پسرش داده بود، اما سینا ــــــ نداده بود.
◄ مینا اتومبیلش را به پسرش داد، اما سینا ــــــ نداد.

❂ اگر فارسی‌زبانان بخواهند فعل را از ساخت همپایۀ دوم حذف کنند، باید به پدیده‌های حذف دیگری چون کافت و روت‌سازی متوسل شوند:

◄ مینا اتومبیلش را به پسرش داده بود، اما سینا موتورش را ــــــ .
◄ مینا اتومبیلش را به پسرش داده بود، اما سینا نه ــــــ .

@MorphoSyntax

☰

از مرگ چه اندیشی چون جان بقا داری
در گـور کـجا گُنجی چون نور خدا داری

خوش باش کز آن گوهر، عالم همه شد چون زر
مــاننـــدۀ آن دلـــــبر بنمــــــا که کــــــــجا داری

در عــشق نشسته تن در عشرت تا گـردن
تو روی تُرُش با من ای خواجه چرا داری

در عالــم بی‌رنـگی مـستی بــود و شنـگی
شیخا تو چو دل‌تنگی با غم چه هوا داری

چندین بمخور این غم تا چند نهی ماتم
هم‌رنگ شو آخر هم گر بخشش ما داری

از تابش تو جانا، جان گشت چنین دانا
بســـم الله مولانا چــون ساغـرها داری

شمس الحق تبریزی چون صاف شکرریزی
با تیــره نیـامیزی چــون بحــر صــفا داری

✍🏿 مولانا، دیوان شمس

@MorphoSyntax

☰

🔝. . . اگر از هوش مصنوعی بخواهید رباعی زیر را به تصویر بکشد:

گاوی‌ست در آسمان و نامش پروین
یک گاو دگر نهفته در زیر زمین

چشم خِرَدَت باز کن از روی یقین
زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین

✍🏿 حکیم خیام

● فروردین ۱۴۰۴
● سی‌وسه‌پل اصفهان
● وندالیسم/ تخریب‌گرایی

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | وند تصریفی اسم

□ یکی از عناصر تصریفی اسم در فارسی، «ــ‌ش» است که اسم را معرفه می‌کند. در نمونه‌های زیر، عنصر وابستهٔ «ــ‌ش» تعبیر ملکی ندارد، که اگر آن باشد، ضمیر واژه‌بستی به‌شمار می‌آید:

◄ فیلمش خیلی خوبه، می‌خوام دوباره ببینم.
(= این فیلمه . . . )

◄ از این ماهی‌اش هم بخور. خوشمزه‌ست.
(= این ماهیه . . . )

□ وند تصریفی، عنصری است که به انگیزهٔ مطابقه‌های نحوی، به پایه ملحق می‌شود و طبیعتاً مقوله و/یا معنا را تغییر نمی‌دهد؛ مانند وند جمع اسم، وند صفت/ قید تفضیلی، وند گذشته‌ساز فعل، و وند مطابقه (شناسه) در:

◄ دوست‌هـات بیشـتر از تو درس خونــدنـد.

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | هم‌آیی ملال‌آور


● به چی‌ها حساسیت داری؟
○ کیوی و کرهٔ بادوم‌زمینی.
● درمانش رو می‌تونی با یه سرچ ساده پیدا کنی.
○ و ضمناً به "یه سرچ ساده"!
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

▫️در زبان‌شناسی پیکره‌ای، هم‌آیی/ همایندی رخدادی است که در آن واژه‌هایی با توالی مشخص و بسامد فراوان در کنار هم به‌کار می‌روند. همایندها می‌توانند صفت و موصوف، مضاف و مضاف‌الیه، اجزای همپایه‌های عطف و فصل و جز آنها باشند؛ مثلاً «staple diet, brand new, more or less, quick shower» در انگلیسی، و «کوله‌بار تجربه، زن و شوهر، حیوان زبان‌بسته، قوت غالب» در فارسی.

▫️گاهی به‌کارگیری هم‌آیی‌ها به زیبایی متن می‌افزاید، مراد گوینده و نویسنده را بهتر انتقال می‌دهد، یا اصلاً گریزناپذیر است، مانند «نان و پنیر» در «یک لقمه نان و پنیر با هم می‌خوریم». اما برخی از نمونه‌های هم‌آیی به کلیشه‌های ملال‌آور تبدیل شده‌اند، از جمله «سرچ ساده» که با ورود موتورهای جستجو به زندگی‌مان، به زبان‌مان نیز راه یافته است: «با یک سرچ ساده می‌تونی تاریخ تولد و درگذشتش رو پیدا کنی».

✔️ Collocation

@MorphoSyntax

☰

🗓 ۲۵ فروردین | بزرگداشت عطار


ای دل اگر عاشقی، در پی دلـدار باش
بر درِ دل روز و شب منتظــر یار باش

دلــبر تو دائماً بر در دل حاضــــر است
رو در دل برگشای، حاضر و بیدار باش

دیـــدهٔ جـان روی او تا بنبیند عیان
در طلب روی او روی به دیوار باش

ناحیت دل گرفت لشگر غوغـــای نفس
پس تو اگر عاشقی، عاشق هشیار باش

نیست کس آگه که یار کی بنماید جمال
لیک تو باری به نقــــ.د ساختهٔ کــار باش

در ره او هرچه هست، تا دل و جان نفقه کن
تو به یکـــــی زنـــده‌ای از همه بیـــــزار باش

گر دل و جان تو را دُرّ بقا آرزوست
دم مزن و در فنا همدم عطار باش

✨ در نکوداشت عطار نیشابوری

@MorphoSyntax