☰

🧾 واژه‌گزینی | معماری ایرانی

○ مجموعهٔ تاریخی آقازاده در شهرستان ابرکوه، با مساحت ۸۲۰ متر مربع و در زمینی به مساحت ۱۵۰۰ متر مربع در حدود سال ۱۱۵۷ خورشیدی، به سفارش حاج حسین ابرقویی، از متمولان این شهر بنا شده است.

○ گذشته از معماری چشم‌نواز این مجموعه، بادگیر دوطبقهٔ عمارت، شهرتی عالم‌گیر به آن بخشیده است. ساختمان آقازاده که در بهمن ۱۳۷۵ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده، سرشار از عناصر ویژهٔ معماری غنی و کم‌مانند ایرانی است که فقط گوشه‌ای از آنها درپی فهرست شده‌اند.

○ گنبد = Dome
○ مناره = Minaret
○ شاه‌نشین = Alcove
○ هشتی = Vestibule
○ سه‌دری = Triforium
○ کلاه‌فرنگی = Gazebo
○ نورگیر گنبد = Oculus
○ پنج‌دری = Pentaforium
○ ساباط = Arcade, archway
○ پنجرهٔ اُرسی = Sash window
○ تابستان‌نشین = Summer room
○ دالان ورودی = Carriage porch, pawn
○ قطاربندی = Belt course, string course
○ بادگیر = Wind-catcher tower, wind turret
○ مقرنس‌کاری = Honeycomb, stalactite work

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | ادات/ افزوده


□ ادات‌ها/ افزوده‌ها (adjunct) سازه‌هایی اختیاری‌اند که به ساختار افزوده می‌شوند و چیزی به معنای آن می‌افزایند. بنابراین، حضور ادات/ افزوده در جمله و گروه، الزام نحوی ندارد.

□ به فرایند الحاق ادات/ افزوده به ساختار نحوی، «adjunction» می‌گویند. صفت‌ها و قیدها از پرکاربردترین ادات‌ها/ افزوده‌هایی‌اند که می‌شناسیم؛ مانند سازه‌هایی که در جملۀ «۲» در میان قلاب آمده‌اند:

◄ (۱). بازیکن تیم کُشتی حریفش را شکست داد.
◄ (۲). [خوشبختانه] بازیکن [جوان] تیم کُشتی [با در پیش گرفتن راهبرد مناسب] [[خیلی] سریع] [اصلی‌ترین] حریفش را شکست داد.

□ گویا فرهنگستان زبان و ادب فارسی تاکنون معادلی برای «adjunct» پیشنهاد نداده است و اهل فن غالباً یکی از دو اصطلاح «ادات/ افزوده» را در برابر آن به‌کار می‌برند. فرایند «adjunction» هم معادل رایجی ندارد و در متن‌های فارسی گاهی یک عبارت در برابر آن می‌آید.

□ نگارنده برای دو اصطلاح یادشده، به ترتیب، برابرنهادهای «ادات» و «ادات‌افزایی» را به‌کار می‌برد. پیشنهاد شما چیست یا از چه معادل‌هایی برای این دو اصطلاح پرکاربرد نحوی استفاده می‌کنید؟

@MorphoSyntax

☰

🌐 ریشه‌شناسی | دربارهٔ ریشهٔ واژهٔ «مسلمان»

▫️آریا طبیب‌زاده، دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران، در این مقالهٔ عالمانه به بررسی ریشهٔ واژهٔ «مسلمان» می‌پردازد و استدلال می‌کند که این کلمه تبار سریانی دارد. بنابراین، واژهٔ «مسلمان» که نخست در فارسی رواج یافته و سپس به دیگر زبان‌های حوزهٔ تمدن ایرانی، از جمله ترکی و اردو راه پیدا کرده است، نیای مشترکی با واژهٔ عربی «مسلم» یا نام «سلمان فارسی» ندارد.

▫️طبیب‌زاده، آریا (۱۴۰۴). دربارهٔ ریشهٔ واژهٔ «مسلمان». آینهٔ پژوهش، سال ۳۶، شمارهٔ ۱، صص ۲۸۵ -- ۲۹۴.

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | هنر و علم

▪️زبان، ابزار آفرینش ادبی است و رنگ، خمیرمایهٔ هنر نگارگری. اما سپردن آموزش «زبان» فارسی به ادیبان هنرمند، مانند پرس‌وجو دربارهٔ ساختار مولکولی و ویژگی‌های شیمیایی رنگ‌ها از هنرمندان نقاش است. اولی کار علم زبان‌شناسی است، دومی در حوزهٔ علم شیمی.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
🔗 حذف گرایش‌های آزفا و زبان‌شناسی از شغل دبیری، در آزمون استخدامی آموزش و پرورش ۱۴۰۴

https://www.karzar.net/228960
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

همه پشت را سوی یزدان کنیم
به نیروی او رزم شـــیران کنیم

✍🏿 حکیم فردوسی

@MorphoSyntax

☰

✨ امیدوارم همهٔ دوستان و همراهان و هم‌میهنان، در هر گوشه‌ای از این جغرافیای بزرگ و در فراسوی آن، تن‌درست و در امنیت باشند.

@MorphoSyntax

☰

پای بر چــرخ نهـد هرکه ز سر می‌گذرد
رشته چون بی‌گره افتد ز گهر می‌گذرد

✍🏿 صائب

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | توهم تجزیهٔ قومی: راهبرد عبری ــ غربی در برابر ایران (بخش ۱/۲)


🔻گزارش زیر در دهم تیر ۱۴۰۴، در پایگاه تحلیلی ــ خبری رسپانسیبل استیت‌کرفت، به قلم الدار ممدوف، منتشر شده است. او کارشناس سیاست خارجی مستقر در بروکسل و پژوهشگر غیرمقیم در بنیاد کوئینسی است. ترجمۀ فارسی این گزارش را، با اندکی ویرایش، برعهدۀ هوش مصنوعی گذاشتم. مانند بقیهٔ مطالب این کانال، هرگونه نقل مستقیم یا برداشت از این گزارش، با یا بدون ارجاع آزاد است.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
https://responsiblestatecraft.org/iran-war-2672502741/
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

○ دستگاه سیاست خارجی واشنگتن گرایش خطرناکی دارد که کشورهایی را که خصم می‌انگارد، تکه‌تکه کند. اکنون، اندیشکده‌های نومحافظه‌کار، مانند بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها (اف‌دی‌دی) و هم‌فکران‌شان در پارلمان اروپا، آشکارا از تجزیۀ ایران حمایت می‌کنند. این راهبرد بی‌پروا که می‌تواند خاورمیانه [غرب آسیا] را بی‌ثبات‌تر کند، بحران‌های انسانی فاجعه‌باری درپی می‌آورد و با مقاومت سرسختانۀ ایرانیان و حتی متحدان امریکا روبه‌رو خواهد شد.

○ در میانۀ جنگ اخیر اسرائیل و ایران در خرداد ۱۴۰۴، برندا شافر، تحلیلگر اف‌دی‌دی، ادعا کرد تنوع قومی ایران ضعفی است که می‌توان از آن بهره برد. شافر که چندین سال در رسانه‌های امریکا از جمهوری باکو حمایت کرده و روابطش با شرکت نفت دولتی این کشور (سوکار) را پنهان نگاه داشته، سال‌هاست برای تجزیۀ ایران برمبنای خطوط قومی ــ مشابه فروپاشی یوگسلاوی ــ تلاش کرده است. تمرکز اصلی او بر تحریک جدایی‌طلبی در آذربایجان ایران است، جایی که آذری‌ها بزرگ‌ترین گروه غیرفارس ایران را تشکیل می‌دهند.

○ آرای شافر با سرمقالۀ اخیر روزنامۀ اورشلیم پست همسوست که در میانۀ شادمانی از حملات اسرائیل به ایران، از ترامپ خواست تا آشکارا از تکه‌پاره شدن ایران حمایت کند. این مقاله خواستار آن شد که ائتلاف خاورمیانه برای تقسیم ایران شکل بگیرد و به مناطق سنی، کرد و بلوچی که خواهان جدایی‌اند، تضمین‌های امنیتی داده شود. همین رسانه پیشتر نیز از اسرائیل و آمریکا خواسته بود تا از جدایی آذربایجان جنوبی (مناطق آذری‌نشین شمال غرب ایران) حمایت کنند.

○ در همین میان، سخنگوی امور خارجی یک گروه لیبرال میانه‌رو در پارلمان اروپا نشستی دربارۀ «آینده ایران» برگزار کرد که هدف ظاهری آن بررسی چشم‌انداز شورش موفق برضد جمهوری اسلامی بود. اما حضور تنها دو سخنران ایرانی که هر دو جدایی‌طلب قومی از آذربایجان و اهواز بودند، هدف واقعی نشست را آشکار کرد. از زمان قطع روابط
پارلمان اروپا با نهادهای رسمی ایران در ۲۰۲۲، این نهاد به عرصه‌ای برای فعالیت گروه‌های اپوزیسیون تندرو، مانند سلطنت‌طلبان، فرقۀ مجاهدین خلق و جدایی‌خواهان قومی تبدیل شده است.

○ بااین‌همه، ایران کشوری شکننده و در آستانۀ فروپاشی نیست؛ بلکه ملتی ۹۰ میلیونی با هویت تاریخی و فرهنگی عمیق است. اگرچه طرفداران تجزیه بر گونه‌گونی قومی ایران ــ آذری‌ها، کردها، بلوچ‌ها، عرب‌ها ــ تأکید می‌ورزند، اما پیوسته نیروی وحدت‌بخش ملی‌گرایی ایرانی را دست‌کم می‌گیرند. همان‌گونه که شروین ملک‌زاده، پژوهشگر، یادآور شده است، «این اجماع نیرومند در میان پژوهشگران شکل گرفته که سیاست در ایران، با اندیشۀ ایران به‌مثابۀ ملتی با تاریخ پیوسته و بی‌وقفه آغاز می‌شود.» دهه‌ها فشار خارجی، از تحریم تا عملیات پنهانی و جنگ، این انسجام ملی را تقویت کرده است. تصور این‌که تحریک احساسات جدایی‌خواهانه می‌تواند ایران را متلاشی کند، خیالی خطرناک است؛ چنین طرح‌هایی پیش‌تر در عراق و سوریه با شکست مواجه شده‌اند و هرج‌ومرج آفریده‌اند.

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | توهم تجزیهٔ قومی: راهبرد عبری ــ غربی در برابر ایران (بخش ۲/۲)


🔻گزارش زیر در دهم تیر ۱۴۰۴، در پایگاه تحلیلی ــ خبری رسپانسیبل استیت‌کرفت، به قلم الدار ممدوف، منتشر شده است. او کارشناس سیاست خارجی مستقر در بروکسل و پژوهشگر غیرمقیم در بنیاد کوئینسی است. ترجمۀ فارسی این گزارش را، با اندکی ویرایش، برعهدۀ هوش مصنوعی گذاشتم. مانند بقیهٔ مطالب این کانال، هرگونه نقل مستقیم یا برداشت از این گزارش، با یا بدون ارجاع آزاد است.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
https://responsiblestatecraft.org/iran-war-2672502741/
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

○ شافر حتی از حملات هوایی اسرائیل به تبریز، قلب فرهنگی و اقتصادی آذربایجان ایران، استقبال کرده است، رویکردی که نه‌تنها غیراخلاقی، بلکه برخاسته از سوء برداشت ژرف از پویایی‌های درون ایران است. برخلاف انتظارِ او و هم‌فکرانش، حملۀ اخیر اسرائیل سبب همبستگی ملی شد، چرا که آذری‌های ایران به‌شدت در بافت ملی کشور تنیده شده‌اند: هم رهبر عالی کشور، آیت‌الله خامنه‌ای، هم رئیس‌جمهور، مسعود پزشکیان، آذری‌تبارند.

○ یک ماه پیش، من در خیابان‌های تبریز قدم زدم؛ شهری ریشه‌دار در تاریخ و هویت ایرانی. تبریز نه کانون جدایی‌خواهی، بلکه گواهی بر وحدت پایدار ایران است. موزۀ آذربایجان آثار هزاران سال تمدن ایرانی را به نمایش می‌گذارد و خانۀ مشروطه نقش محوری تبریز در انقلاب مشروطهٔ ۱۹۰۶ [۱۲۸۵ خورشیدی] را یادآوری می‌کند؛ یعنی همان جنبشی که ملی‌گرایی مدرن ایرانی را شکل داد و همچنان الهام‌بخش نیروهای دموکراتیک و جامعۀ مدنی است. این گمان که تبریز یا هر شهر عمدتاً آذری‌نشین ایران به دعوت واشنگتن یا تل‌آویو شورش می‌کند، خیالی بیش نیست. آذری‌های ایران اقلیتی تحت ستم و منتظر رهایی نیستند؛ آن‌ها در ایران بالیده‌اند و اغلب فعالان آذری، خواسته‌های خود را در چارچوب حقوق فرهنگی مطرح می‌کنند، نه استقلال.

○ البته، نارضایتی‌های محلی در مناطقی که کردها و بلوچ‌ها ساکن‌اند، بیشتر است؛ به‌ویژه در بلوچستان که دورافتاده، فقیر و سنی‌نشین است. اما حتی در این مناطق نیز شواهدی از حمایت مردمی گسترده برای جدایی در دست نیست. تلاش برای سوء استفاده از این نارضایتی‌ها، امریکا را در برابر متحدانش قرار می‌دهد. ترکیه، متحد کلیدی ناتو، هرگز حمایت امریکا از جدایی‌طلبان [پان]کرد در ایران را تحمل نخواهد کرد و پاکستان نیز مداخلۀ غرب در بلوچستان ایران را تهدیدی مستقیم برای تمامیت ارضی خود می‌داند. روسیه و چین مدت‌هاست استدلال می‌کنند که واشنگتن به دنبال تجزیۀ دشمنان خود، از یوگسلاوی تا عراق، است. پس هرگونه تلاش برای تجزیۀ ایران، بدبینی آن‌ها را تأیید می‌کند و بر سرکوب داخلی اقلیت‌ها می‌افزاید. هند نیز چنین سیاست‌هایی را رد می‌کند، چرا که منافع راهبردی‌اش در طرح‌هایی مانند بندر چابهار به خطر می‌افتد.

○ در اروپا نیز پیامدهای این سیاست‌ها شدید خواهد بود: ایران بی‌ثبات می‌تواند بحران مهاجرتی به مراتب بزرگ‌تری از موج پناه‌جویان سوری در ۲۰۱۵ ایجاد کند و بستر مناسبی برای گروه‌های تروریستی فراهم سازد. شاخۀ خراسان داعش پیش‌تر در ایران فعال بود و حملات انتحاری در کرمان انجام داده است. همچنین، هرگونه اختلال در تنگۀ هرمز می‌تواند شوک انرژی شدیدی به اروپا وارد کند. معماران این رویکرد، یعنی تندروهای اف‌دی‌دی و هم‌پیمانان اروپایی و اسرائیلی‌شان، با آتش بازی می‌کنند. تلاش برای تجزیۀ ایران به هرج‌ومرجی خواهد انجامید که از مرزهای این کشور فراتر می‌رود. غرب به جای خیال‌پردازی دربارۀ تجزیه، باید به تعامل عمل‌گرایانه روی آورد؛ در غیر این صورت، با جنگی بی‌پایان روبه‌رو خواهد شد که آمریکا و اروپا تاب آن را ندارند.

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | واژگونه‌های «گشا»


امیــر عشــق رســید و شــراب‌خانه گــشاد
شراب همچو عقیقش به سنگ خاره رسید

هزار چشمهٔ شیر و شکر روان شد از او
شکاف کـرد و به طفلان گاهواره رسـید

هزار مسجد پر شد چو عشق گشت امام
صلوه خیر من النوم از آن مــناره رســید

✍🏿 مولانا، دیوان شمس

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
❂ ریشهٔ «گُشا» در معنای «باز کردن» تنوع ساختواژی جالبی دارد و با سه واژگونهٔ مختلف در بافت‌های صرفی‌نحوی آشکار می‌شود. این تنوع ساختواژی را برای نمونه می‌توانیم در مصدرهای این ریشه بیابیم:

۱. بباید گشادن به پاسخ دو لب (فردوسی)
۲. گشودن بند این مشکل محال است (نظامی)
۳. از بهر گشاییدن ابواب رسیده (مولانا)

❂ این پدیده که با نام بیش‌گونگی شناخته می‌شود و پیشتر نیز از آن سخن گفته‌ایم، یک ریشه را با صورت‌های تصریفی و اشتقاقی مختلف در محیط‌های صیغگانی و خانوادهٔ واژگانی همسان آشکار می‌کند.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

🔝هنر معماری ایرانی در مجموعهٔ میدان امیرچقماق، یزد


@MorphoSyntax

☰

🔝احسان عبدی‌پور، کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | حالت‌نمای مفعولی و بند موصولی


◄ (۱). [پسرهایی [که با تو آمدند]] . . .

✏️ اسم به همراه بند موصولی وابسته‌اش، یک گروه اسمی می‌سازد. این گروه اسمی نقش‌های دستوری مختلفی می‌پذیرد و از جمله در جایگاه مفعول مستقیم می‌نشیند. در چنین نقشی، حالت‌نمای مفعولی «را» ــ در فارسی گفتاری ــ می‌تواند پس از هستهٔ اسم یا در پایان گروه اسمی، یعنی پس از فعل بند موصولی، آشکار شود:

◄ (۲). [پسرهایی رو [که باهات اومدند]] نمی‌شناسم.
◄ (۳). [پسرهایی [که باهات اومدند] رو] نمی‌شناسم.

✏️ تظاهر نشانهٔ مفعولی در یکی از دو جایگاه یادشده (پس از هستهٔ اسم یا پس از بند موصولی) نه منع تجربی دارد، نه برخلاف بنیادهای نظری است. بااین‌همه، در فارسی معیار درج «را» در پایان بند موصولی که به آن «رای پس از فعل» می‌گویند، نهی شده و البته شایسته است که در نوشتار رسمی هم رعایت شود.

✏️ اما نوشتار تصویر بالا از آنجایی عجیب است که نویسنده به آوردن یک نشانهٔ مفعولی بسنده نکرده و گویا کارش با درج یک رای پس از اسم یا پس از فعل راه نیفتاده است.

◄ (۴). هیچ واحد صنفی نباید [پسرانی را [که هنوز به سربازی نرفته‌اند]]، به‌کار گیرد.

@MorphoSyntax

☰

🔡 آزفا | یای کمیت‌نما

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
« . . . و سخن اوست که ای جوانان کار به جوانی کنید، پیش از آن‌که به پیری رسید که ضعیف شوید و در تقصیر بمانید، چنین که من مانده‌ام. و این وقت که این سخن گفت، هیچ جوان طاقت عبادات او نداشت. و گفت: سی سال است که استغفار می‌کنم از یک شکر. گفتند: چگونه؟ گفت: بازار بغداد بسوخت، اما دکان من نسوخت؛ مرا خبر دادند. گفتم: الحمدلله. از شرم آن‌که خود را به از برادران مسلمان خواستم و دنیا را حمد گفتم، از آن استغفار می‌کنم.»

✍🏿 شیخ عطار، تذکرة الأولیاء
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

◄ هیچ جوان/ جوانی طاقت عبادات او نداشت.

□ در میان وندهای تصریفی اسم، باید از پسوند وابسته به سور یا کمیت‌نمای «هر، هیچ» یاد کرد که در انتهای گروه اسمی می‌نشیند.

✧ گروه وصفی:
◄ هر کتابی را دو بار می‌خواند.
◄ هر کتاب ارزشمندی را دو بار می‌خواند.

✧ گروه اضافی:
◄ هیچ نماینده‌ای با این طرح موافقت نمی‌کند.
◄ هیچ نمایندهٔ مجلسی با این طرح موافقت نمی‌کند.

□ عنصر وابستهٔ «ــ‌ی» در ساخت‌های مورد بحث، پسوند تصریفی است، نه واژه‌بست. در آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان، این تکواژ وابسته را باید در مجموعهٔ عناصر تصریفی اسم معرفی کرد.

□ ماهیت این وند، با یای نکره متفاوت است و زبان‌آموز باید متوجه شود که برخلاف یای نکره، یای وابسته به کمیت‌نما را نمی‌تواند در گروه‌های وصفی، به اسم ملحق کند.

✧ یای کمیت‌نما:
◄ از نمایشگاه، هر کتاب جدیدی را می‌خرید.
◄ *از نمایشگاه، هر کتابی جدید را می‌خرید.

✧ یای نکره:
◄ از نمایشگاه، کتاب جدیدی خرید.
◄ از نمایشگاه، کتابی جدید خرید.

□ نحو زبان فارسی به‌ویژه در حوزهٔ ساخت گروه اسمی پیچیدگی‌های بسیاری دارد که در تدوین منابع آموزش زبان فارسی باید به آنها توجه کرد؛ از جمله آن‌که مثلاً غیرفارسی‌زبانان باید بیاموزند که درج یای وابسته به کمیت‌نما در کدام گروه‌های اسمی اختیاری و در کدام گروه‌های اسمی الزامی است.

◄ هر کتاب ارزشمندی/ ارزشمند را دو بار می‌خواند.
◄ هیچ نمایندهٔ مجلسی/ *نمایندهٔ مجلس با این طرح موافقت نمی‌کند.

□ آیا در دو نمونهٔ بالا، شم زبانی شما هم درج یای کمیت‌نما را در جملهٔ نخست اختیاری و در جملهٔ دوم الزامی می‌داند؟ بله 👍 ــ خیر 👎

@MorphoSyntax

☰

📢 زبان رسمی | گفتگوی رؤسای جمهور لیبریا و امریکا

● بوآکای: . . . می‌خوام ازتون بابت فرصتی که به ما دادید، خیلی تشکر کنم.
○ ترامپ: من ممنونم . . . و چه انگلیسی خوبی! کجا یاد گرفتی به این خوشگلی حرف بزنی؟ کجا درس خوندی؟
● بوآکای: در لیبریا.
○ ترامپ: در لیبریا؟!
● بوآکای: بله آقا.
○ ترامپ: خیلی جالبه [مگه اون‌جا کانون زبان دارید؟]. آدم‌هایی پشت این میز نشستند که نمی‌تونند این‌طوری حرف بزنند!
● بوآکای: [تو خودت کجا درس خوندی؟!] زبان رسمی کشور ما انگلیسیه!
○ ترامپ: اه . . . جالبه.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
▪️جمهوری لیبریا کشوری در ساحل غربی قارهٔ افریقا با نزدیک به پنج‌ونیم میلیون نفر جمعیت است. در ۱۸۴۷ میلادی، بردگانی که از امریکا به افریقا بازگشته بودند، این کشور را بنیاد نهادند. زبان رسمی لیبریا انگلیسی است، گو این‌که با توجه به تنوع قومی و فرهنگی، بیش از ۲۰ زبان بومی نیز در آنجا رواج دارد.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

🔡 آزفا | گشا: گشادن/ گشودن/ گشاییدن


1⃣ فرض کنید واژهٔ «نشا» که از عربی به فارسی راه یافته و از آن فعل مرکب «نشا کردن» (= کاشتن بوته‌های کوچک، مانند برنج) ساخته‌ایم، به فعل بسیط تبدیل شود؛ یعنی همان‌گونه که مثلاً وام‌واژۀ «طلب» چنین مسیری را پیموده و امروزه از آن مصدر «طلبیدن» گرفته‌ایم یا صورت‌های «می‌طلبد» و «می‌طلبید» را صرف کرده‌ایم. در این صورت، از ریشۀ «نشا» چه مصدری می‌سازید یا آن را چگونه در زمان گذشته صرف می‌کنید؟ می‌نشاد، می‌نشود، یا می‌نشایید؟

2⃣ پیش از این، در جای دیگر گفته‌ایم که قاعده‌مند بودن صورت‌های تصریفی، به‌معنای پیش‌بینی‌پذیر بودن آنهاست و در میان افعال فارسی، تنها صورت‌هایی پیش‌بینی‌پذیرند که به توالی «ــ‌یدن» ختم شوند. امروزه اگر بخواهیم از «سرما» مصدر و فعل بسازیم، قطعاً به قیاس «فرما/ فرمودن»، صورت «سرمودن» تولید نمی‌کنیم؛ بلکه برپایهٔ الگوی قاعده‌مند، مصدر «سرماییدن» و فعل گذشتۀ «سرمایید» می‌سازیم. به همین قیاس، «نشا» نیز اگر جامۀ فعل بر تن کند، دارای مصدر «نشاییدن» و صورت گذشتۀ «می‌نشایید» خواهد بود.

3⃣ طبیعتاً این نکته دربارۀ ریشۀ «گشا» هم صادق است. اگر قرار باشد ساختواژهٔ قاعده‌مند «گشا» در قالب مصدر یا تصریف گذشته، به شکل «گشادن/ گشاد» باشد، باید انتظار داشته باشیم که «گرا» (گراییدن/ گرایید) و «آرا» (آراستن/ آراست) نیز از همین الگو پیروی کنند و به‌ترتیب، به صورت «گرادن/ گراد» و «آرادن/ آراد» درآیند. «گشودن/ گشود» نیز صورت قاعده‌مند از ریشۀ «گشا» نیست و دانش زبانی پیشین‌مان سبب می‌شود که به خطا گمان کنیم این الگو پیش‌بینی‌پذیر است.

4⃣ چنانچه به فرایند زبان‌آموزی کودکان و غیر فارسی‌زبانان دقت کرده باشید، حتماً با فعل‌هایی مانند «پزید» (به قیاس لرزید و به‌جای پخت) یا «کُشید» (به قیاس کِشید و به‌جای کُشت) مواجه شده‌اید. در واقع، برای زبان‌آموزان فقط پایانۀ «ــ‌یدن/ ــ‌ید» قاعده‌مند و پیش‌بینی‌پذیر است و مثلاً برای صرف ریشۀ «پز» به الگوی «باز/ باختن» یا «سوز/ سوختن» نمی‌نگرند. این نکات به‌ویژه در آموزش زبان فارسی اهمیت دوچندانی دارند و در تدوین منابع آموزشی باید به آنها توجه کرد. در این مورد، زبان‌آموز باید یاد بگیرد که برخلاف انتظارش، «گشاییدن» مصدر رایج و پذیرفته از ریشۀ «گشا» نیست (هرچند در متون به‌کار رفته) و در فارسی معاصر، «گشودن» رواج افزون‌تری دارد.

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | فقط گیتار رو با خودت نبر!

▪️رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، که علاقهٔ سیری‌ناپذیری به مصادرهٔ عناصر فرهنگ و تمدن ایران دارد و پیشتر نیز نوروز را با خود به بلاد عثمانی برده بود، این‌بار با کم‌لطفی در حق شیرازی‌ها، فقط به شهرهای تبریز و ری و اصفهان و هرات بسنده کرد و آنها را از کانون‌های درخشان تمدن تُرک‌‌ها برشمرد (متن خبر).

▪️البته رجب توضیح نداد که چرا وقتی طیاره‌های اسراییلی هم‌وطنان عزیز آذری‌مان را در تبریز سخت‌تر و پیوسته‌تر از هرجای دیگر بمباران می‌کردند، صدای اعتراضی از او و خاله‌جانش، الهام علی‌اف، در جمهوری ساختگی باکو درنیامد و چه شد که در برابر حمله به مرکز تمدنی خود سکوت کردند!

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | غریق نجات

🖊 خداوند باعث و بانی‌اش را «غریق رحمت» خود فرمایند که در روزگاری که مردم همه می‌جهنمیدند، لیگ «غریق نجات» را راه انداخت!

◄ تعیین تکلیف لیگ نجات غریق پس از دو سال

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | چگال


□ برخی از گروه‌های علوم پایه، از جمله فیزیک و زیرشاخه‌های شیمی از پیشروترین و حاذق‌ترین گروه‌های واژه‌گزینی فرهنگستان‌اند که نه‌تنها اصطلاحاتی که برمی‌گزینند، در دیگر حوزه‌های علم هم به‌کار می‌آیند، بلکه سازوکار واژه‌سازی‌شان می‌تواند برای گروه‌های مختلف آموزنده باشد.

□ مثلاً، در حالی که برخی از زبان‌شناسان، گاهی اصطلاحات نادرست یا نامناسب را با این توجیه که در میان اهل علم جا افتاده و رواج یافته‌اند، کنار نمی‌گذارند، در شیمی و فیزیک سال‌ها پیش از خیر و شر اصطلاح رایج «جرم حجمی» گذشتند و برابر فارسی «چگالی» را برای «density» برگزیدند.

□ فهرست کوتاه زیر نشان می‌دهد که وقتی واژۀ فارسی مناسبی برای یک اصطلاح علمی انتخاب می‌شود، چگونه می‌توان برای خوشه‌ای از واژه‌های مشتق، مرکب، و مرتبط نیز معادل مناسب یافت:

● چگاله = condensate
● چگالش = condensation
● چگالنده = condenser
● کم‌چگالی = low-density
● پرچگالی = high-density
● میان‌چگالی = medium-density
● شیر چگال = condensed milk


🔝وقتی به گفتهٔ بازرس ویژه، چگالی آب و بنزین برابر است و با هم مخلوط می‌شوند!

@MorphoSyntax

☰

📖 داستان کوتاه | ماکسیم گورکی

▫️نویسنده: ماکسیم گورکی (۱۸۶۸ ــ ۱۹۳۶)
▫️داستان: مادر یک خائن
▫️مترجم: فریدون گیلانی
▫️منبع: نشریهٔ کتاب هفته، ششم اسفند ۱۳۴۰، شمارهٔ ۲۰.

@MorphoSyntax