🧠 برداشت عموم از اراده آزاد--- ناشی از آرای آذرخش مکری، نیما قربانی و سایرین


1️⃣ در فضای مجازی فارسی‌زبان، باور دارند که علم با استناد به قوانین خود --- از علوم اعصاب گرفته تا فیزیک--- اراده آزاد را رد کرده است. رگ گردن بعضی طرفداران این دیدگاه هم زیاد بیرون می‌زند و ما هم قبلا مورد عنایت ایشان بوده‌ایم.

2️⃣ با این حال، در بحث اراده آزاد، طبق آخرین نظرسنجی‌ها و تحلیل مقالات، اکثریت قاطع نزدیک به ۶۰ درصدی متخصصین دانشگاهی قائل به دیدگاه «سازگارگرایانه» است. دیدگاهی که بین قانونمندی عالم، یا حتی تعیین‌شدگی، و اراده آزاد تضادی نمی‌بیند. (و تنها ده درصد قائل به رد اراده آزادند.)

3️⃣ از چرت و پرت‌های پریشان چهره‌های رسانه‌ای می‌گذرم. اینجا بیشتر با مخاطبین افراد محترمی مثل آذرخش مکری و نیما قربانی صحبت می‌کنم. قصد دارم به عنوان کسی که دیدگاه سازگارگرایانه را بارها معقول‌تر می‌دانم، در یک سری نوشته این دیدگاه را برایتان توضیح بدهم.

✅️ مهمتر از آنکه رای نهایی من و شما چیست، این است که مساله‌ای که درباره آن رای می‌دهیم را بفهمیم. 😉

ممنون از همراهی شما.

@Physics_Daily | از نورون تا هوش

توزیع طبیعی (نرمال)
توزیع فراطبیعی (پارانرمال)

@Physics_Daily | از نورون تا هوش

🧠 چرا شبکه عصبی چندلایه؟

گفتیم که هجرت هینتون به کالیفرنیا بعد از یک شروع نه چندان ایده‌آل با دوران موسوم به زمستان هوش مصنوعی همراه بود. یک ریشه‌ش ناتوانی شبکه‌های عصبی تک‌لایه در حل مسائل پیچیده بود. اینجا بررسی می‌کنیم چرا چندلایه بودن مهمه.

1️⃣ در دهه ۶۰، رزنبلات و ساینتیست‌های دیگر تلاش می‌کردند یک شبکه عصبی (پرسپترون) چندلایه بسازند. گروه جدید هینتون در کالیفرنیا این تلاش را در دهه ۸۰ ادامه می‌داد.

2️⃣ پرسپترون اولیه تک‌لایه بود. یعنی فقط یک لایه نورون بین ورودی (مثلا یک حرف A انگلیسی که بر کاغذی نوشته شده) و خروجی (تشخیص حرف A پس از پردازش) وجود داشت. تصویر رو زیر این پست می‌گذارم.

3️⃣ وقتی پرسپترون حرف A انگلیسی چاپ شده بر کاغذ را بررسی می‌کرد، هر نورون بر یک نقطه کاغذ متمرکز می‌شد. مثلا یکی از نورون‌ها یاد گرفته بود اگر حرف A بر کاغذ چاپ شود، نقطه مورد بررسیش معمولا سیاه هست. دیگری یاد گرفته بود سفید است. تشخیص نهایی از همین بررسی نقطه به نقطه می‌آمد.

4️⃣ شبکه عصبی چندلایه می‌توانست فراتر برود. تصور کنید شبکه عصبی چندلایه می‌خواهد صورت انسان را تشخیص بدهد. لایه اول نقطه‌های روی تصویر را بررسی می‌کند: هر نقطه سیاه یا سفید است. بعد از این پردازش اطلاعات را به لایه دوم می‌فرستد. لایه دوم نقطه‌ها را سر هم می‌کند و خطوط مهم تصویر را پیدا می‌کند: این نقاط سیاه در کنار هم خطی در حاشیه تصویر ساخته‌اند. لایه سوم خطوط را در کنار هم می‌گذارد: این سه خط مثلث ناقصی می‌سازند که شبیه بینی انسان است.

✅️ شبکه‌های چندلایه می‌توانستند الگوهای بسیار پیچیده را تشخیص بدهند. چندلایه شدن پرسپترون کافی بود تا پاسخ منتقدین داده شود. اما در آن زمان الگوریتم مناسبی برای یادگیری شبکه چندلایه وجود نداشت. هینتون و رفقا در کالیفرنیا روی این مساله کار می‌کردند.

@Physics_Daily | از نورون تا هوش

سمت چپ: شبکه عصبی تک‌لایه
سمت راست: شبکه عصبی چندلایه

چرا شبکه‌های عصبی عمیق در یادگیری چنین قابل اتکا هستند، و آیا شباهت آن‌ها با مغز چیزی بیشتر از شباهتی سطحی‌ست؟

جمله اول چکیده مقاله جدیدم. باز قصد دارم حسابی گرد و خاک کنم.

@Physics_Daily | از نورون تا هوش

⚡️ منظور قدیمی‌ها از اراده آزاد چی بوده؟

در اندیشه غربی، ریشه بحث "اراده آزاد" به فلاسفه قرون وسطی مثل سنت آگوستین و البته پیش‌تر از اون اپیکتتوس می‌رسه. اما اگر دقت کنید، خود این‌ها وام‌دار گذشتگان هستند. افلاطون و ارسوط عین عبارت "اراده آزاد" رو ندارند، اما از "تسلط بر عمل" صحبت می‌کنند.

🟢 افلاطون می‌گه روان سه بخش داره: عقلانیت، هیجانات (خلق‌وخو هم ترجمه شده) و امیال. آزادی انسان در گرو برقراری عدالتی درونی بین این‌هاست. جوری که خرد هدایت کند، هیجانات باهاش همسو باشند و امیال در قید عقلانیت قرار بگیرند.

🟢 ارسطو تا حدودی با افلاطون موافقه. می‌پذیره که باید آزادی رو پرورش داد. اما یه نکته جالبی می‌گه:

ما اراده انجام داوطلبانه کارها را داریم. به این معنا که: بخش بزرگی از آنچه انجام می‌دهیم از درون خودمان می‌آید.

نکته جالبتر ارسطو برای من اینه: می‌گه تصمیمات ما در چند راهی‌های زندگی بر درونمون اثر می‌گذارند. تصمیمات خردمندانه شخصیتی خردمندتر می‌سازند که بهتر تصمیم خواهد گرفت.

پانوشت: صحبت ارسطو از این حیث خیلی جالبه که نوعی جفت‌شدگی (کاپلینگ) بین محیط و فرد در نظر می‌گیره. حرکت نظریه‌های متاخر علوم اعصاب به سمت جفت‌شدگی ادراک و عمل و به طور کلی لحاظ کردن عاملیت مغز رو هم دریابید.

اطلاعات بیشتر درباره آرای ارسطو و افلاطون: دانشنامه استنفورد، اراده آزاد، بخش آرای فلاسفه باستان و قرون وسطی

@Physics_Daily | از نورون تا هوش

شطرنج معمولی دیدند خیلی سخته و از پسش بر نمیاند رفتند سراغ ورژن ها و مدل های دیگه ای از شطرنج.
یه برآورد تقریبی از کل تعداد موقعیت های ممکن در شطرنج که به عدد شانون معروفه حدودا
10¹²⁰
تا است، که همینم با فرضیاتی به دست اومده.

این شطرنج ۵ در ۵ هم به شطرنج گاردنر معروفه و کامل حل شده. مهره های سمت شاه حذف شدند، حرکت
en passant
و قلعه ممنوعه. بررسی کردند و به این نتیجه رسیدند که وضعیت نهایی بازی مساویه(یعنی اگر دو حریف بهترین حرکاتشون رو انجام بدند بازی مساوی می شه)

⚡️ توهم یا برآیش (امرجنس)؟

مثال همیشگیم از پدیده برآمده:

گرداب. گرداب نوعی رفتار جمعی مولکول‌های آب در شرایط محیطی خاص هست. این پدیده در یک دونه مولکول آبِ تنها دیده نمی‌شه. در جمعیتشون دیده می‌شه. لازم به ذکره که این پدیده از آسمون هم نازل نمی‌شه. منشا این پدیده خصوصیات مولکول‌های آب، چینش اون‌ها کنار هم و تبادلاتشون با محیط--- شامل ماده، انرژی و اطلاعات.

✅️ این مثالی از برآیش علمی هست. گرداب توهم نیست، بلکه یک پدیده برآمده‌ست. گرداب جادویی نیست، بلکه منشا کاملش مکانیسم‌‌های فیزیکی هستند.

✅️ حافظه، پول، فرهنگ و... هم همینند. نه جادویی هستند (که منشاهایی فراتر از فیزیک داشته باشند) و نه توهم هستند به این معنا که وجود خارجی نداشته باشند.

@Physics_Daily | از نورون تا هوش

🧠 ریشه باستانی سه نگاه به اراده آزاد در غرب

از نگاه افلاطون و ارسطو به اراده آزاد گفتیم. اینجا بحث رو ادامه می‌دیم. چند قرنی قبل از میلاد مسیح هستیم. وقتی می‌خونید توجه کنید: خیلی چیزهایی که امروزه به عنوان اطلاعات جدید در نظر می‌گیریم ‌تفکرات رایج متفکران اون زمان بوده.

1️⃣ دیدگاه رواقی با ساده‌سازی: همه چیز انسان جسمانی‌ست و ‌توسط قوانین طبیعت هدایت و تعیین می‌شود‌‌. اما این تعیین‌شدگی اصطلاحا «از ما می‌گذرد.» یعنی نخ بعضی رویدادها علاوه بر عواملی بیرون از ما به عواملی درون ما می‌رسه. مثلا کیک توسط شما در فر پخته می‌شه‌. از قبل تعیین شده بوده که پخته خواهد شد. اما چه عواملی تعیین‌کننده پخته شدن بودند؟ عوامل بیرونی (مثل تبلیغات تلویزیون درباره خوشمزگی کیک و درخواست مهمان‌های ناخوانده شما) + عوامل درونی (مثل خواص و رفتار سیستم‌های ادراک و توجه و تصمیم‌گیری شما. بدیهی‌ست، اگر این خواص و رفتار به گونه دیگری می‌بود؟ ممکن بود کیک پختن اتفاق نیافتد). پس مساله اصلی تعیین‌شدگی نیست. مساله این است که توسط چه تعیین شده؟ اگر تا حد زیادی توسط عوامل درونی فرد تعیین شده باشد، اراده و مسئولیت اوست.

2️⃣ دیدگاه اپیکوری‌ها با ساده‌سازی: باز هم همه چیز جسمانیه و توسط قوانین طبیعت هدایت می‌شه. همینطور، به دنبال تفکرات دموکریت،‌ همه چیز از اتم‌ها تشکیل شده. اما!!!حرکت اتم‌ها کاملا تعیین‌شده نیست. بلکه پیچشی در حرکت اتم‌ها پیش میاد که تصادفیه. این عدم تعیین‌شدگی مجالی برای اراده می‌ده. دقت کنید در این دیدگاه «تعیین‌شدگی مخالف اراده»‌ در نظر گرفته می‌شه.

3️⃣ دیدگاه اسکندر افرودیسی (پس از مسیح): چیزی فراتر از جسم و شخصیت و بدن و... وجود داره و ما بر سر هر انتخاب ما می‌تونیم مستقل از همه این عوامل تصمیم بگیریم.

دیدگاه اول رو می‌شه ریشه سازگارگرایی دونست، دیدگاه دوم رو می‌شه ریشه ناسازگارگرایی دونست و دیدگاه سوم رو ریشه دیدگاه لیبرتارین.

امیدوارم این تصور که قدما از مرحله پرت و اسیر تفکرات مذهبی بودند براتون یه مقداری کمرنگ شده باشه.

مطالعه بیشتر در دانشنامه استنفورد، اراده آزاد، دوران باستان و قرون وسطی

@Physics_Daily | از نورون تا هوش

🧠 اولین شواهد بحرانیت در مغز

این مطالعه مربوط به سال ۲۰۰۱ هست.
Linkenkaer Hansen et al. (2001)


نشون می‌ده همبستگی زمانی امواج مغزی بسیار طولانیه! حالا یعنی چی؟

فرض کنید موج آلفای مغز خودبخودی بالا می‌ره--- موجی با فرکانس ۸ تا ۱۲ هرتز. متعاقبش نواحی مختلف مغز شروع می‌کنند به فعالیت. مدتی که می‌گذره، اون آلفای بالا رفته دوباره پایین میاد و مغز به حالت عادی برمی‌گرده. اما در این بین چه اتفاقی افتاده؟

در این بین، اگر نگاه سیگنال‌های مغزی کنید، می‌بینید امواج مغزی شباهت زیادی به امواج مغزی قبل از خودشون نشون می‌دن. این شباهت رو تا مدت زیادی حفظ می‌کنند. برای همین می‌گن امواج مغزی همبستگی زمانی طولانی دارند.

مثال بزنم. سروصدای بی‌قاعده در شلوغی شهر رو تصور کنید. امواج صوتی وسط بازار وکیل همبستگی زمانی زیادی ندارند. اما یک قطعه موسیقی همبستگی زمانی زیادی داره چون ریتم‌ها و نوت‌هاش و ... تا حد خوبی تکرار می‌شن.

این مطالعه نشون داد همبستگی زمانی امواج مغزی با قاعده توانی سقوط می‌کنه:
همبستگی = مدت زمان به توان یه عددی

این نتیجه بسیار مهم بود. چون یکی از پیش‌بینی‌های نظریه بحرانیت مغزی رو تایید می‌کرد: طولانی بودن همبستگی زمانی و قاعده توانی.

منبع: کتاب کورتکس و نقطه بحرانی، از همکار عزیزم جان بگز.

@Physics_Daily | از نورون تا هوش

⚡️ در برابر مکانیسم ماشه باورهات رو باور کن

وقتی کسی باور داره حق باهاشه و توانمندترینه، جسورانه‌تر رفتار می‌کنه و استقامت بیشتری هم نشون می‌ده. "باورهات رو باور کن" استراتژی این حکومت بوده، از جنگ هشت ساله تا تحریم و مذاکره.

مشکل اصلی اینجاست که "باورهات رو باور کن" آداپته‌پذیری سیستم رو به شدت پایین میاره. رفتار جسورانه و استقامت فقط دو مکانیسم از هزاران مکانیسم هوشمندانه جمعیت‌های انسانیه. قرار نیست همین دو مکانیسم تمام مسائل پیچیده سیاسی اجتماعی رو حل کنه. گاهی وقت‌ها روش هوشمندانه دقیقا برعکس جسارت و استقامته.

شک، بازنگری، کم‌آوردن، چرخش، کوتاه اومدن و... مکانیسم‌های دیگری هستند که "باورهات رو باور کن" جلوی بروزشون رو می‌گیره.

@Physics_Daily | از نورون تا هوش

⚡️ آداپته‌پذیری در سیستم‌های پیچیده

همیشه گفتم مدیران و سیاستمداران شدیدا نیاز دارند مبتنی بر نظریه پیچیدگی فکر کنند. اینجا سه مورد بهتون می‌گم که به بسیاری سیستم‌های پیچیده آداپته‌پذیری می‌ده.

۱. تنوع عملکردی: تنوع اعضای سیستم و پیچیدگی شبکه ارتباطاتی آن‌ها می‌تواند گستره وسیعی از رفتار جمعی پدید بیاورد. هر رفتار جمعی می‌تواند در شرایط خاصی به کار بیاید.

۲. حشو یا تکرار: اعضا یا مدارهای مهم سیستم که عملکرد خاصی دارند بارها تکرار می‌شوند--- مثلا فقط یک آشپز در کشور نیست و هزاران آشپز با توانایی یکسان وجود داره. این تکرار از عملکرد مورد نظر در برابر آسیب محافظت می‌کند--- مثلا اگر یه آشپز از بین بره کس دیگه‌ای جایگزینش می‌شه.

۳. هدایت چندمقیاسه: بسیاری تصمیم‌گیری‌ها و حل مساله‌ها در سطح خرد و توزیع شده بین اعضای مختلف انجام می‌شود. این تصمیم‌گیری‌های خرد می‌تواند تجمع پیدا کند و به تصمیم جمعی برسد. دقت کنید، ریشه جوشش تصمیم مهم بعدی "کاملا" مشخص نیست. بنابرین پیش‌بینی رفتار سیستم بسیار دشوار است. همینطور اطلاعات در سطوح مختلفی برهمکنش می‌کند--- افراد، خانواده‌ها، نهادها، و...--- که امکان تصمیمات پیچیده‌تر را فراهم می‌کند.

@Physics_Daily | از نورون تا هوش

چرا ایده بدیه که فیزیک بخونید؟

برش کوچکتر: ریاضیاتش سخته.
برش بزرگتر: دیگه نمی‌تونی از فیلم‌های اکشن لذت ببری. چون متوجه غلط بودن فیزیکی‌شون می‌شی.

پرانتز خودم: از سای‌فای هم همینطور. اون فیلم خاص سای‌فای که می‌خواید بگید متفاوته و مشکلی نداره؟ از اونم همینطور. 😁

@Physics_Daily | از نورون تا هوش

پایان تراژیک ده ریاضیدان
۱. کانتور:
نظریه مجموعه ها رو بنا نهاد، مورد تمسخر قرار گرفت، در آسایشگاه بستری شد، اون اواخر فکر می کرد دشمنانی داره که دنبال آسیب زدن بهش هستند.
۲.کاردانو: متهم به سرقت علمی شد، تاریخ مرگش رو پیش بینی کرده بود و در همون روز به زندگی خودش پایان داد تا دچار خطا در پیش گویی اش نشه.
۳. گالوا:
دوئل بر سر دختری یا مسائل سیاسی، در ۲۰ سالگی کشته شد.
۴. گودل: به خاطر ترس از مسموم شدن از خوردن امتناع کرد و در نهایت در گذشت.
۵. ارشمیدس:
می گند در حال حل مساله کشته شد.
۶. هیپاتیا:
زنی ریاضیدان که توسط گروه های مذهبی کشته شد.
۷. فراری:
با توطئه خواهر و با سم کشته شد.
۸. تورینگ:
محکوم شد و به روایتی خودکشی کرد.
۹. فیثاغورث:
توسط دموکراسی خواهان کشته شد.
۱۰.بولتزمن:
خودکشی کرد.

🧠 مغز و نقطه بحرانی

این کلیپ از یوتوب Quanta Magazine برداشته شده و به کوشش @tanidegi ترجمه شده.

وقتی از مغز بحرانی می‌گم، دارم از نظریه‌ای حرف می‌زنم که ممکنه بزرگترین سوالات ما درباره مغز، شناخت و هوش رو پاسخ بده.

امروز کار اصلی من تعمیم این نظریه‌ست، در هوش مصنوعی. همین جان بگز و خراردو اورتیز که در ویدئو می‌بینید همکارمند.

ببینیدش. جذابه. ❤️

@Physics_Daily | از نورون تا هوش

اضافه شدن نام فرزند رو خودم دیدم ولی به مورد همسر برنخورده بودم!
نامه دکتر عشقی استاد مهندسی صنایع دانشگاه شریف در اعتراض به موضوع مطرح شده در پاراگراف دوم

من در این مورد زیاد حرف دارم.

دوست سال دو لیسانس داشتم سه تا مقاله در زمینه‌ای که اصلا رشته و کارش نبود داده بود. قوم و خویش‌هاش استاد دانشگاه بودن. 😁

این به گند کشیدن سیستم پژوهشیه و مشخصه. اما بگذارید یه مورد پنهان‌تر بهتون بگم.

مخصوصا در رشته‌های فنی‌تر مثل پزشکی، دو هزار نفر می‌شن یه مطالعه انجام می‌دن که بیشتر شبیه گزارشه. مثلا: فلان بیماری در فلان جای دنیا فلانجور ظاهر می‌شه.

این مقاله می‌ره توی ژورنال‌های خوب مثل لنست. چرا؟ خب به هر حال مهمه و آدما باید نتیجه رو بدونند. اما الان مولفین خیلی دانشمند و پژوهشگر هستند؟ نه. تعداد خوبیشون هم صرفا خودشون رو جا کردند.

ولی جوری خودشون رو مارکت (بازاریابی؟) می‌کنند که خلافش رو می‌گه.

این یکی در سطح جهانی انجام می‌شه و همه هم به همدیگه چشمک می‌زنند 😉

تازه یه بدترش هم می‌تونم بهتون بگم. 😂