🔹 سیاسەتی تورکیا بەرامبەر بە ڕۆژئاوا
تورکیا هەڕەشەی تێکەڵکردنی هێزەکانی هە‌سە‌دە لە سوپای سوریا دەکات، بەڵام ئامانجی ڕاستەقینەی ئەو وڵاتە چەکداماڵینی کوردەکانە لە ڕووی سیاسییەوە و تێکدانی ژێرخانی ئۆتۆنۆمی ڕۆژئاوا.
هەڕەشەی دووبارەی ئەنقەرە بۆ ڕادەستکردنی هێزەکانی هە‌سە‌دە بە سوپای حکومەتی ناوەندی، پشت بەستن بە ڕێککەوتننامەی 10ـی ئادا، هەوڵێکە بۆ سەپاندنی نەزمی ملکەچی و سه‌رکوتی ئیرادەی سیاسی سەربەخۆی کورد، بەڵام هێڵی سووری ئۆجەلان، کە جەخت لە سەر ئۆتۆنۆمی و ئیرادەی سیاسی کورد لە ڕۆژئاوا دەکاتەوە، خاڵێکی ستراتیژییە لە دژی ئەم پڕۆژەیە.
لێرەدا هەندێک ئەگە هەیە: ئایا هەڕەشەی بەردەوامی تورکیا لە دژی ڕۆژئاوا ڕەنگدانەوەی شکستی پرۆژەی ئاشتی پەکەکە لەگەڵ حکومەتی ئەردۆغان، یان بەشێکە لە دژایەتییە جیۆپۆلەتیکییە بەرفراوانەکان کە ئێستا لە دڵی نەزمی داڕوخاو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا شێوەی خۆیان دەگرن؟
لە ساڵانی سەرەتای شەڕی سوریادا، هێشتا ئومێدێک هەبوو کە ڕۆژئاوا وەک بەشێک لە چارەسەری سیاسی بۆ "پرسی کورد" لە چوارچێوەیەکی ناوچەییدا هەژمار بکرێت، بەڵام دوای گەڕانەوەی ئەردۆغان بۆ سیاسەتی ئەمنی و ناوەندگەرایی، نەک هەر ئەو پەنجەرەیە داخرا، بەڵکو ڕۆژئاواش وەک هەڕەشەیەکی جیۆپۆلەتیکی بۆ سەر حکومەتی ئەنقەرە ناسێندرا. تورکیا ئێستا هەوڵ دەدات بە بەکارهێنانی هاوپەیمانی کاتی و لە لایەکی دیکەوە بە بەکارهێنانی هێڵی دیپلۆماسی لە ڕۆژئاوا بۆ وەرگرتنی گڵۆپی سەوزی ئەمنی بۆ جموجۆڵە سەربازییەکانی، فشار بخاتە سەر ڕۆژئاوا.
سەردانەکەی ئەم دواییەی ئەردۆغان بۆ ئەمریکا و هەوڵەکانی بۆ چاککردنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ناتۆ و ڕۆژئاوا ڕەنگە بەشێک بێت لەم یارییە، واتە ئیمتیازاتی دیپلۆماسی لە بەرامبەر بێ هەڵوێستی ئەمریکا لە سەپاندن و سنووردارکردنی سیاسی بەسەر ڕۆژئاودا.
لە لایەکی دیکەوە، بەڵگەنامەکانی بودجەی بەرگری ئەمریکا بۆ ساڵی 2026 و جەختکردنەوەیەکی ئاشکرایان لەسەر بەردەوامی پشتیوانی لە هێزە کوردییەکان لە عێراق و سوریا، ئاماژەن بۆ بەردەوامبوونی وەبەرهێنانی جیۆپۆلەتیکی ئەمریکا لە پرۆژەی ڕۆژئاوادا. ئەمەش تەنیا پشتیوانیکردن لە هێزێکی ناوخۆیی نییە، بەڵکو بەشێکە لە پڕۆژەیەک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی کاریگەرییەکانی تورکیا، ئێران و ڕووسیا لە سووریا و دەستەبەرکردنی کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکان و ڕێڕەوی ستراتیژیی باکووری سووریا.
لەم نێوەندەدا، قسە و باسەکان سەبارەت بە ڕۆڵی ئیسرائیلیش هاتوونەتە ناو حیساباتەکانەوە؛ کە تەلئەبیب هەوڵدەدات جۆرێک لە ڕێڕەوی کاریگەری لەسەر سنوورەکانی باکووری سوریا و لوبنان و عێراق لە ڕێگەی هاوپەیمانی کەمینەکانەوە (کورد، عەلەوی، دروز) دروست بکات. هەرچەندە ئەم شیکارییانە هێشتا لە ئاستی قسەدان، بەڵام لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هیچ هاوپەیمانییەک تەنیا سەربازی نییە؛ هەموو هاوپەیمانییەک پێکهاتەیەکی دووبارە دابەشکردنەوەی دەسەڵاتە.
لە کۆتاییدا هەڕەشەی تورکیا بۆ سەر ڕۆژئاوا تەنیا کاردانەوە نییە بەرامبەر بە پڕۆژەی کورد، بەڵکو یەکتربڕینی شکستی ناوخۆییە لە ئاشتی و کێبڕکێی ناوچەیی لەگەڵ ئێران و سعودیە و ئیسرائیل هەوڵێکە بۆ دووبارە پێناسەکردنەوەی شوێنی خۆی لە نەزمی دوای ئەمریکای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

🔻 این‌بار می‌توان میخ آخر را بر تابوت دیکتاتور کوبید!

✍ ریوار آبدانان ـ عضو شورای مدیریتی پژاک

🔹 خیابان باردیگر به صحنه‌ی حساب‌خواهی مردم از جمهوری اسلامی مبدل شده است. بازاریان و دانشجویان تهران، شیراز، کرماشان، یزد، اهواز، مشهد و دیگر شهرهای ایران صفحه‌ی دیگری از تاریخ مبارزات مردم ایران علیه دولت را گشوده‌اند. با این تفاوت که حالا دیگر به مطالبات انباشته‌شده‌ی اجتماعی و سیاسی گذشته، «نان و آب» هم افزوده شده است! حکومت جمهوری اسلامی هم دشمن آزادی مردم ایران است و هم «دزدِ نان و آب» همین مردم. رژیم، کار را به جایی رسانده که حتی «زنده‌ماندن» هم به یک کار طاقت‌فرسا و دشوار مبدل شده است. بنابراین دیگر نمی‌توان از وجود مشکل یا بحران اقتصادی در ایران بحث کرد؛ آنچه جریان دارد یک «فروپاشی اقتصادی تمام‌عیار و بحران موجودیتی» است. در چنین شرایطی جز خیزش و مبارزه هیچ راه‌حلی برای جامعه باقی نمانده است.

🔹 مردم ایران برای خیزش علیه دیکتاتوری جمهوری اسلامی دلایل فراوانی دارند. هر رفتار استیلاجویانه‌ی حکومت در حوزه‌ی سیاست داخلی و خارجی، عواقب ویرانگری بر زندگی اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی جامعه می‌گذارد. نه‌تنها هیچ‌کدام از خواسته‌های دموکراتیک سیاسی، فرهنگی و اجتماعی جامعه با دید پذیرنده از سوی حاکمیت نگریسته نشده بلکه با وحشیانه‌ترین شیوه‌ها سرکوب شده‌اند. طی یک‌دهه‌ی اخیر، خیزش‌های مردمی حالت تصاعدی پیدا کردند و در جنبش انقلابی ژن ژیان ئازادی به اوج رسیدند. هرچه بر شدت دیکتاتوری و سلطه‌خواهی داخلی و خارجی حکومت افزوده شده، فاصله‌ی زمانی میان خیزش‌های دموکراتیک مردمی نیز کمتر شده و دامنه‌ی گسترده‌تری پیدا کرده‌اند. اکنون جمهوری اسلامی یک رژیم بیمار و ضعیف است. جنبش انقلابی ژن ژیان ئازادی و سپس جنگ دوازده روزه تاب و توان جمهوری اسلامی را به شدت کاهش داده است. همان‌طور که بن‌بست سیاست خارجی جمهوری اسلامی به جنگی منتهی شد که ادامه خواهد یافت، بن‌بست داخلی نیز به رویارویی حکومت و جامعه منتهی خواهد شد.

🔹 جامعه‌ی ایران باردیگر در مقابل جمهوری اسلامی صف‌بندی کرده است. راه جمهوری اسلامی و مردم ایران کاملا ازهم جداست. سران رژیم که این را به‌خوبی می‌دانند، تمام تمرکزشان روی حفظ موجودیت نظام به هر قیمت است. بنابراین خودشان را برای جنگی به‌مراتب‌تر شدیدتر از جنگ دوازده‌روزه آماده می‌کنند. حمایت گسترده‌تر از گروه‌های نیابتی و تسریع تولید تسلیحات موشکی استراتژی اصلی رژیم در این مقطع است. جمهوری اسلامی که تحت فشار تحریم‌ها و در آستانه‌ی دور تازه‌ای از جنگ و درگیری با اسرائیل‌ـ آمریکا قرار دارد از حل ابربحران‌های داخلی کاملا ناتوان است. بی‌ثباتی ارزی بخشی از جنگ همه‌جانبه‌ای می‌باشد که جمهوری اسلامی با آن دست به گریبان است. از این رو رژیم، فشار و هزینه‌ی اقتصادی این وضعیت جنگی را به دوش جامعه می‌اندازد. جامعه‌ی ایران امروزه به‌درستی به این نتیجه‌گیری رسیده که جمهوری اسلامی نه‌تنها دشمن آزادی و برابری و دموکراسی است بلکه دشمن نان و معیشت مردم هم هست.

🔹 در این مقطع تاریخی اگر مطالبات طیف‌های مختلف جامعه با همدیگر همراستا شوند، جمهوری اسلامی شانسی برای بقا نخواهد داشت. مبارزات آزادیخواهانه‌ی ملیت‌های تحت ستم، برابری‌خواهی زنان و مطالبات دانشجویان، بازاریان و اصناف به‌هم مرتبط بوده و یک کل یکپارچه را پدید می‌آورند. وقتی فشارهای خارجی با خیزش داخلی همزمان شود محاصره‌ی داخلی و خارجی جمهوری اسلامی کامل خواهد شد. تجارب حاصل از جنبش‌های دموکراتیک گذشته می‌تواند بخش‌های مختلف جامعه‌ی ایران را این‌بار چنان با هم متحد گرداند که با عزمی انقلابی، میخ آخر را بر تابوت جمهوری اسلامی بکوبند.

از «اختراع ایران» تا بحران دولت–ملت: ملت، تکثر و آینده سیاست در ایران و روژهه‌لات
گفتگو با د. بهروز چمن‌آرا
 
🔹 قندیل پرس: دولت–ملت ایرانی بر چه تعریفی از «ملت» بنا شده است و کدام عناصر مفهومی، تاریخی و ایدئولوژیک در شکل‌گیری این تعریف نقش داشته‌اند؟
 
🔻 د. بهروز چمن آرا: دولت–ملت ایرانی بر تعریفی از «ملت» بنا شده که نه از دل یک تداوم نهادی–سیاسی تاریخی، بلکه از یک ساخت مفهومی مدرن و بازسازی‌شده برآمده است. در این تعریف، «ملت» نه به‌مثابه یک اجتماع حقوقی–سیاسی متکثر، بلکه به‌عنوان یک کلیت تاریخی–فرهنگی ازلی، یکپارچه و پیشاسیاستی صورت‌بندی می‌شود؛ کلیتی که وجود آن مفروض گرفته می‌شود و دولت مدرن وظیفۀ «احیاء» و «تحقق» آن را بر عهده دارد. از منظر مفهومی، این تعریف از ملت به‌شدت وامدار سنت اندیشۀ آلمانی قرن نوزدهم است؛ به‌ویژه آن قرائت رمانتیک–فلسفی که ملت را نه یک قرارداد سیاسی، بلکه تجلی یک «روح تاریخی» یا«فولکس‌گایست» می‌دانست. در این چارچوب، ملت پیش از دولت وجود دارد، پیش از قانون است، و حتی پیش از تاریخ سیاسی مدون. در پروژه‌ای تحقیقاتی که در حال اتمام آن هستم و زیر نام «اختراع ایران» منتشر خواهد شد نشان داده‌ام که چگونه «ایران» در اندیشۀ آلمانی به‌مثابه یک مبدأ، یک وحدت معنوی و یک ضرورت فلسفی بازتعریف شد و سپس همین تصورِ انتزاعی، به‌واسطۀ ترجمه و واسطه‌گری روشنفکران ایرانی، به هستۀ مفهوم ملت در ایران مدرن تبدیل شد.
از نظر تاریخی، این تعریف دقیقاً در واکنش به یک خلأ شکل گرفت: فقدان دولت متمرکز مدرن، فقدان تداوم حقوقی–نهادی، و فقدان مفهوم شهروندی. در این شرایط، «ملت» نه بر پایۀ مشارکت سیاسی یا قرارداد اجتماعی، بلکه با اتکاء به اسطورۀ تداوم تاریخی ایران باستان ساخته شد. همان‌گونه که پیشتر دکتر مصطفی وزیری نشان داده است، ایران به‌مثابه «ملت» بیش از آنکه یک واقعیت تاریخی پیوسته باشد، یک تصور مدرن است که گذشته‌های گسسته را در قالب یک روایت واحد بازچینش می‌کند .
از نظر من در سطح ایدئولوژیک، این تعریف از ملت سه عنصر کلیدی را در هم ادغام می‌کند: نخست، باستان‌گرایی که ایران پیشااسلامی را به سرچشمۀ هویت ملی بدل می‌کند؛ دوم، زبان‌محوری که فارسی را نه صرفاً زبان ارتباطی، بلکه حامل ذات ملت معرفی می‌کند؛ و سوم، یکسان‌سازی فرهنگی که تنوع زبانی، قومی و تاریخی را یا به حاشیه می‌راند یا در بهترین حالت، درون یک کل ازپیش‌تعریف‌شده حل می‌کند. در نتیجه، دولت–ملت ایرانی بر تعریفی از ملت بنا می‌شود که بیشتر متافیزیکی و ایدئولوژیک است تا سیاسی و حقوقی؛ تعریفی که «ملت» را نه مجموعه‌ای از شهروندان برابر، بلکه یک موجودیت تاریخی مقدس می‌بیند. به عبارت دیگر در این تعریف، فلسفۀ تاریخ جای سیاست را گرفته و «ایران» از یک قلمرو منازعۀ اجتماعی، به یک ایدۀ غیرقابل پرسش بدل شده است .
 
🔹 قندیل پرس:  به نظر شما پروژه «ملت ایران» تا چه اندازه موفق بوده است و در چه زمینه‌هایی با بحران، ناکامی یا بن‌بست مواجه شده است؟ ماهیت این «جامعه‌ی تخیلی» ـ ملت ایران ـ را چگونه می‌توان میان دوره‌ی آغازین شکل‌گیری دولت–ملت و وضعیت کنونی آن مقایسه کرد؟
 
🔻 د. بهروز چمن آرا: بستگی به این دارد که موفقیت را چگونه تعریف کنیم. اگر «موفقیت» پروژۀ ملت‌سازی را نه به‌معنای تثبیت یک روایت رسمی، بلکه به‌معنای درونی‌شدن پایدارِ یک هویت سیاسی مشترک در میان جامعۀ متکثر ایران در نظر بگیریم، باید گفت پروژۀ «ملت ایران» تنها موفقیتی نهادی–گفتمانی داشته و در سطح اجتماعی–سیاسی با بحران‌های ساختاری و انباشته روبه‌رو بوده است. در دورۀ آغازین شکل‌گیری دولت–ملت، به‌ویژه از اواخر قاجار تا تثبیت دولت پهلوی، این پروژه از یک مزیت مهم برخوردار بود: «ملت ایران» هنوز بیش از آنکه تجربه‌ای زیسته باشد، یک افق تخیلیِ بسیج‌کننده بود. این ملت تخیلی بر پایۀ یک روایت انتزاعی اما منسجم بنا شد: ایران به‌مثابۀ یک کلیت تاریخی–فلسفی ازلی که باید از نو «بیدار» شود. در این مرحله، شکاف میان ایده و واقعیت هنوز به‌طور کامل آشکار نشده بود، زیرا دولت در حال ساختن نهادها بود و جامعه هنوز امکان مقایسۀ میان وعدۀ ملت و تجربۀ زیستۀ خود را نداشت. اما همین ویژگی، یعنی غلبۀ تخیل فلسفی بر تجربۀ سیاسی، به ‌تدریج به نقطۀ ضعف بنیادین پروژه بدل شد. ملت ایران به‌جای آنکه از مسیر حقوق شهروندی، مشارکت سیاسی و به‌رسمیت‌شناختن تکثر ساخته شود، بر یک «پیش‌فرض هویتی» استوار ماند: این تصور که ملت از پیش وجود دارد و جامعه باید خود را با آن منطبق کند. این وضعیت در واقع همان شکاف میان «ملت تصورشده» و واقعیت‌های تاریخی و اجتماعی ایران است که محققان هم بر آن صحه گذاشته‌اند. ناکامی اصلی پروژه دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود.

دولت–ملت ایرانی در عمل نتوانست تنوع زبانی، قومی، دینی و منطقه‌ای را به سرمایۀ سیاسی تبدیل کند، بلکه آن را اغلب به‌مثابه «مسئله» یا «تهدید» فهمید.
در نتیجه، ملت به‌جای آنکه میدان همزیستی تفاوت‌ها باشد، به یک معیار هنجاری‌کننده تبدیل شد: هر آنچه با روایت مسلط از ایران همخوان نبود، یا نامرئی شد یا به حاشیه رانده شد.
در وضعیت کنونی، این «جامعۀ تخیلی» وارد مرحله‌ای تازه شده است. اگر در دورۀ آغازین، تخیل ملی نیرویی سازنده و آینده‌محور بود، امروز بیش از آنکه افق باشد، به ابزار دفاعی گفتمان رسمی تبدیل شده است. ملت ایران دیگر وعدۀ آینده نمی‌دهد، بلکه گذشته‌ای اسطوره‌ای را تکرار یا بازنمایی می‌کند. به تعبیر فلسفی، آنچه زمانی یک «ایدۀ مؤسس» بود، اکنون به یک «ایدئولوژی محافظه‌کار» بدل شده است؛ نوعی از ایدئولوژی که ناتوانی خود در پاسخ‌گویی به مطالبات واقعی جامعه را با ارجاع مداوم به وحدت، تاریخ و تمامیت جبران می‌کند. این امر دقیقاً محصول یک اصل مناقشه‌برانگیز است و چیزی نیست جز اصل متافیزیکی‌سازی ایران. در این نقطه، بحران نه صرفاً سیاسی یا اقتصادی، بلکه بحران معنا است؛ بحرانی که در آن، ملت دیگر قادر نیست تجربه‌های زیستۀ متکثر جامعه را در خود جای دهد .
اگر بخواهم جواب را ساده‌سازی کنم باید بگویم، پروژۀ ملت ایران در ساخت دولت، زبان رسمی و روایت تاریخی موفق بوده، اما در ساخت یک اجتماع سیاسی فراگیر ناکام مانده است. تفاوت میان دورۀ آغازین و وضعیت کنونی دقیقاً در همین‌جاست: آنچه زمانی یک تخیل سازنده برای عبور از پراکندگی بود، امروز به تخیلی فرسوده بدل شده که خود به یکی از موانع بازاندیشی آیندۀ مشترک تبدیل شده است.
 
🔹 قندیل پرس:  برخی معتقدند بحران‌های هویتی، ملی، قومی و شکاف مرکز–پیرامون در ایران، بیش از آنکه ناشی از ذات مدل دولت–ملت متمرکز باشد، نتیجه سوء‌مدیریت تاریخی آن است. ارزیابی شما از این دیدگاه چیست؟ تا چه حد می‌توان این بحران‌ها را ساختاری و تا چه حد مدیریتی دانست؟
 
🔻 د. بهروز چمن آرا: این دیدگاه که بحران‌های هویتی، قومی و شکاف مرکز–پیرامون در ایران را صرفاً باید به «سوء‌مدیریت تاریخی» نسبت داد، تنها بخشی از واقعیت را توضیح می‌دهد و در نهایت از دیدن مسئلۀ اصلی طفره می‌رود. سوء‌مدیریت بدون تردید وجود داشته، اما پرسش اساسی این است که چه چیزی امکان این سوء‌مدیریتِ مداوم و تکرارشونده را فراهم کرده است؟ پاسخ، به‌نظر من، در خود صورت‌بندی مفهومی دولت–ملت ایرانی نهفته است. همان طور که عرض کردم، مدل دولت–ملت در ایران از همان آغاز، نه بر مبنای یک قرارداد سیاسی میان واحدهای اجتماعی متکثر، بلکه بر پایۀ یک ایدۀ انتزاعی و پیشینی از «ملت واحد» بنا شد؛ ملتی که وجودش مفروض گرفته شد و دولت مأمور تحقق آن شد، نه نمایندگی آن. در چنین مدلی، تمرکزگرایی صرفاً یک انتخاب مدیریتی نیست، بلکه پیامد منطقی تعریف ملت است. وقتی ملت به‌مثابه یک «کلیت تاریخی–فلسفی» تصور می‌شود، هرگونه تکثر زبانی، قومی یا منطقه‌ای ناگزیر به‌صورت انحراف، تأخیر یا تهدید بازنمایی می‌شود. از این منظر، شکاف مرکز–پیرامون نه یک خطای اجرایی، بلکه یک ساختار درونی است. مرکز خود را حامل «ایران واقعی» می‌داند و پیرامون را یا ناتمام، یا حاشیه‌ای، یا نیازمند هدایت. ملتی که محتملاً در برهه‌ای از زمان در سطح گفتمان یکپارچه است، اما به صورت درازمدت در سطح اجتماعی، ناهمگون و نابرابر باقی می‌ماند .
با این حال، نادیده گرفتن بُعد مدیریتی نیز خطاست. سیاست‌های خاص دولت‌ها—از پهلوی تا جمهوری اسلامی—در تشدید یا تخفیف این بحران‌ها نقش تعیین‌کننده داشته‌اند. اما نکتۀ کلیدی این است که این سیاست‌ها همگی درون یک چارچوب ثابت فکری عمل کرده‌اند: چارچوبی که در آن، تمرکز، یکسان‌سازی و اولویت مرکز بدیهی فرض شده است. به بیان دیگر، سوء‌مدیریت‌ها تصادفی یا صرفاً ناشی از ناکارآمدی فردی نبوده‌اند، بلکه اغلب مدیریتِ منطبق با منطق مسلط ملت‌سازی بوده‌اند. در بستر ایران متافیزیکال، هر مطالبۀ پیرامونی—خواه زبانی، خواه فرهنگی یا سیاسی—نه به‌عنوان حق، بلکه به‌عنوان اخلال در وحدت تفسیر می‌شود. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که بحران‌ها ماهیتی ساختاری پیدا می‌کنند، حتی اگر در سطح اجرا با تصمیم‌های نادرست تشدید شده باشند. بنابراین به باور من، این بحران‌ها نه صرفاً مدیریتی‌اند و نه کاملاً جبری؛ اما ریشۀ آن‌ها ساختاری است و صورت‌بندی‌شان مدیریتی. مدل دولت–ملت متمرکز در ایران، به‌دلیل تعریف پیشاسیاستی از ملت، ظرفیت اندکی برای جذب تکثر دارد. سوء‌مدیریت تاریخی این ظرفیت محدود را نه اصلاح، بلکه اغلب تعمیق کرده است. بنابراین، بدون بازاندیشی در خودِ مفهوم ملت و نسبت آن با دولت، تغییر مدیران یا سیاست‌ها تنها بحران را جابه‌جا می‌کند، نه حل.

 
🔹 قندیل پرس:  با توجه به چالش‌های موجود در تعریف «ملت» و ساخت دولت–ملت در ایران، به بررسی آلترناتیوهای ممکن بپردازیم. ارزیابی شما از مدل «کنفدرالیسم دموکراتیک» مطرح‌شده توسط عبدالله اوجالان چیست؟ مزایا و محدودیت‌های نظری و عملی آن را چگونه می‌بینید و تا چه حد آن را با شرایط کنونی ایران ـ و روژهلات ـ قابل تطبیق و اجرا می‌دانید؟
 
🔻 د. بهروز چمن آرا: البته من تخصصی در حوزۀ اندیشگی اوجالان ندارم و این پاسخ که می‌دهم در حد و حدود آشنایی کلی‌ام با اندیشۀ او محصور می‌ماند. در این خصوص به‌گمان من باید از همان نقطه‌ای شروع کرد که در بحث «اختراع ایران» و نقد دولت–ملت متمرکز به آن رسیده‌ایم: مسئلۀ اصلی ایران نه صرفاً شکل دولت، بلکه تصور پیشاسیاستی از «ملت» است. هر آلترناتیوی، از جمله «کنفدرالیسم دموکراتیک» اوجالان، اگر نتواند این گره مفهومی را باز کند، یا صرفاً آن را دور بزند، با محدودیت‌های جدی مواجه خواهد شد. مدل کنفدرالیسم دموکراتیک که اوجالان، با تأثیرپذیری از موری بوکچین، آن را صورت‌بندی کرده است، از نظر نظری یک نقد رادیکال به دولت–ملت مدرن است. این مدل، به‌جای ملت واحد و حاکمیت متمرکز، بر شبکه‌ای از اجتماعات خودگردان، دموکراسی مستقیم، کثرت هویتی و سیاست از پایین تأکید می‌کند. مزیت نظری مهم این رویکرد در این است که «ملت» را از جایگاه یک ذات تاریخی–متافیزیکی پایین می‌کشد و آن را به سطح کنش جمعی و همزیستی سیاسیِ تفاوت‌ها بازمی‌گرداند. از این حیث، کنفدرالیسم دموکراتیک به‌درستی نقطۀ کور دولت–ملت کلاسیک را نشانه می‌گیرد. اما محدودیت‌های این مدل نیز کم نیست. نخست، این رویکرد بیش از آنکه یک نظریۀ دولت باشد، یک نظریۀ ضد–دولت است. البته شاید باید این را با احتیاط آکادمیک گفت! در فضاهایی که مسئلۀ اصلی نه فروپاشی دولت، بلکه فقدان دولتِ پاسخ‌گو، حقوق‌محور و نماینده است—مانند ایران—این خلأ نظری می‌تواند به ابهام عملی منجر شود. پرسش‌هایی مانند سیاست اقتصادی کلان، سیاست خارجی، توزیع منابع و حتی نظام حقوقی مشترک، در این مدل یا به حاشیه رانده می‌شوند یا پاسخ‌های بسیار کلی می‌گیرند.
دوم، اینکه کنفدرالیسم دموکراتیک بر پیش‌فرضی اجتماعی استوار است که در بسیاری از جوامع، از جمله ایران، هنوز به‌طور گسترده فراهم نیست. این پیش‌فرض عبارت است از وجود سنت‌های نهادینه شدۀ خودسازمان‌یابی افقی و اعتماد اجتماعی پایدار. در شرایطی که جامعه سال‌ها در فضا و زیر فشار مستقیم دولت‌های اقتدارگرا، سرکوب نهادی و تخریب سرمایۀ اجتماعی زیسته است؛ در این وضعیت، گذار ناگهانی به یک نظم کاملاً افقی می‌تواند بیش از آنکه رهایی‌بخش باشد، بی‌ثبات‌کننده شود.
در نسبت با ایران به‌طور کلی و روژهلات به‌طور خاص، باید تفکیک قائل شد. به‌عنوان یک افق انتقادی و الهام‌بخش، کنفدرالیسم دموکراتیک اهمیت دارد: این مدل به‌روشنی نشان می‌دهد که بدیل دولت–ملت متمرکز الزاماً تجزیه، هرج‌ومرج یا بازگشت به اقتدار سنتی نیست، بلکه می‌تواند مبتنی بر کثرت، مشارکت و دموکراسی محلی باشد. از این حیث، این گفتمان در روژهلات—به‌عنوان نقدی رادیکال به مرکزگرایی و یکسان‌سازی—قابل فهم و حتی ضروری است. اما به‌عنوان یک مدل اجراییِ فراگیر برای ایران امروز، با محدودیت‌های جدی روبه‌روست. ایران به صورت محسوس و در چشم‌انداز نزدیک، نه در وضعیت فروپاشی دولت است و نه در موقعیتی که بتوان یک نظم کاملاً کنفدرال را بدون عبور از مرحلۀ دولت حقوقی–دموکراتیک تصور کرد. خطر آن وجود دارد که این مدل، در غیاب تضمین‌های حقوقی سراسری، به‌جای توانمندسازی پیرامون، آن را در معرض فشارهای امنیتی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی بیشتری قرار دهد. با این توصیف، کنفدرالیسم دموکراتیک بیش از آنکه یک «نقشۀ راه آماده» برای ایران باشد، یک نقد بنیادین و ضروری به منطق دولت–ملت متمرکز و ارزش اصلی آن در گشودن افق فکری تازه و شکستن تابوی یگانگی ملت و دولت است. اما گذار واقعی در ایران—خصوصاً در روژهلات—به‌احتمال زیاد نیازمند مدل‌های ترکیبی است: مدلی که از یک‌سو حقوق شهروندی، دولت قانون‌مند و تضمین‌های سراسری را برقرار کند و از سوی دیگر، با تمرکززدایی واقعی، خودگردانی منطقه‌ای و به‌رسمیت‌شناختن تکثر، آن نقد رادیکال را به زبان سیاست عملی ترجمه کند.
 
🔹 قندیل پرس:  فدرالیسم در چارچوب دولت–ملت چه تفاوت‌های بنیادینی با کنفدرالیسم دارد و چرا برخی آن را به‌عنوان «راه میانه» میان تمرکزگرایی و مدل‌های غیرمتمرکز رادیکال‌تر تلقی می‌کنند؟
 
🔻 د. بهروز چمن آرا: تفاوت بنیادین فدرالیسم و کنفدرالیسم، پیش از آنکه یک اختلاف فنی در توزیع قدرت باشد، به نوع مواجهۀ آنها با مسئلۀ ملت و حاکمیت بازمی‌گردد. فدرالیسم در چارچوب دولت–ملت عمل می‌کند و می‌کوشد آن را اصلاح کند؛ کنفدرالیسم، به‌ویژه در قرائت‌های رادیکال معاصر، اساساً منطق دولت–ملت را به پرسش می‌کشد و از آن عبور می‌کند.

در مدل فدرال، «ملت» همچنان یک واحد سیاسی–حقوقی مشترک باقی می‌ماند، اما حاکمیت به‌صورت لایه‌مند و تقسیم‌شده اعمال می‌شود. واحدهای فدرال نه دولت‌های مستقل، بلکه اجزای یک دولت واحدند که از حقوق، اختیارات و نهادهای تضمین‌شدۀ قانونی برخوردارند. به بیان دیگر، فدرالیسم می‌پذیرد که ملت می‌تواند کثرت‌مند باشد، بی‌آنکه از وحدت سیاسی و حقوقی فروبپاشد. این همان نقطه‌ای است که فدرالیسم را به‌عنوان یک اصلاح درونی مدل دولت–ملت تعریف می‌کند، نه جایگزین آن. در مقابل، کنفدرالیسم بر تقدم واحدها بر کل تأکید دارد. در این مدل، واحدهای سیاسی منشأ اصلی مشروعیتند و پیوند میان آن‌ها انعطاف‌پذیر، قراردادی و بالقوه قابل گسست است. به‌ویژه در نسخه‌هایی مانند کنفدرالیسم دموکراتیک، «ملت» دیگر یک چارچوب مرجع نیست، بلکه به یک امر ثانوی یا حتی مسئله‌دار تبدیل می‌شود. از این رو، کنفدرالیسم نه به‌دنبال بازتعریف ملت، بلکه به‌دنبال خنثی‌سازی نقش آن در سازمان‌دهی قدرت است.
این تفاوت، دلیل اصلی آن است که فدرالیسم غالباً به‌عنوان «راه میانه» تلقی می‌شود. فدرالیسم از یک‌سو، پاسخ روشنی به بحران‌های ناشی از تمرکزگرایی می‌دهد: تمرکز قدرت را کاهش می‌دهد، خودگردانی منطقه‌ای را نهادینه می‌کند و امکان به‌رسمیت‌شناختن تفاوت‌های زبانی، فرهنگی و تاریخی را فراهم می‌سازد. از سوی دیگر، برخلاف مدل‌های رادیکال‌تر، چارچوب دولت مشترک، قانون اساسی واحد و حقوق شهروندی سراسری را حفظ می‌کند.
از منظر بحث «ملت تخیلی» در ایران، اهمیت فدرالیسم دقیقاً در همین ظرفیت نهفته است. چنان که پیشتر هم توضیح دادم، بحران اصلی دولت–ملت ایرانی از آنجا آغاز می‌شود که ملت به‌مثابۀ یک ذات پیشینی و همگن تصور شده است. فدرالیسم این امکان را فراهم می‌کند که ملت از یک «ذات ازلی» به یک پروژۀ سیاسیِ باز و قابل مذاکره تبدیل شود، بی‌آنکه دولت به‌طور کامل تضعیف یا نفی شود. به بیان دیگر، فدرالیسم ملت را از سطح متافیزیک به سطح حقوق و سیاست بازمی‌گرداند. در همین چارچوب است که بسیاری، فدرالیسم را عملی‌تر از کنفدرالیسم می‌دانند. زیرا این مدل، به‌ویژه در جوامعی مانند ایران که با تمرکز قدرت، بی‌اعتمادی اجتماعی و فشارهای ژئوپلیتیکی مواجه‌اند، امکان گذار تدریجی را فراهم می‌کند. فدرالیسم نه وعدۀ یک گسست کامل، بلکه امکان یک بازساخت نهادی را پیش می‌کشد؛ بازساختی که هم پیرامون را توانمند می‌کند و هم از فروغلتیدن جامعه به خلأ حاکمیت جلوگیری می‌کند. موفقیت یا ناکامی آن، البته، نه صرفاً به شکل حقوقی، بلکه به میزان آمادگی سیاسی و اجتماعی برای پذیرش «ملت به‌مثابه یک پروژۀ مشترک، نه یک حقیقت ازپیش‌داده» وابسته است.
 
 🔹 قندیل پرس: در نهایت، به نظر شما کدام گزینه می‌تواند افق مناسب‌تری برای آینده روژهه‌لات فراهم کند؟ که آیا میان فدرالیسم و کنفدرالیسم یکی را واجد برتری می‌دانید، یا گزینه‌ی دیگری - مثلا تاسیس دولت-ملت کوردستان را از نظر سیاسی منطقی‌تر و از نظر عملی اجرایی‌تر ارزیابی می‌کنید؟
 
🔻 د. بهروز چمن آرا: برای پاسخ به این پرسش، به‌نظر من باید از یک تمایز اساسی آغاز کرد: افق هنجاری مطلوب لزوماً با گزینۀ سیاسی ممکن و اجرایی در شرایط تاریخی معین یکی نیست. بسیاری از سوء‌تفاهم‌ها در این بحث دقیقاً از خلط این دو سطح ناشی می‌شود. بنابراین، ارزیابی من نه از منظر آرزو یا هویت، بلکه از منظر منطق سیاسی، تجربۀ تاریخی و شرایط واقعی روژهلات صورت می‌گیرد.
اگر از منظر هنجاری نگاه کنیم، تردیدی نیست که حق تعیین سرنوشت—تا سطح تشکیل دولت مستقل—یک اصل پذیرفته‌شده در اندیشۀ سیاسی مدرن است. در این معنا، ایدۀ دولت–ملت کوردستان به‌عنوان یک امکان نظری، نه نامشروع است و نه قابل حذف از افق فکری. اما مسئلۀ اصلی این است که آیا این گزینه در شرایط کنونی ایران و منطقه، افق عملی و عقلانی محسوب می‌شود یا نه. پاسخ من، صریح و بی‌پیرایه، منفی است. روژهلات نه از نظر ژئوپلیتیک، نه از نظر موازنۀ نیرو و نه از نظر وضعیت بین‌المللی، در موقعیتی نیست که چنین پروژه‌ای را بدون هزینه‌های بسیار سنگین انسانی، امنیتی و اجتماعی پیش ببرد. افزون بر این، تجربۀ تاریخی نشان داده است که دولت–ملت‌های تازه‌تأسیس در خاورمیانه، اغلب خود به بازتولید همان منطق تمرکزگرایی و سرکوبی انجامیده‌اند که قرار بوده از آن بگریزند. شاید اگر کمی همراه با یأس فلسفی همراهش کنم، می‌توانم بگویم کوردستان به ویژه روژهلات در وضعیتی گرفتار است که در افق آیندۀ نزدیک و قابل پیشبینی نه به تنهایی توانش دموکراتیزه‌کردن و تقسیم و توزیع قدرت در ایران و زیست مسالمت‌آمیز در ایران دارد و نه توانش تأسیس حاکمیت مستقل خود را. این وضعیت بحرانی البته تنها محدود به جامعۀ کوردی در روژهلات نیست، بلکه ایران به صورت تاریخی در وضعیت بحران قرار دارد و تغییر در وضعیت آن با چالش‌های احتمالی بسیار همراه خواهد بود.

اما در نسبت میان فدرالیسم و کنفدرالیسم، چنان که اشاره شد، به‌نظر من کنفدرالیسم—به‌ویژه در قرائت اوجالانی آن—بیش از آنکه یک گزینۀ اجرایی باشد، یک نقد رادیکال و افق نظری است. این مدل کمک می‌کند تا تخیل سیاسی از اسارت دولت–ملت رها شود، اما به‌دلیل فقدان چارچوب‌های حقوقی و نهادی روشن، برای شرایطی مانند ایران امروز که نیازمند بازسازی نظم سیاسی و حقوقی سراسری است، پاسخ عملی کافی ارائه نمی‌دهد. خطر آن وجود دارد که کنفدرالیسم، در غیاب تضمین‌های حقوقی مرکزی، روژهلات را در معرض فشار مضاعف امنیتی و اقتصادی قرار دهد. در مقابل، فدرالیسم—با همۀ محدودیت‌هایش—در شرایط کنونی واقع‌بینانه‌ترین افق سیاسی و گامی رو به جلو برای روژهلات به نظر می‌رسد. فدرالیسم این امکان را فراهم می‌کند که بدون ورود به منطق پرهزینۀ گسست، مطالبات تاریخی کوردها در حوزه‌های زبان، آموزش، ادارۀ منطقه‌ای، توسعۀ منطقه‌ای و مشارکت سیاسی به‌صورت نهادی و پایدار پیگیری شود. اهمیت فدرالیسم برای روژهلات نه در «حل نهایی مسئله»، بلکه در پیشروی به سوی شکستن منطق تمرکزگرایی و ایرانِ تک‌صدا است. با این حال، تأکید می‌کنم که فدرالیسم اگر صرفاً به‌عنوان یک فرمول حقوقی مطرح شود و با بازتعریف مفهوم ملت، شهروندی و برابری سیاسی همراه نباشد، می‌تواند به یک تمرکزگرایی نرم‌شده بدل شود. بنابراین، افق مطلوب برای روژهلات نه «فدرالیسم به هر قیمت»، بلکه فدرالیسم دموکراتیک، حقوق‌محور و چندزبانه در چارچوب یک ایران بازتعریف‌شده است؛ ایرانی که در آن ملت دیگر یک ذات ازلی نیست، بلکه نتیجۀ یک قرارداد سیاسی باز و قابل بازنگری است. در غیر اینصورت، میل معطوف به استقلال—با همۀ هزینه‌هایش— مشروع‌ترین و البته تنها امکان خروج از وضعیت بحرانی خواهد بود.

🔻 هەسەدە ئاماری ساڵی ٢٠٢٥ی بڵاوکردەوە: ١٦٣ ئۆپەراسیۆن و دەستگیرکردنی ١٤٠ چەکداری داعش

🔹 ناوەندی ڕاگەیاندنی هەسەدە ئاماری ساڵانەی بڵاوکردەوە و ڕایگەیاند کە لە چوارچێوەی بەرەنگاربوونەوەی داعشدا 163 ئۆپەراسیۆنی جۆراوجۆریان ئەنجامداوە.

ئەنجامە گرنگەکان بریتین لە:

دەستگیرکردن: 140 کەس بە تۆمەتی تیرۆر دەستگیرکراون.

کوژران: 13 چەکدار کوژراون کە 3 سەرکردەیان تێدابووە.

پێکدادان: 32 ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ ڕوویداوە.

پوچەڵکردنەوە: 79 بۆمبی چێنراو هەڵوەشێنراونەتەوە.

🔹 هەسەدە جەختی کردەوە کە داعش هێشتا وەک هەڕەشە ماوەتەوە و هێرشەکانیان زیاتر لە گوندەکان و بە پشت بەستن بە شانە نووستووەکان بووە. هەروەها سوپاسی هاوکارییەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتییان کرد لەم شەڕەدا.

🔻 چوارەمین ڕۆژی مانگرتن و ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکان لە ئێران: ئەمڕۆ چوارشەممە، مانگرتنی گشتی کاسبکارانی بازاڕی چراغ برق لە تاران

🔻 هشدار جدی روسیه به آمریکا و اسرائیل: حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران فاجعه‌بار خواهد بود

🔹وزارت امور خارجه روسیه با ابراز نگرانی شدید از تهدیدهای نظامی اخیر علیه جمهوری اسلامی ایران، به آمریکا و اسرائیل هشدار داد که از هرگونه تحرک ستیزه‌جویانه، به‌ویژه علیه زیرساخت‌های انرژی هسته‌ای ایران، خودداری کنند. ماریا زاخارووا، سخنگوی این وزارتخانه، در بیانیه‌ای تند اظهار داشت که چنین ماجراجویی‌های بی‌ملاحظه‌ای از سوی نتانیاهو و متحدانش، نه تنها نقض آشکار حقوق بین‌الملل و منشور سازمان ملل است، بلکه خاورمیانه را به سمت یک کارزار ویرانگر و فاجعه‌ای بزرگ سوق می‌دهد.

🔹 روسیه تأکید کرد که هدف قرار دادن مراکز هسته‌ای تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ضربه‌ای جبران‌ناپذیر به پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) وارد می‌کند؛ به‌ویژه آنکه این تهدیدها از سوی طرفی مطرح می‌شود که خود عضو این پیمان نیست. مسکو با هشدار نسبت به تکرار «اشتباهات مرگبار ژوئن ۲۰۲۵» که منجر به اختلال در نظارت‌های بین‌المللی شده بود، از مخالفان ایران خواست تا با درک ابعاد ویرانی‌های احتمالی، از تشدید تنش‌ها دست برداشته و امنیت جهانی را با خطر مواجه نکنند.