Вынікі "плённай" супрацы беларускіх і расійскіх вучоных, якія мы надоечы ўзгадвалі, па заслугах ацаніла і прапагандысцкая СБ."Беларусь сегодня". Дазволім сабе прывесці допіс з іх канала, дзе цытуюцца словы дырэктара Інстытута гісторыі Вадзіма Лакізы, якія ён выказаў сёння на прэзентацыі кнігі «Население Беларуси. Альбом в лицах – взгляд в прошлое»:

⚡️Белорусские ученые опровергли муссируемые четверть века назад прозападными оппозиционерами псевдонаучные измышления о чуждости белорусского и российского народов друг другу.

— Мы в этой книге показываем население Беларуси в разных исторических периодах. Понятно, что сегодня проводится и ДНК-анализ, но он весьма дорогостоящий, требует лабораторной чистоты. Однако и без него полученные нами результаты в исторической и антропологической науке никоим образом не подтверждают, а именно отрицают такого рода утверждения. Кроме того, в последние годы вышла одна из первых книг о населении городов Беларуси и России — и в ней подчеркивается схожесть таких горожан. То есть мы говорим о древневосточнославянской цивилизации и определенных общих корнях, — пояснил директор Института истории НАН Беларуси Вадим Лакиза.

Застаецца толькі павіншаваць Інстытут гісторыі НАН Беларусі і асабіста Вадзіма Лакізу, якія за грошы крамлёўскага Расійскага навуковага фонду «паспяхова» працуюць над абгрунтаваннем прапагандысцкай канцэпцыі «Триединого русского народа» ўжо на сучасным метадалагічным узроўні — з ДНК-аналізамі і 3D-рэканструкцыяй.

Варта, аднак, прыгадаць тут і «поспехі» нямецкай дзяржаўнай навукі пры нацыстах у пошуках «навуковых доказаў» арыйскіх каранёў нямецкай нацыі. Пры наяўнасці добрага фінансавання такія тэмы заўжды будуць запатрабаваныя ў рэжымах падобнага кшталту.

Як чыноўнікі выбралі "генацыд" замест Касцюшкі

З нагоды 280-годдзя Касцюшкі нагадаем, як летась чыноўнікі прыбралі бюст героя паўстання 1794 г., усталяваны каля гісторыка-краязнаўчага музея ў Малых Сяхновічах (Жабінкаўскі р-н). Гэта стала відавочна пасля адкрыцця 7 мая 2025 г. адрамантаванай залы, прысвечанай Другой сусветнай вайне: на месцы бюста — клумба. Яшчэ нядаўна ў музеі была асобная зала пра жыццё і дзейнасць Касцюшкі, але цяпер яе месца заняла экспазіцыя «Злачынствы фашызму. Генацыд беларускага народа ў гады Вялікай Айчыннай вайны» — такія выставы пачалі масава з’яўляцца па ініцыятыве генпракурора А. Шведа.

Відавочна, што памяць пра нацыянальных герояў — Касцюшку, а таксама іншых паўстанцаў, у тым ліку Каліноўскага, у афіцыйнай прасторы мэтанакіравана выціскае ўніфікаваная гісторыя ВАВ з савецкімі наратывамі і акцэнтам на тэме так званага «генацыду».

🔗Паводле матэрыялу BGmedia

Самы магутны чалавек ВКЛ быў атручаны ртуццю. Мікалай Радзівіл Чорны

У «Вусах Скарыны» выйшаў выпуск пра Мікалая Радзівіла Чорнага — чалавека, якога сучаснікі называлі «некаранаваны кароль ВКЛ». Пачынаецца выпуск з, на першы погляд, простага, але цікавага пытання: чаму яго называлі Чорным — і што за гэтай мянушкай стаіць. А інтрыгуючую тэму атручвання аўтары раскрываюць толькі напрыканцы: гісторыю “лячэння” ртуццю — і пытанне пра тое, як гэта магло паўплываць на апошнія дні аднаго з самых уплывовых палітыкаў XVI стагоддзя.

Па ходу выпуску — вялікая палітыка і «алігархія» ВКЛ, адносіны з Жыгімонтам II Аўгустам, вайна з Масковіяй і барацьба за Інфлянты, а таксама рэформы, якія змянялі краіну. Асобная лінія — Берасцейская друкарня і выданні, што сталі сімваламі эпохі: Радзівілаўская Біблія і «Катэхізіс» Сымона Буднага па-беларуску. Вядзе выпуск Цімафей Акудовіч.

🎬 Глядзець: https://www.youtube.com/watch?v=MjYlKn-f7Xo

Як расійскі старац Арцемій, які бег з Масквы ў ВКЛ, паклаў канец беларускаму кнігадрукаванню

На «Нашай Ніве» выйшаў тэкст пра гісторыю, якая магла змяніць траекторыю беларускай культуры: у 1562 годзе ў Нясвіжы надрукавалі «Катэхізіс» Сымона Буднага – першую кнігу на старабеларускай мове, выдадзеную на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Але замест хвалі беларускага кнігадрукавання ініцыятыва хутка згасла – і аўтар тлумачыць, чаму.

Ключ да адказу – у драматычным супрацьстаянні Буднага з праваслаўным манахам-уцекачом з Масквы, старцам Арцеміем. У ВКЛ Арцемій стаў уплывовым публіцыстам і апанентам рэфармацыйных ідэй: ягоная палеміка і аўтарытэт сярод праваслаўных аказаліся настолькі моцнымі, што згортванне кірылічнага кнігадрукавання ў Нясвіжы стала адным з вынікаў гэтай барацьбы. Урэшце друкарня пераарыентавалася на польскую і лацінскую, а беларуская мова страціла шанец замацавацца як мова рэлігійнай і інтэлектуальнай дыскусіі.

🔗 Чытаць на НН

80 гадоў таму Беласток быў перададзены Польшчы

5 лютага 1946 г. уступіла ў сілу савецка-польская дамова аб дзяржаўнай мяжы. Яна замацавала ўсходнюю мяжу Польшчы па лініі Керзона з адхіленнямі на яе карысць. Паводле дамовы Беластоцкая вобласць была перададзеная Польшчы.

Гэтая падзея фактычна перакрэслівае спробы прапаганды апраўдаць уварванне СССР у Заходнюю Беларусь мэтамі «вызвалення» і «народнага яднання беларусаў». Бо пры вызначэнні мяжы ніхто ўжо не кіраваўся інтарэсамі Беларусі: падзел адбываўся выключна з геапалітычных разлікаў Сталіна.

Асаблівая іронія ў тым, што менавіта ў Беластоку 28–30 кастрычніка 1939 г. праходзіў так званы «Народны сход», які нібыта прыняў рашэнне аб далучэнні Заходняй Беларусі да СССР.

Ні інтарэсы народу, ні яго жаданні не вызначалі ні «вызваленчы паход» 1939 года, ні пасляваеннае вызначэнне мяжы, а толькі воля дыктатара. У гэтай перспектыве ўжо само рашэнне іншага дыктатара абвясціць 17 верасня дзяржаўным святам — Днём народнага адзінства — выглядае абсалютным фарсам.

Адзначым сто гадоў: Сузор’е «1926»

👉 Уладзіслаў Гарбацкі

Сёлетні год у беларускай культурнай прасторы, як ніколі, багаты на юбілеі стагадовікаў з пакаленьня загартаваных і максімалістых. Такія грандыёзныя і масавыя ўгодкі цэлай новай плеяды герояў афішуюць маштабнасьць і няўмольнасьць зьявы перагляду гісторыі і вяртаньня да таго, што было схавана ад зору людзей доўгія дзесяцігодзьдзі.

Чытаць далей

Чытаць без VPN

Кніга тастаментаў Ашмянскага гродскага суда цяпер у адкрытым доступе

Трохтомнае выданне «Księga Grodzka Oszmiańska z lat 1650-1719. Testamenty» цяпер у вольным доступе: спасылкі на спампоўванне тамоў 1–3 – у арыгінальным паведамленні на старонцы праекту. Гэта першая публікацыя актаў апошняй волі (тастаментаў), унесеных у кнігі Ашмянскага гродскага суда, і ўнікальны для ВКЛ прыклад кнігі, што ўтрымлівае толькі тастаменты. Укладальнікі – Volha Babkova, Piotr Łabędź, Wioletta Zielecka-Mikołajczyk – падрыхтавалі 480 раней не друкаваных завяшчанняў за 70 гадоў. Яны дазваляюць убачыць мікрагісторыю Ашмянскага павета: сямейныя адносіны і канфлікты, генеалогію і гаспадарку, цені войнаў, эпідэмій і беднасці, а таксама побыт і строі таго часу — без магнацкага бляску, але з голасам звычайных людзей.

Сем лістоў з такімі прызнаннямі ў каханні, а выйшла замуж за агента КГБ

«Наша Ніва» расказвае пра сем любоўных лістоў 1926 года да 15-гадовай вучаніцы Віленскай беларускай гімназіі Зоі Коўш. Але Зоя не толькі адрасатка рамантычных прызнанняў. Пасля гімназіі вучылася ў Віленскім універсітэце на юрыстку, актыўная грамадская дзяячка, яна пакінула ўспаміны пра тагачасную Вільню і беларускае асяроддзе. Яе асабісты архіў у выніку стаў часткай фондаў Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча і менавіта так да нас дайшлі і гэтыя лісты. А далей у біяграфіі Коўш разгортваецца ўжо іншая гісторыя ХХ стагоддзя: арышт, ГУЛАГ, вяртанне ў Вільню і шлюб з чалавекам, якога даследчыкі называюць агентам КГБ «Шквал».

Гэтыя лісты можна пабачыць на выставе пра беларускае жыццё сто гадоў таму ў Віленскім беларускім музеі, якая будзе экспанавацца да 18 лютага. А калі вы не ў Вільні, музей запрашае азнаёміцца з экспанатамі выставы на віртуальным сховішчы.

🔗Артыкул цалкам на НН

*ілюстрацыя – фота са студэнцкіх часоў Зоі

480 гадоў таму нарадзіўся Фёдар Еўлашоўскі

7 лютага 1546 года ў Ляхавічах нарадзіўся Фёдар Еўлашоўскі, пісьменнік і грамадскі дзеяч ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Выходзец з дробнай шляхты, але дзякуючы самаадукацыі атрымаў веды ў матэматыцы, справаводстве і праве.

У 1603–1604 гадах ён пачаў «Дзённік» — адзін з ранніх узораў старабеларускай мемуарнай літаратуры. «Залаты век», пра які пісаў Еўлашоўскі, — гістарычны час росквіту ВКЛ (прыкладна 1500-я–1570-я). На яго думку, моц дзяржавы трымалася і на чалавечых стасунках: розніца ў веры яшчэ не абавязкова разбурала прыяцельства.

Пра змест «Дзённіка» распавядае артыкул «Новага Часу»: эпідэміі і страх перад хваробамі, служба магнатам як шлях да кар’еры і маёнтка, судовыя справы, побытавыя дробязі і «пікантныя» даручэнні пры двары Жыгімонта Аўгуста. Ёсць і «вялікая гісторыя» — Лівонская вайна, Люблінская ўнія, соймы, паўстанні. Такія тэксты дазваляюць адчуць эпоху ў дэталях.

🔗Чытаць артыкул цалкам

Silva Rerum зменіць вашы ўяўленні пра ВКЛ, Рэч Паспалітую і Вільню

«Наша Ніва» расказвае пра гістарычную тэтралогію Silva Rerum Крысціны Сабаляўскайце, якая цяпер выйшла па-беларуску ў поўным аб’ёме — усе чатыры кнігі. Гэта той выпадак, калі перад чытачом не проста гістарычны раман, а доўгая сямейная гісторыя, праз якую бачна цэлая эпоха.

Праз лёс шляхецкага роду разгортваецца амаль стагоддзе жыцця ВКЛ і Рэчы Паспалітай: Вільня, войны і катастрофы, побыт, вера, сямейныя канфлікты і асабістыя выбары. Назва Silva Rerum адсылае да традыцыі хатніх хронік — калі побач запісвалі і «вялікую гісторыю», і штодзённасць, і тое, што здаецца дробяззю, пакуль не пачынае тлумачыць час.

Асобная вартасць — беларускі пераклад Сяргея Шупы: мова гучыць натуральна, без «музейнай» штучнасці, і дапамагае ўвайсці ў свет старой Вільні не праз падручнік, а праз літаратуру. Калі хочацца сюжэту і адчування эпохі — гэта вельмі трапны выбар.

🔗 Падрабязней на НН

У Магілёве адбылося шэсце да месца масавых рэпрэсій 1930‑х — з іконай расійскага цара і імперскім трыкалорам

Ва ўчорашняй акцыі ўзялі ўдзел каля 150 чалавек — актывісты прыходу праваслаўнага храма Царскіх мучанікаў, навамучанікаў і вызнаўцаў ХХ стагоддзя РПЦ, якія ўшаноўваюць сям’ю апошняга расійскага імператара Мікалая II.

https://nashaniva.com/387671

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/387671

Як у БССР прымалі дзяцей з галадаючых губерняў Расіі

Пра гэта піша Ілля Цяльпук у зборніку «Пічэтаўскія чытанні - 2025». У верасні 1922 г. у Мінску налічвалася 28 дзіцячых дамоў. Нягледзячы на ​​вельмі абмежаваныя рэсурсы (востры дэфіцыт адзення, абутку), у 1922 г. БССР прыняла 2 257 дзяцей з галадаючых губерняў Расіі (Паволжа), што павялічыла агульную колькасць дзяцей у дзіцячых дамах да 5 843.

Гэта яшчэ больш пагоршыла сітуацыю з забеспячэннем. У Нацыянальным архіве РБ захоўваюцца дакументы, якія сведчаць пра маштабную дапамогу з боку Амерыканскай адміністрацыі дапамогі (АРА) і Амерыканскага таварыства квакераў.

Яны перадалі дзіцячым дамам БССР тысячы адзінак забеспячэння, пайкоў, медыкаментаў. Напрыклад, у кастрычніку 1922-га дзіцячым дамам Мінска ад APA перадалі 898 коўдраў, 168 прасцінаў, 224 ручнікоў, 2075 фунтаў мыла, 74 кг какавы, 270 кг цукру, 1 595 кг мукі, 1 300 літраў малака. Да 1938 г. у БССР ужо было каля 100 дзіцячых дамоў розных тыпаў, іх матэрыяльнае забеспячэнне істотна палепшылася.

🎙 Другое выданне падкаста “Magistra Svita” – ужо даступнае

У новым выпуску Цімафей Акудовіч вяртаецца да падзей у Магілёве напачатку лютага 1661 года — гісторыі неверагодна цікавай, унікальнай і сімвалічнай. Звычайна яе згадваюць як гераічны супраціў магілёўцаў усходняй інтэрвенцыі, але гэта толькі першы слой.

Калі паглядзець глыбей, адкрываюцца іншыя вымярэнні: рэлігійныя канфлікты, штурмы ўмацаванняў, асабістыя амбіцыі і палітычная здрада – і тое, як усё гэта пераплялося ў адным вузле. Таму аўтар прапануе разабрацца ў сюжэце грунтоўней і запрашае слухачоў у падарожжа. 11 лютага спаўняецца 365 гадоў тым магілёўскім падзеям – самы час пазнаёміцца з імі бліжэй.

Фармат падкаста – спакойнае, апавядальнае аўдыё з увагай да кантэксту і дэталяў.

🎧 Як і раней, выпускі дасяжныя на Patreon

Аляксей Бацюкоў: чаму ў Магілёве маўчаць пра віну за расстрэлы 1930-х

Радыё Рацыя апублікавала інтэрв’ю з магілёўскім гісторыкам Аляксеем Бацюковым — на фоне рэлігійнай акцыі ў памяць ахвяраў масавых расстрэлаў 1930-х гадоў. Калона ўдзельнікаў з іконамі Мікалая II прайшла праз цэнтр горада да прыпынку «Мясакамбінат», дзе ўсталяваны паклонны крыж на месцы расстрэлу ахвяраў рэпрэсій.

Бацюкоў нагадвае, што раней памяць пра рэпрэсіі тут ушаноўвалі і дэмакратычныя актывісты, але сёння трапіць на месца фактычна можна толькі разам з прадстаўнікамі царквы — і гэта робіць гістарычную памяць “дапушчанай” для вузкага кола людзей. А самае важнае пытанне — на кім ляжыць адказнасць за гэтыя расстрэлы — так і не становіцца часткай публічнай размовы ў горадзе.

🔊Цалкам матэрыял (аўдыё) на Рацыя