☰

🔍 مسئله (۳۴)

🍽 وقتی بالأخره دکتر صرافان نطق طولانی و ملال‌آورش را دربارۀ درهم‌تنیدگی دو حوزهٔ صرف و نحو به پایان برد، آقاسعید فرصتی یافت تا سفره را پهن کند و غذاها را از مطبخ بیاورد. دکتر که می‌کوشید برق چشمانش را پنهان کند، با اشاره به سفره گفت: «به خدا راضی به این بیش‌گونگی نبودم. منزل رو به زحمت انداختید.» همسر آقاسعید چه غذاهایی برای مهمان‌شان طبخ کرده بود؟

۱. جوجه‌کباب و اکبرجوجه
۲. خورشت قیمه و قورمه
۳. کوفته و کباب کوبیده
۴. عدس‌پلو و لوبیاپلو

@MorphoSyntax

☰

🌐 ریشه‌شناسی | کیمیا

🔹 «کیمیا» ماده‌ای است که فلزات کم‌ارزش مانند مس و قلع و روی را به طلا و نقره تبدیل می‌کند و «کیمیاگر» کسی است که با این فرایند سروکار دارد. این واژه که از عربی به فارسی آمده و تبار یونانی دارد، وارد بسیاری از زبان‌های اروپایی هم شده است؛ از جمله در انگلیسی، «chemist» و «chemistry» از واژۀ لاتین «alshemista» وام گرفته شده‌اند (احتمالاً با میانجی‌گری فرانسوی).

🔹 واژۀ یادشده در لاتین، ریشه در کلمهٔ «الکیمیاء» عربی دارد که خود از حرف تعریف «ال‌ــ» و واژۀ یونانی «khumeía» (= فن آمیختن فلزها) تشکیل شده است. در مجموع، هر دو واژۀ «کیمیا» و «شیمی» که دومی از فرانسوی به فارسی راه یافته است، نیای مشترک دارند، اما مسیرهای کم‌وبیش متفاوتی را پیموده‌اند تا مثلاً در چنین جمله‌ای همنشین شوند: «کیمیاگران بانک مرکزی نامزد نوبل شیمی شده‌اند.»

@MorphoSyntax

☰

📓 کتاب | نظریهٔ فاز

▫️Phase Theory, An Introduction (2014)

▫️Barbara Citko
University of Washington

@MorphoSyntax

☰

🔝تندیس فردوسی در سال ۱۳۳۸، پس از ساخت تندیس جدید فردوسی و نصب آن در میدان فردوسی، به دانشگاه تهران انتقال یافت و در محوطهٔ دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی آرام گرفت.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
🔗 برای جزئیات بیشتر، بنگرید به: کانال دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران در:
https://news.1rj.ru/str/literaturefaculty
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | خردگرایی: بنیاد فلسفی زبان‌شناسی زایشی


☆ عجیب‌تر از زمین‌تخت‌گرایان که همچنان گمان می‌کنند زمین مسطح است و کروی بودن سیارۀمان را دسیسۀ کانون‌های قدرت می‌دانند، رفتارگرایانی‌اند که معتقدند ذهن آدمی‌زاد در بدو تولد چون لوحی خالی است که هیچ دستور زیستی مشترکی در آن نهادینه نشده است. در این رهیافت نظری، توانش زبانی چیزی مانند دانش پزشکی و علم اخترشناسی است که ما آن را تنها از رهگذر تجربه و آموزش کسب می‌کنیم.

☆ در مقابل، چامسکی با معرفی رویکرد زایشی، زبان را نه پدیده‌ای کاملاً اکتسابی، بلکه در مرتبهٔ نخست موهبتی زیستی می‌داند که بنیادهای دستور آن فطری‌اند و در نتیجهٔ همگرایی در فرگشت مغز آدمی، با او زاده می‌شوند. این انگارۀ نظری که پاسخ مناسبی برای هر دو مسئلۀ افلاطون و داروین فراهم می‌آورد، دستور زایشی را به نظریه‌ای شناختی و زیست‌شناختی نزدیک کرده که از یک‌سو با فلسفۀ خردگرایی و از دیگرسو با علوم اعصاب در پیوند است.

@MorphoSyntax

☰

📘 کتاب | فلسفهٔ زبان‌شناسی زایشی

▫️The Philosophy of Generative Linguistics (2011)

▫️Peter Ludlow

@MorphoSyntax

☰

📓 کتاب | دستور به مثابهٔ علم

▫️Grammar as Science, A Course Book (2010)

▫️Richard K. Larson
Stony Brook University, New York

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | بارگیری کتاب الکترونیک

▪️در این روزگار محنت‌بار صنعت نشر، کتاب ناشر و مؤلف ایرانی را بارگیری نکنید؛ یا به‌شرطی بکنید که نسخهٔ مُجاز الکترونیکی یا کاغذی‌اش را پیشتر از مسیر رسمی فراهم آورده باشید.

▪️کتاب ناشر خارجی؟ کتاب استکبار را تا می‌توانید بار بگذارید و بار بگیرید! به‌جای همهٔ منابعی که از این سرزمین گهربار به یغما برده‌اند، به‌جای اشغالگری و تحمیل قحطی مرگبار بر ایرانیان، به‌جای بستن جویبار جریان آزاد علم . . . از گذشته تا به امروز.

@MorphoSyntax

☰

📢 اطلاعیه | دانشجویان تحصیلات تکمیلی

● براساس آیین‌نامه‌های آموزشی، دانشجویان کارشناسی ارشد حداکثر تا پایان نیم‌سال سوم و دانشجویان دکتری حداکثر تا پایان نیم‌سال پنجم:

○ نسبت به تصویب طرح‌نامهٔ خود اقدام نمایند.
○ اقدام به تصویب طرح‌نامهٔ خود نمایند.
○ طرح‌نامهٔ خود را تصویب نمایند.

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | حذف گروه فعلی


❂ در انگلیسی، حذف گروه فعلی، به زدودن فعل از ساختار نحوی می‌انجامد و اگر جمله فعل کمکی نداشته باشد، باید درج «do» رخ دهد:

► John has given the car to his son, but Sam hasn’t -------.
► John gave the car to his son, but Sam didn’t -------.

❂ در فارسی، حذف گروه فعلی، به زدودن فعل از ساختار نحوی نمی‌انجامد، زیرا پیش از اعمال حذف، فعل از درون گروه فعلی می‌گریزد:

◄ مینا اتومبیلش را به پسرش داده بود، اما سینا ــــــ نداده بود.
◄ مینا اتومبیلش را به پسرش داد، اما سینا ــــــ نداد.

❂ اگر فارسی‌زبانان بخواهند فعل را از ساخت همپایۀ دوم حذف کنند، باید به پدیده‌های حذف دیگری چون کافت و روت‌سازی متوسل شوند:

◄ مینا اتومبیلش را به پسرش داده بود، اما سینا موتورش را ــــــ .
◄ مینا اتومبیلش را به پسرش داده بود، اما سینا نه ــــــ .

@MorphoSyntax

☰

از مرگ چه اندیشی چون جان بقا داری
در گـور کـجا گُنجی چون نور خدا داری

خوش باش کز آن گوهر، عالم همه شد چون زر
مــاننـــدۀ آن دلـــــبر بنمــــــا که کــــــــجا داری

در عــشق نشسته تن در عشرت تا گـردن
تو روی تُرُش با من ای خواجه چرا داری

در عالــم بی‌رنـگی مـستی بــود و شنـگی
شیخا تو چو دل‌تنگی با غم چه هوا داری

چندین بمخور این غم تا چند نهی ماتم
هم‌رنگ شو آخر هم گر بخشش ما داری

از تابش تو جانا، جان گشت چنین دانا
بســـم الله مولانا چــون ساغـرها داری

شمس الحق تبریزی چون صاف شکرریزی
با تیــره نیـامیزی چــون بحــر صــفا داری

✍🏿 مولانا، دیوان شمس

@MorphoSyntax

☰

🔝. . . اگر از هوش مصنوعی بخواهید رباعی زیر را به تصویر بکشد:

گاوی‌ست در آسمان و نامش پروین
یک گاو دگر نهفته در زیر زمین

چشم خِرَدَت باز کن از روی یقین
زیر و زبر دو گاو مشتی خر بین

✍🏿 حکیم خیام

● فروردین ۱۴۰۴
● سی‌وسه‌پل اصفهان
● وندالیسم/ تخریب‌گرایی

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | وند تصریفی اسم

□ یکی از عناصر تصریفی اسم در فارسی، «ــ‌ش» است که اسم را معرفه می‌کند. در نمونه‌های زیر، عنصر وابستهٔ «ــ‌ش» تعبیر ملکی ندارد، که اگر آن باشد، ضمیر واژه‌بستی به‌شمار می‌آید:

◄ فیلمش خیلی خوبه، می‌خوام دوباره ببینم.
(= این فیلمه . . . )

◄ از این ماهی‌اش هم بخور. خوشمزه‌ست.
(= این ماهیه . . . )

□ وند تصریفی، عنصری است که به انگیزهٔ مطابقه‌های نحوی، به پایه ملحق می‌شود و طبیعتاً مقوله و/یا معنا را تغییر نمی‌دهد؛ مانند وند جمع اسم، وند صفت/ قید تفضیلی، وند گذشته‌ساز فعل، و وند مطابقه (شناسه) در:

◄ دوست‌هـات بیشـتر از تو درس خونــدنـد.

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | هم‌آیی ملال‌آور


● به چی‌ها حساسیت داری؟
○ کیوی و کرهٔ بادوم‌زمینی.
● درمانش رو می‌تونی با یه سرچ ساده پیدا کنی.
○ و ضمناً به "یه سرچ ساده"!
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

▫️در زبان‌شناسی پیکره‌ای، هم‌آیی/ همایندی رخدادی است که در آن واژه‌هایی با توالی مشخص و بسامد فراوان در کنار هم به‌کار می‌روند. همایندها می‌توانند صفت و موصوف، مضاف و مضاف‌الیه، اجزای همپایه‌های عطف و فصل و جز آنها باشند؛ مثلاً «staple diet, brand new, more or less, quick shower» در انگلیسی، و «کوله‌بار تجربه، زن و شوهر، حیوان زبان‌بسته، قوت غالب» در فارسی.

▫️گاهی به‌کارگیری هم‌آیی‌ها به زیبایی متن می‌افزاید، مراد گوینده و نویسنده را بهتر انتقال می‌دهد، یا اصلاً گریزناپذیر است، مانند «نان و پنیر» در «یک لقمه نان و پنیر با هم می‌خوریم». اما برخی از نمونه‌های هم‌آیی به کلیشه‌های ملال‌آور تبدیل شده‌اند، از جمله «سرچ ساده» که با ورود موتورهای جستجو به زندگی‌مان، به زبان‌مان نیز راه یافته است: «با یک سرچ ساده می‌تونی تاریخ تولد و درگذشتش رو پیدا کنی».

✔️ Collocation

@MorphoSyntax

☰

🗓 ۲۵ فروردین | بزرگداشت عطار


ای دل اگر عاشقی، در پی دلـدار باش
بر درِ دل روز و شب منتظــر یار باش

دلــبر تو دائماً بر در دل حاضــــر است
رو در دل برگشای، حاضر و بیدار باش

دیـــدهٔ جـان روی او تا بنبیند عیان
در طلب روی او روی به دیوار باش

ناحیت دل گرفت لشگر غوغـــای نفس
پس تو اگر عاشقی، عاشق هشیار باش

نیست کس آگه که یار کی بنماید جمال
لیک تو باری به نقــــ.د ساختهٔ کــار باش

در ره او هرچه هست، تا دل و جان نفقه کن
تو به یکـــــی زنـــده‌ای از همه بیـــــزار باش

گر دل و جان تو را دُرّ بقا آرزوست
دم مزن و در فنا همدم عطار باش

✨ در نکوداشت عطار نیشابوری

@MorphoSyntax

☰

📢 اطلاعیه | دانشکدهٔ ادبیات در بهار ۱۴۰۴


□ کانال دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران با انتشار ویدئویی کوتاه، از بازگشایی حیاط‌های پشتی این دانشکده خبر داد. این حیاط‌ها که درهایشان در دو سوی تالار فردوسی باز می‌شوند، مدت‌ها بدون کاربری مشخص رها شده بودند.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

□ استفاده از شگرد «دوربین‌دردست» که از دههٔ پنجاه و شصت میلادی بدین‌سو رواج بیشتری یافته است، یکی از روش‌های فیلم‌برداری، در مستندسازی و ساخت فیلم‌های اکشن، است تا لرزش‌های دوربین، حس واقع‌گرایی و همراهی با صحنه را به بیننده القا کند.

□ گرین‌گرَس در ساخت پنج‌گانهٔ جیسون بورن (Jason Bourne) به خوبی از این شیوه بهره گرفته است. اما در ساخت مستندی کوتاه، که به‌ویژه در مرحلهٔ تدوین، با دور تند تنظیم شده است، لرزش‌های بیش از اندازهٔ تصاویر، پیش از آن‌که بیننده را به حال‌وهوای طبیعی صحنه‌ای ساکن ببرد، او را متوجه حضور دوربین و فیلم‌بردار می‌کند.

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | چرا ادبیات؟

▪️خورخه ماریو پدرو بارگاس یوسا (۲۸ مارس ۱۹۳۶ ــ ۱۳ آوریل ۲۰۲۵) داستان‌نویس، مقاله‌نویس، سیاست‌مدار و روزنامه‌نگار اهل پرو بود. وی در هفتم اکتبر ۲۰۱۰ برندهٔ جایزهٔ نوبل ادبیات شد.

▪️یوسا در سیزدهم آوریل امسال، در ۸۹ سالگی دیده بر جهان فروبست و جهان ادبیات معاصر یکی از نویسندگان چیره‌دست خود را از دست داد. از آثار مشهور او می‌توان به «گفتگو در کاتدرال (۱۹۶۹)»، «خانهٔ سبز (۱۹۶۶)»، «عصر قهرمان (۱۹۶۳)» و «جنگ آخرالزمان (۱۹۸۱)» اشاره کرد.

@MorphoSyntax

☰

🔡 آزفا | ساخت ارتقایی

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
◄ (۱). قطعی به نظر می‌رسد که دو کشور در مذاکرات عمان به توافق دست یابند.

◄ (۲). دو کشور قطعی به نظر می‌رسد که در مذاکرات عمان به توافق دست یابند.

◄ (۳). این موضوع قطعی به‌نظر می‌رسد که دو کشور در مذاکرات عمان به توافق دست یابند.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

◀️ فعل یک‌ظرفیتی «به‌نظر رسیدن» به یک متمم (موضوع درونی) نیاز دارد.

◄ (۱). قطعی به نظر می‌رسد [که دو کشور در مذاکرات عمان به توافق دست یابند].

○ در این جمله، یک ظرفیت فعل «به‌نظر رسیدن» با بند متممی درون قلاب برآورده شده است. «قطعی» قیدی است که فعل یادشده را توصیف می‌کند.


◄ (۲). دو کشور قطعی به نظر می‌رسد [که ـــــ در مذاکرات عمان به توافق دست یابند].

○ این جمله هیچ تفاوتی با جملۀ پیشین ندارد، جز آن‌که فاعل بند متممی (دو کشور) ارتقا یافته و به بند پایه رفته است. «قطعی» همچنان قید است.


◄ (۳). [این موضوع = قطعی] به‌نظر می‌رسد [که دو کشور در مذاکرات عمان به توافق دست یابند].

○ این‌بار یک ظرفیت فعل «به‌نظر رسیدن» با خرده‌بند [این موضوع = قطعی] برآورده شده است. قطعی محمول/ صفت این خرده‌بند است.


◀️ پس در جملۀ «۳» نقش «که دو کشور در مذاکرات عمان به توافق دست یابند» چیست؟ در این نمونه، سازۀ مورد نظر، نه بند متممی، که یک بند موصولی و وابستۀ «این موضوع» است که می‌تواند در جمله باشد یا نباشد. این بند در «۳» پس‌گذاری شده است؛ اما همان‌گونه که در «۴» ملاحظه می‌کنیم، می‌تواند در کنار «این موضوع» بماند:

◄ (۴). این موضوع [که دو کشور در مذاکرات عمان به توافق دست یابند] قطعی به‌نظر می‌رسد.


◀️ در سنت دستور زایشی، به فعل‌هایی مانند «به‌نظر رسیدن» محمول ارتقایی می‌گویند و این ساخت‌ها را ساخت ارتقایی می‌خوانند، به این دلیل که فاعل بند متممی می‌تواند به بند اصلی جابه‌جا شود. در فارسی، برخلاف انگلیسی، فاعلی که به بند اصلی ارتقا می‌یابد، با فعل آن در شخص‌وشمار مطابقه نمی‌کند. توجه به این نکته در آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان اهمیت بسیاری دارد.

◄ (۵). به‌نظر می‌رســد که متهمان پرونده بی‌گناه باشند.
◄ (۶). متهمان پرونده به‌نظر می‌رســد که بی‌گناه باشند.

✔️Raising Construction = ساخت ارتقایی
✔️Complement Clause = بند متممی
✔️Small Clause = خرده‌بند

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | صفت مفعولی، صفت نیست


● اصطلاح «صفت مفعولی» (و در برخی از منابع فارسی: اسم مفعول) کم‌وبیش همتای اصطلاح انگلیسی «past participle» است که خود برگرفته از دستور زبان لاتین و واژۀ «participalis»، به‌معنای «سهیم شدن»، است؛ زیرا صفت‌های مفعولی از هر دو مقولۀ فعل و صفت سهمی برده‌اند و «غالباً» در جامۀ یکی از این دو مقوله آشکار می‌شوند.

● «صفت مفعولی» نام نامناسب و بلکه گمراه‌کننده‌ای برای صورتی از ریشۀ واژگانی است که با پسوند نمود کامل (ــ‌ده/ ــ‌ته) همراه شده است و می‌تواند در نقش صفت، فعل و حتی اسم بنشیند؛ مانند «گذشته» و «بسته» در دو نمونۀ زیر که به‌ترتیب در نقش صفت، اسم و فعل به‌کار رفته‌اند:

◄ هفتۀ گذشته هم به شما گفتم که گذشته‌ها گذشته است.
◄ پشت درِ بستۀ مغازه، بسته‌های نان را با بند بسته بودند.

● اگر به مدخل «گذشته/ بسته» (و دیگر صفت‌های مفعولی) در فرهنگ بزرگ سخن بنگریم، کاربرد اسمی و صفتی آنها را می‌یابیم، اما از مقوله و کاربرد فعلی‌شان هیچ نشانی نخواهیم یافت؛ زیرا پسوند نمود کامل هنگامی که به ریشه ملحق می‌شود و برون‌داد اسم و صفت می‌دهد، از وندهای اشتقاقی و واژه‌ساز زبان است.

● اما آنجا که این وند فعل می‌سازد و مثلاً در ساخت حال و گذشتۀ کامل می‌آید، از عناصر تصریفی زبان به‌شمار می‌رود، سهمی در واژه‌سازی ندارد، و معنای پیش‌بینی‌ناپذیری به‌دست نمی‌دهد. براین اساس، مقولۀ دستوری «بسته» در جملۀ زیر چیست و پسوند حاضر در آن چه ماهیتی دارد؟

◄ یک بسته شکلات نود درصد و دو تا چیپس از اون توش‌نوشک بگیر بیار!

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | ابهام مقوله‌ای: صفت مفعولی


ـ🅐ـ

★جملهٔ زیر با توجه به مقولهٔ دستوری «پخته» و ماهیت «است» مبهم است:

◄ غذا پخته است.

★اگر صفت مفعولی «پخته» صفت باشد و «است» در نقش فعل ربطی آمده باشد، با ساخت اسنادی مواجهیم که صورت منفی‌اش چنین است: «غذا پخته نیست.»

★اگر صفت مفعولی «پخته» فعل باشد و «است» در نقش فعل کمکی آمده باشد، با ساخت حال کامل مواجهیم که صورت منفی‌اش چنین است: «غذا نپخته است».

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

ـ🅑ـ

★جملهٔ زیر با توجه به مقولهٔ دستوری «نپخته» و ماهیت «است» مبهم است:

◄ غذا نپخته است.

★اگر صفت مفعولی «نپخته» صفت باشد و «است» در نقش فعل ربطی آمده باشد، عنصر «نــ» در «نپخته» پیشوند اشتقاقی است. این جمله مثبت است.

★اگر صفت مفعولی «نپخته» فعل باشد و «است» در نقش فعل کمکی آمده باشد، «نــ» در «نپخته» پیشوند تصریفی است. این جمله منفی است.

★«غذا نپخته/ پخته است» در هریک از دو خوانش یادشده، الگوی تکیهٔ متفاوتی دارد.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
🔝الموت/ تصاویر از حسن احمدی

@MorphoSyntax