Rusiyanın yeni Xarici Siyasət Konsepsiyası

31 mart tarixində Rusiya prezidentinin sərəncamı ilə yeni Xarici Siyasət Konsepsiyası qəbul edildi. Konsepsiyaya görə Rusiya “dünya inkişafının suveren mərkəzlərindən biri kimi” çıxış edib, “qüvvələr arasında qlobal balansı saxlamaq və çoxqütblü beynəlxalq sistem qurmaq kimi unikal tarixi missiyanı” yerinə yetirir. Sənəddə Rusiya özünü orijinal ölkə-sivilizasiya, nəhəng Avrasiya və Sakit okean fövqəl dövləti, rus dünyasının dayaq nöqtəsi, qlobal qüvvələr balansının qorunmasında və dövlətlərin müstəqilliyinin təmin edilməsində müstəsna rol oynayan dünya inkişafının suveren mərkəzlərindən biri kimi identifikasiya edir.

Geosiyasi/iqtisadi prizma
Rusiya təhlükəsizliyə bölünməzlik prinsipindən (bir ölkənin təhlükəsizliyi digərinin hesabına təmin edilə bilməz) yanaşır. Bu prinsip Ukrayna müharibəsindən qabaq Qərbə verilən ultimatumun və hazırda gedən müharibənin əsasında duran siyasi dəlillərdən biridir. Konsepsiyaya görə Rusiya bütün maraqlı dövlətlər və dövlətlərarası birliklərlə bu əsasda “beynəlxalq təhlükəsizliyin yenilənmiş, daha sabit arxitekturasını formalaşdırmaq üçün birgə fəaliyyətə açıq olduğunu” bəyan edir.

Konsepsiyaya görə Rusiyanın aparıcı inkişaf mərkəzi olması və müstəqil xarici siyasət aparması ABŞ tərəfindən Qərbin hegemonluğuna təhlükə kimi qəbul edilir. Bu səbəbdən Qərb və onun “satellitləri” “uzunmüddətli anti-Rusiya siyasətini gücləndirmək üçün” Ukrayna istiqamətində hibrid müharibənin yeni növünü işə saldılar. Sənəddə Moskva hazırda baş verənlərin Rusiyanın seçimi olmadığını və Qərbi özünə düşmən saymadığını bildirir. Rusiya Qərb dövlətlərinin gələcəkdə öz qarşıdurma siyasətinin və hegemon ambisiyalarının mənasızlığını dərk edib, çoxqütblü dünyanın mürəkkəb reallıqlarını nəzərə alıb, suveren bərabərlik prinsiplərini rəhbər tutaraq Rusiya ilə praqmatik qarşılıqlı fəaliyyətə qayıdacağını gözləyir.

Xarici Siyasət Konsepsiyasına görə Rusiya qeyri-dost ölkələrdən xarici iqtisadi asılılığını azaltmalı, “konstruktiv və neytral siyasət” aparan ölkələrlə əlaqələrini inkişaf etdirməli, dünya bazarlarına çıxış imkanlarını yaxşılaşdırmalı, siyasətdən kənar, təhlükəsiz beynəlxalq ödəniş sistemi yaratmalı və müttəfiq/tərəfdaşlarla milli valyutalarda hesablaşmanı təmin etməlidir.

Çin/Hindistan/İslam dünyası
Sənədə görə Rusiya xarici siyasətinin strateji məqsədlərinə nail olmaq və əsas vəzifələrini yerinə yetirmək üçün Avrasiya qitəsində yerləşən və prinsipial şəkildə üst-üstə düşən yanaşmalara sadiq olan dost suveren qlobal güc və inkişaf mərkəzləri ilə əlaqələrin hərtərəfli dərinləşdirilməsi və əlaqələndirilməsinə xüsusi diqqət ayıracaqdır. Bu məqsədlə Rusiya Çin ilə hərtərəfli tərəfdaşlıq və strateji əməkdaşlığı daha da gücləndirməyi və ikitərəfli ticarət, investisiya və texnoloji əlaqələrin inkişafı üçün Hindistan ilə imtiyazlı strateji tərəfdaşlıq əlaqələri qurmağı hədəfləyir. Konsepsiyada Rusiyaya münasibətdə konstruktiv siyasət aparan ölkələrə (bu ardıcıllıqla) İran, Suriya, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Misir kimi müsəlman dövlətləri də aid edilir.

Cənubi Qafqaz
Konsepsiyaya görə Cənubi Qafqazda 3 yox, 5 dövlət var. Sənəddə Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanın adı çəkilməsə də, əvəzində 2 dəfə Abxaziya və Cənubi Osetiyanın adı çəkilir və onların Rusiya ilə inteqrasiyasının dərinləşdirməli olduğu bildirilir.

Hazırda yeni Xarici Siyasət Konsepsiyasında yazılanların çoxu Rusiyanın reallıqda atdığı addımlarda öz əksini tapmır. Bundan başqa, Ukrayna müharibəsindəki uğursuzluq nəticəsində  yaxın gələcəkdə bu konsepsiyanın dəyişdirilməsi nəzərdən keçirilə bilər. Ona görə də dəyişən dünya və Rusiyanın məhdudlaşan resursları kontekstində bu konsepsiyanı uzunmüddətli doktrinal sənəd hesab etmək olmaz.
 
@cssc_cqtm

İran Azərbaycandan nə istəyir?

Rusiyadan (Ermənistanla) və Türkiyədən (Gürcüstan və Azərbaycanla) fərqli olaraq İran 30 il ərzində heç bir Cənubi Qafqaz ölkəsi ilə strateji tərəfdaşlıq münasibətləri qura bilmədi. Əvəzində bu Ermənistana yardım göstərməklə Azərbaycan ilə münasibətləri korladı. İşğal dövründə İran dəfələrlə vasitəçilik təklifləri ilə çıxış etsə də, İrəvanı sülhə məcbur etmək istiqamətində heç bir addım atmadı.

2020-ci ilin sentyabrında Azərbaycan əks-hücum əməliyyatı nəticəsində öz ərazi bütövlüyünü bərpa edib, regionda yeni geosiyasi reallıq formalaşdırdı. 9 ay sonra İranda yeni hakimiyyət formalaşdı. Sələfi H.Ruhanidən fərqli olaraq İ.Rəisinin hakimiyyəti dövründə İran-Azərbaycan münasibətləri geriyə addımladı.

Buna baxmayaraq, Bakı İranın mövqe/maraqlarını nəzərə alaraq “3+3” və Rusiya-Azərbaycan-İran əməkdaşlıq formatları ilə çıxış etdi. Azərbaycan prezidenti Xudafərin körpüsünü “dostluq körpüsü” adlandırdı, 2022-ci ilin martında isə tərəflər İran ərazisi boyunca yeni nəqliyyat dəhlizinin çəkilməsi haqqında anlaşma memorandumu imzaladılar.  

İranın narahatlıqları

Sərhədlərin dəyişdirilməsi. İran regionda sərhədlərin dəyişdirilməsini qırmızı xətt adlandırır. Lakin, regionda sərhədləri güc yolu dəyişdirməyə cəhd edən 2 ölkə İranın regional (Ermənistan) və qlobal (Rusiya) müttəfiqləridir. Ermənistan Qarabağı “xilas naminə ayrılma” prinsipi ilə Azərbaycandan, Rusiya isə Abxaziya/Cənubi Osetiyanı “dərinləşdirilmiş inteqrasiya” adı altında Gürcüstandan qoparmaq istəyir. Maraqlıdır: İran Abxaziya ilə Cənubi Osetiyanı Gürcüstanın ərazisi kimi tanıyırmı?!

Qalib gəlməsinə baxmayaraq, məhz Bakı ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması əsasında İrəvana sülh təklif etdi, rəsmi İrəvan isə 5 prinsipi qəbul etdiyini bəyan etdi. Bəs İran, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin imzalanmasına dair rəsmi və səmimi mövqe sərgiləyibmi?!

Münhen təhlükəsizlik konfransında Azərbaycanın Laçın və Zəngəzurda Nəzarət Buraxılış Məntəqələrinin quraşdırılmasına dair təklifi Ermənistanın ərazi bütövlüyünün tanınmasına dair açıq mesaj idi. Bu 2 fakt Bakının regionda sərhədləri güc yolu ilə dəyişdirmək istəmədiyini sübut edir.

Zəngəzur dəhlizi. Üçtərəfli razılaşmaya əsasən, Ermənistan Naxçıvana nəqliyyat kommunikasiyallarına  təhlükəsizlik zəmanəti verməli, Rusiya isə nəzarəti həyata keçirməlidir. İranı narahat edən eksterritoriallığı Ermənistandan hazırda Bakı yox, Moskva tələb edir. Belə çıxır ki, İranın Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı narahatlığı Rusiyanın eksterritorial təklifi ilə əlaqəlidir. 1992-ci il dən İran-Ermənistan sərhədinə Rusiya sərhədçiləri nəzarət edir. Rusiyanın nəzarət etdiyi Zəngəzur dəhlizini Azərbaycanın necə işğal edəcəyi, İranla əlaqəni necə kəsəcəyi, necə “Böyük Turan” quracağı − cavab tələb etməyən ritorik suallardır.

İsrail-Azərbaycan hərbi əməkdaşlığına aid iddialar bu səbəblərdən əsassızdır: 1) Ölkə rəsmiləri dəfələrlə Azərbaycan ərazisinin başqa dövlətlərə qarşı istifadə edilməyəcəyini bəyan ediblər; 2) Hərbi doktrina ölkə ərazisində xarici hərbi bazaların yaradılmasını qadağan edir; 3) Xəzərin hüquq statusuna dair Konvensiyaya əsasən, üzv ölkələr öz ərazisini tərəflərdən hər hansı birinə qarşı “təcavüz və ya digər hərbi addım atmaq üçün digər dövlətlərə” verməməlidir. Azərbaycan İrandan fərqli olaraq Konvensiyanı 2019-cu ildə ratifikasiya etmişdir; 4) Azərbaycan Fələstin ilə bağlı bütün beynəlxalq təşəbbüsləri dəstəkləyir; 5) Əgər İsrail Fələstini işğal edibsə, Ermənistan da Azərbaycan ərazilərini işğal etmişdi. İran Ermənistanla münasibətlərini normal saxlamasını vasitəçi potensialının qalması ilə əlaqələndirirdi, indi də Azərbaycan İran-İsrail arasında vasitəçi olması üçün hər iki dövlətlə normal münasibət saxlamalıdır.  

Nəticə
Azərbaycanla bağlı İranın gözləntiləri əsaslı olmalı və reallığı nəzərə almalıdır. Daxili işlərə qarışmama prinsipini rəhbər tutaraq İran Azərbaycana münasibətdə konstruktiv addımlar atmalıdır. İran istiqamətində Azərbaycan daim reaktiv münasibət sərgiləyib və münasibətlərin müsbət olması və ya korlanması İranın addımlarından asılı olub.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) Direktoru Fərhad Məmmədov  Pressklub TV-nin Əsas Sual verilişində "İrandan Bakıya ard-arda zənglər - gərginlik azalır?" mövzusu ətrafında müzakirələrə qoşulub.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/live/8NxMHcqhdl8?feature=share

Rusiyanın sanksiyalardan yayınmasında Ermənistanın rolu 

Rusiya-Ukrayna müharibəsinə görə Ermənistanın iqtisadi problemlərlə qarşılaşacağı gözlənilsə də 2022-ci ildə böyük iqtisadi artım qeydə alındı. Rusiyanın böhran yaşadığı dövrdə iqtisadiyyatı ondan asılı olan Ermənistanda sürətli artım təbii şəkildə baş verə bilməzdi. Bu süni artımın formalaşmasında sanksiyalardan yayınmağa imkan yaratmaq üçün Ermənistanın Rusiyaya yenidənixracda iştirak etməsi  böyük rol oynamışdır.

2022-ci ildə Ermənistanın xarici ticarət dövriyyəsi 69%, ixracı 78%, idxalı isə 63.5% artmışdır. Ciddi iqtisadi əsas olmadan ticarət dövriyyəsinin kəskin artması və Rusiya-Ukrayna müahribəsinin baş verdiyi dövrlə üst-üstə düşməsi şübhə yaradır. Bu dövrdə, Ermənistandan Rusiyaya ixrac 2.4 dəfə, idxal 40% artmışdır və Rusiyanın ixracda payı 45%-ə çatmışdır. Rusiyadakı iqtisadi böhrana görə Ermənsitanla ticarət əlaqələrinin zəifləyəcəyi gözlənilsə də buna əks prosesin getdi. Bu ticarətdə kəskin artımın süni olduğunu göstərir və Ermənistanın yenidənixracda iştirakı ilə bağlı şübhələr yaradır. 

Ermənistandan Rusiyaya ixracın daha kəskin artması göstərir ki, Ermənistan Rusiyaya daha çox məhsul idxal etməyə kömək edir. Təsadüfi deyildir ki, 2022-ci ildə Vietnamdan Ermənistana ixrac 380%, Meksikadan ixrac  324%, Türkiyədən ixrac 361%, Yaponiyadan ixrac 252%, Qazaxıstandan ixrac 201%, Hindistandan ixrac 190%, Filippindən ixrac 181%, Cənubi Koreyadan ixrac 102% artmışdır. Bu ölkələrdən çoxunun yenidənixrac üçün Ermənistandan istifadə etməsi ehtimalı böyükdür. Çünki onların Rusiya ilə ticarət əlaqələri çox inkişaf edib. Məsələn, Yaponiya və C.Koreyanın Rusiyaya çip ixracında Ermənistandan istifadə etməsi ehtimalları böyükdür.

Qərb ölkələri də 2022-ci ildə Ermənistana ixracı artmışdır. Bu dövrdə Serbiyadan ixrac 6 dəfə, Yunanıstandan ixrac 273%, Britaniyadan ixrac 132%, İspaniyadan ixrac 121%, Kanada və Çex Respublikasından 2 dəfə, İsveçrədən ixrac 78%, Polşadan ixrac 69%, Macarıstandan ixrac 61% artmışdır. Avropa İttifaqından (Aİ) Ermənistana ixrac 70% artaraq $1.3 milyarda çatmışdır.

İxracın böyük məbləğlərə çatdığı ölkələrə isə ABŞ və Almaniya aiddir. Bu ölkələrdən ixrac 2022-ci ildə 3 dəfə artıb müvafiq olaraq $386.5 və $505 milyona çatmışdır. Həm də, 2022-ci ildə Almaniyadan Rusiyaya ixrac 45%, ABŞ-dan ixrac 3.5 dəfə azalmışdır. Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, bu ölkələrin əksəriyyəti Rusiyaya ixracın azalan həcmlərini Ermənitsan vasitəsilə Rusiyaya ixrac etməklə kompensasiya etməyə çalışmışdır.

Ermənistanın yenidənixracda iştirakını həm də o faktor təsidiqləyir ki, Ermənistanın böyük istehsal imkanı yoxdur. Məsələn, 2022-ci ildə Ermənistanda emal sənayesi istehsalı 13.5%, kənd təsərrüfatı istehsalı 9%, sənaye istehsalı isə 10% artıb. Bu artımlar Ermənistandan ümumi ixracın 78%, Rusiyaya ixracın isə 2.4 dəfə artmasına imkan yarada bilməz.

Bundan başqa, Ermənistana idxalı kəskin artan 7 məhsul növünün 6-sı 2022-ci ildə Rusiyaya ən çox ixrac edilən 10 məhsul sırasına daxil olub. Həm də 2022-ci ildə bu məhsulların Rusiyaya ixracı kəskin artıb. Həm idxalı, həm də Rusiyaya ixracı kəskin artan məhsulların eyni məhsullar olması sübut edir ki, Ermənistan bu məhsulların Rusiyaya yenidənixracı ilə məşğuldur. Həm də Rusiyadan Ermənistana pul köçürmələrinin kəskin artması da yenidənixracda iştirak etdiyini göstərir. 2022-ci ildə Rusiyadan köçürmələr 4 dəfə artaraq rekord həddə, $3.6 milyarda çatmışdır.

Ermənistana Rusiyaya yenidənixracda üstünlük yaradan onun həm AİB üzvü olması, həm də  Aİ ilə CEPA müqaviləsinin olmasıdır və Ermənistan bundan sui-istifadə edir. Uzun illərdir Ermənistan İrana da sanksiyalardan yayınmağa kömək edir və İranla Avrasiya İqtisadi Birliyi arasında  körpü rolunu oynayır. Bütün bunlara baxmayaraq, Qərb Ermənistana qarşı hər hansı bir ciddi addım atmır. Əksinə göz yumaraq Ermənistana qazanc əldə etməyə, İran və Rusiyaya sanksiyaların təsirini azaltmağa, digər ölkələrə isə sanksiyalardan yayınmağa imkan yaradır.

@cssc_cqtm

Daha ətraflı: https://cssc.az/az/view/2/35/rusiyanin_sanksiyalardan_yayinmasinda_ermenistanin_rolu
 

Kanalımızın izləyicilərinin sayı 3 mini keçdi. Bu nəticənin əldə edilməsinə görə bütün izləyicilərimizə və bizlə əməkdaşlıq edən kanallara öz təşəkkürümüzü bildiririk! Sizin dəstəyiniz sayəsində təhlillərimiz geniş auditoriyaya yayılır. Bundan sonra da aktiv şəkildə aktual siyasi və iqtisadi məsələlər ilə bağlı təthlillərimizi sizin diqqətinizə çatdıracağıq.

Trampa qarşı məhkəmə işinin siyasi-hüquqi aspektləri

Amerika tarixində ilk dəfə olaraq D.Tramp timsalında sabiq prezidentə qarşı cinayət işi açılıb. Trampa qarşı sənədlərin saxtalaşdırılması maddəsinin 34 bəndi üzrə ittiham irəli sürürlər. Tramp ittihamları rədd edib, cinayət işini prezident seçkilərinə müdaxilə adlandırır. Hüquqşünaslar ittihamın və (bəzilərinə görə) hətta mühakimənin Trampın əlindən namizəd olma hüququnu almadığını, real məhkəmə istintaqının isə ən azı bir ildən sonra başlayacağını qeyd edirlər.

İttihamlar
İddialara görə American Media Inc. (AMI) şirkəti və Trampın xüsusi köməkçisi Koen 2016-cı il prezident seçkilərinə qədər Trampın nigahdan kənar övladı olduğunu iddia edən “Trump Tower” əməkdaşına $30 min, Trampla cinsi əlaqədə olduğunu iddia edən qadına $150 min, “adult film” aktrisası S.Denielsa isə $130 min pul ödəyib. Nyu-Yorkda biznes qeydlərinin saxtalaşdırılması cinayət olmasa da, bunun başqa bir cinayət işinin (məsələn, dələduzluq) tərkib hissəsində getməsi əsaslı iş kimi nəzərdən keçirilir. Beləliklə, Trampı qeyd edilən şəxslərə pul verməkdə yox, federal seçki qanunlarına zidd olaraq bunu sənədlərdə hüquqi xidmətlərə görə xərclər kimi qeyd etməkdə ittiham edirlər.

Əks-arqumentlər
Tramp Manhetten dairəsinin prokuroru A.Braqqı və hakim X.Mercanı özünə qarşı şəxsi düşmənçilikdə ittiham edir. Cinayətin federal qanunvericiliyi ilə əlaqəli olsa da nədənsə Trampa qarşı istintaqı federal prokuror/məhkəmə yox, Nyu-York ştatının orqanları 9başlayıb. Federal dairələr əvvəllər oxşar məsələlər üzrə yoxlamaya başlasalar da, istintaqa başlamaqdan imtina etmişdilər. Nyu-York ştatının isə hər iki senatoru (Ç.Şumer və K.Gillibrand), qubernatoru (K.Houkul) və şəhərin meri (E.Adams) demokratlar partiyasının üzvləridir. Həmçinin qeyd edək ki, Trampın həbsindən bir neçə saat sonra S.Deniels sabiq prezidentə qarşı 2018-ci ildə başladığı məhkəmə işində məğlub oldu və məhkəmə tərəfindən Trampa vəkillik xərcləri üçün $122 min ödəməyə məcbur edildi.

2024-cü il seçkiləri
“Gallup” mərkəzinin may sorğusunda Baydenin reytinqi 41%, iyunda isə 33%-ə bərabər idi. 2023-cü ilin mart və fevral aylarında Baydenin fəaliyyətindən 54%, mart ayında isə 56% amerikalı narazı idi. Demokratlar ehtiyat edirlər ki, aşağı reytinqli Baydenin 2024-cü ildə Trampla yenidən üz-üzə gəlməsi Ağ Evin itirilməsi ilə nəticələnə bilər. Lakin, Trampın namizəd olmasından bəzi respublikaçı dairələr də narazıdır. Trampın dəstəklədiyi bir çox namizədlərin aralıq seçkilərində məğlub olması mediamaqnat Rupert Merdok daxil bir sıra nüfuzlu respublikaçıların Trampdan üz döndərməsinə gətirdi. Hazırda respublikaçılar partiyası Florida qubernatoru R.DeSantisi vahid namizəd kimi prezident seçkilərinə hazırlayırlar. Partiya ehtiyat edir ki, DeSantis ilə bərabər Trampın da namizəd olması respublikaçı elektoratı parçalayıb, Ağ Evin demokratlarda qalması ilə nəticələnə bilər.

Nəticə
Potensial olaraq Nyu-York ştatı Trampa qarşı məhkəmə işini növbəti ilin yanvarında, praymeriz ərəfəsində başlaya bilər. Lakin, Trampın öz tərəfinə cəlb etdiyi nüfuzlu vəkillər məhkəmə prosesinin seçkilərdən sonra başlaması üçün əlindən gələni edəcəklər. Manhetten dairə prokurorunun istinad etdiyi hüquqi aspekt təzə və məhkəmə sınaqlarından keçməmiş olduğu üçün Trampa qarşı açılan iş böyük ehtimal ya istintaq səviyyəsində dayandırılacaq, ya da məhkəmə dəlillərinin az olması səbəbindən Trampın leyhinə qərar çıxarmağa məcbur olacaq.
 
Görünən odur ki, cari istintaqdan ən çox udan Trampın özüdür. ABC News/Ipsos tərəfindən aparılan sorğuya əsasən, amerikalıların 35%-i Trampa qarşı ittihamları əhəmiyyətli hesab etmir, 47%-i isə irəli sürülən ittihamların siyasi motivli olduğunu düşünür. İstintaq həmçinin Trampa öz tərəfdarlarını səfərbər etməyə, respublikaçı seçicilər içərisində reytinqini artırmağa (martda 44%, hazırda 48%) və populyarlığa görə hətta DeSantisi keçməyə belə imkan verdi. Həm də eks-prezidentin baş müşaviri C.Millerə görə Trampa qarşı ittihamların irəli sürüləcəyi xəbəri yayılandan bəri Tramp öz seçki kampaniyasına $7 mln. ianə toplaya bilmişdir.

@cssc_cqtm

Pentaqon sənədləri: sızma mənbəyi və əks-təsirləri

İctimaiyyətə sızan məxfi sənədlər birinci dəfə hələ 13 yanvarda Discord şəbəkəsinin Thug Shaker Central serverində yayılmışdır. Ardınca 1-2 mart tarixlərində “tam məxfi” qrifli 30-dan artıq sənəd Discord-un digər serveri olan WowMao-da, 4 martda daha 10 sənəd Discord şəbəkəsinin “Minecraft Earth Map” oyun serverində, bir ay sonra isə bu sənədlər “4chan” şəbəkəsində və Rusiyameylli “Donbass Devushka” teleqram kanalında paylaşıldı.
 
Məxfi Sənədlər
Güc strukturlarının anonim mənbələri sənədlərin həqiqi olduğunu və müharibə başlayandan bəri ən böyük sızıntı olduğunu bildirirlər. Sənədlər müharibə iştirakçılarının güclü və zəif tərəflərini, itkiləri, Ukrayna ordusunun maddi-texniki təminatını, əks-hücuma hazırlıq səviyyəsini və hətta əks-hücum üçün zəruri iqlim dəyişikliyinin nə vaxt baş verəcəyini əks etdirir. Sənədlərə görə qış ayları ərzində intensiv raket hücumlarından qorunan Ukrayna, hələ də hava hücumundan müdafiə qüvvələrini əhali, infrastruktur və ordu birləşmələrini qorumaq üçün bölüşdürməlidir. Sənədlərdə cari vəziyyət təhlil olunsa da, əks-hücumun nə vaxt və hansı istiqamətdə olacağı qeyd edilmir.

Sızıntı içərisində Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin Cənubi Koreya ilə bağlı hesabatları da var. MKİ hesabatlarına görə Cənubi Koreya höküməti Ukraynaya silah-sursatın göndərilməsi məsələsində ABŞ tərəfindən təzyiqlərə məruz qalacağından ehtiyat edir. MKİ bunu radio-texniki kəşfiyyat sayəsində, yəni Cənubi Koreya rəsmiləri arxasınca gizli izləmə təşkil etməklə əldə etmişlər.
 
Mənbə və təşkilatçılar
İlkin versiyaya görə məxfi sənədlər ABŞ Milli Qvardiyasının Hərbi Hava Qüvvələrinin kiber sistemlərinin kiçik texniki Cek Teyşeyr tərəfindən sızdırılıb. Məlumat C.Teyşeyr tərəfindən sızdırılsa da, görünən odur ki, əməliyyatın arxasında Rusiyanın xüsusi xidmət orqanları dayanır. Obyektiv motivlərdən savayı, sənədlər üzərində edilən dəyişikliklər də təşkilatçının Rusiya olduğuna işarə edir. Rəsmi və qeyri-rəsmi hesablamalara görə Rusiya müharibədə 189-223 min nəfər, Ukrayna isə 124-131 min nəfər itki verib. Lakin sənədlərdə Ukraynanın itkiləri süni sürətdə şişirdildiyi halda (61-71 min), Rusiyanın itkiləri isə əksinə, aşağı salınıbdır (16-17 min). Həmçinin diqqət yetirdikdə rəqəmlərin bir-birinin güzgü əksi olduğunu da müşahidə etmək olar (61-71 ↔ 16-17). Ehtimal ki, Rusiya uğursuzluqlarını gizlətmək üçün sənədləri sızdırmaqdan əvvəl onlara müvafiq düzəlişlər edib. 
 
Nəticə və əks-təsirlər
Əksər ekspertlərin rəyinə baxmayaraq sızıntı ABŞ-ın müttəfiqlərlə münasibətlərinə ciddi təsir göstərməyəcək. ABŞ-ın müttəfiq/tərəfdaşların arxasında casusluq etməsi hamıya məlum bir faktdır. Eşelon şəbəkəsinin ifşası, ardınca isə Milli Təhlükəsizlik Agentiliyinin sabiq əməkdaşı E.Snoudenin etirafları ABŞ-ın qlobal casusluq şəbəkəsinin üstünü açsa da, Vaşinqtonun müttəfiqlərlə münasibətlərinə ciddi ziyan vurmadı. Digər tərəfdən sızıntı ABŞ-Cənubi Koreya arasında müəyyən anlaşılmazlıq yaratsa da, mart ayında Seul özüyeriyən Krab haubitsalarının Ukraynaya ötürülməsinə razılıq vermişdir.
 
Bununla belə sızıntı Ukraynanın yaxın həftələrdə başlamalı olduğu əməliyyatı gecikdirə və hətta onun nəticələrinə mənfi təsir göstərə bilər. İnsayd məlumatlara görə Kiyev maddi-texniki çətinliklərini gizlətməyə çalışdığına görə sızıntı Ukraynada hiddətlə qarşılanıb. Sənədlərdən belə qənaətə gəlmək olar ki, ABŞ Rusiyanın bütün xüsusi xidmət orqanlarından məlumat əldə edir. Əgər Rusiya ABŞ-a gedən məlumat kanallarını bağlaya bilsə, bu ABŞ kəşfiyyatının imkanlarını zəiflədə və beləliklə, Ukrayna müharibəsinin gedişatına mənfi təsir göstərə bilər.

@cssc_cqtm

Azərbaycan-Ermənistan danışıqlar prosesinin forma və məzmunu

Azərbaycan-Ermənistan danışıqlar prosesində intensivlik müşahidə edilir. Moskva xarici işlər nazirləri arasında görüşün anonsunu verir, ABŞ isə Vaşinqton və ya müttəfiq ölkələrin birində liderlər arasında substantiv danışıqların baş tutmasına səy göstərir. Bu məqsədlə ABŞ-ın Azərbaycan səfirliyində uzun müddət çalışmış Derek Hoqan telefon, Erika Olson və Lui Bono isə regiona səfərlər vasitəsilə tərəflər arasında münasibətlərin normallaşdırılmasına çalışırlar.
 
Danışıqların gündəliyi
Son üç həftədə baş verənlər Ermənistan və Azərbaycanın mövqelərini yaxınlaşdırmaq əvəzinə, gərginlik dərəcəsini daha da artırmışdır. Azərbaycana danışıqların forması yox, məzmunu vacibdir. Bakı üçün fərqli diplomatik platformalarda eyni gündəliyin müzakirə edilməsi olduqca vacibdir. Gündəliyin tərkibinə Azərbaycanın təqdim etdiyi beş prinsip əsasında sülh sazişinin imzalanması, ərazi bütövlüyün tanınması, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin açılması, qoşunları geri çəkmədən sərhədlərin delimitasiya/demarkasiyası və Qarabağ məsələsinin heç bir (birbaşa və ya dolayı) formada danışıqlar obyekti olmaması daxildir.
 
Vasitəçilərin mövqe/maraqları
Danışıqlar gündəliyi dəyişməz qalsa da, Rusiya və Qərb normallaşma prosesinə öz maraqları prizmasından yanaşır. ABŞ üçün sülh sazişinin özü, Rusiya üçünsə Zəngəzur dəhlizi başda olmaqla nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin bərpası prioritetdir. Prezident Baydenin sözləri ilə desək, Vaşinqton üçün sülh, “enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı məqsədlərimizə çatmaq üçün şaxələndirmənin heç vaxt olmadığı qədər əhəmiyyətli olması və Azərbaycanın bu məqsədə nail olmaq üçün regional səylərdə əsas rol oynaması” səbəblərindən çox vacibdir. Rusiya öz növbəsində Qərbin “anakonda həlqəsini” zəiflətmək, logistika imkanlarını artırmaq və Ermənistan ərazisində Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin müddətsiz funksiyalarını artırmaq üçün 10 noyabr razılaşmasının 9-cu bəndinin icra edilməsində israrlıdır.
 
Ermənistanın yanaşması
Ermənistan Azərbaycanla münasibətlərin bərpa edilməsində Qarabağın erməni əhalisinin “hüquq və təhlükəsizliyinin beynəlxalq mexanizm çərçivəsində təmin edilməsini” ilkin şərt kimi irəli sürür. Sadə dillə desək, Ermənistan Paris/Vaşinqton/Moskva kimi vasitəçilərin nəzarəti altında Bakı və Xankəndi arasında dialoq formatının bərqərar edilməsinə can atır. Qarabağ məsələsini gündəmdə saxlaya bilməyəcəyini dərk edən İrəvan, bunu erməni diasporun təsirini özündə hiss edən ölkələr vasitəsilə etmək istəyir. Ermənistan rəhbərliyi düşünür ki, Bakı və Xankəndi arasında beynəlxalq formatlı dialoq Qarabağın Azərbaycana reinteqrasiyasına mane olub, beynəlxalq güclərin Azərbaycanın daxili işlərinə qarışmasına şərait yaradacaqdır.
 
Bakının zəruri addımları
Əgər Ermənistanın sülh sazişinə getməsinə mane olan yeganə faktor Qarabağın erməni əhalisinin “hüquq və təhlükəsizliyinin beynəlxalq mexanizm çərçivəsində” təmin edilməsidirsə, Bakı Ermənistanın Qarabağ ermənilərinə bütün təsir kanallarını kəsməlidir. “Beynəlxalq ictimaiyyət” artıq buna hazırdır. Görünən odur ki, hazırkı danışıqlar prosesi böyük ehtimalla Ermənistan və ya üçüncü qüvvə tərəfindən pozula bilər. Bu öz növbəsində Azərbaycana yerdə fəaliyyətə keçib, yeni geosiyasi reallıq yaratması üçün şərait yaradacaqdır.
 
Nəticə
Ermənistan rəhbərliyi vaxt udmaq və danışıqları çıxılmaz vəziyyətə gətirmək üçün əlindən gələni edir. Vasitəçilər isə fərqli səbəblərdən Laçında Nəzarət Buraxılış Məntəqəsinin (NBM) qurulmasına mane olmağa çalışırlar. Buna baxmayaraq, danışıqlar prosesinin alqoritmi və Bakının prinsipial mövqeyi Laçında nəzarət buraxılış məntəqəsinin qurulmasını qaçılmaz edir. Danışıqlar masası arxasında real nəticə qazanmaq üçün yerdə vəziyyəti dəyişmək zəruridir. Bu baxımdan Laçında NBM-in qurulması Rusiya və Qərbin vasitəçiliyi ilə təşkil ediləcək görüşlərdə müsbət nəticələrin əldə edilməsinə kömək edəcəkdir.

@cssc_cqtm

Fransa/Aİ-Çin əlaqələri: Makronun Pekin səfərinin geosiyasi əsasları

Makronun Çin səfərləri Paris/Brüssel-Pekin münasibətlərinin dinamikasına güclü təsir göstərmiş oldu. Bir tərəfdən Makron Moskvanın Pekindən asılılığını nəzərə alaraq Çinin Rusiyaya Ukrayna məsələsinə görə təzyiq göstərməsinə, digər tərəfdən isə Vaşinqtonla iqtisadi ziddiyyətlər fonunda Çin ilə iqtisadi-ticarət münasibətlərini inkişaf etdirməyə çalışırdı.

Qərb↔Çin qarşıdurması
Geosiyasi terminlərlə ifadə etsək, Hind-Sakit okean regionu daxili və xarici aypara kimi vacib məkanlarda yerləşən ərazidir. Çinin bu region ilə bağlı “CPEDC”, Yaponiyanın “PALM”, Hindistanın “FİPİC”, Cənubi Koreyanın “KPIFMM”, Tayvanın “PİD”, Tailandın “TPİF”, ABŞ-ın “Pacific Pledge”, Kanadanın “Pacific Shift”, Böyük Britaniyanın “Pacific Uplift”, Avstraliyanın “Pacific Step-up”, Yeni Zelandiyanın “Pacific Reset, İndoneziyanın isə “Pacific Elevation” adlı strategiyaları vardır. Müşahidə etdiyimiz kimi Hind-Sakit okean məkanı əksər regional/qlobal güc mərkəzlərinin maraq sferasına daxildir.

Aİ-Çin
Çinə səfərdən sonra Makron Aİ-nin Vaşinqtona görə Tayvan ətrafında yarana biləcək mümkün qarşıdurmaya müdaxilə etməməli olduğunu bildirdi. Bu fikir Brüssel və Vaşinqtonda birmənalı qarşılanmadı. Vaşinqton Makronun səfər/bəyanatını Çinin təcavüzkar siyasətinin çəkindirməsini zəiflədən və ABŞ-ın Avropaya dəstəyini sarsıdan addım kimi qiymətləndirdi. Aİ Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen isə Çin ilə əlaqələrin çox vacib olduğunu bildirib, Avropanın Çinə münasibətdə vahid strategiya və əlaqə prinsipləri müəyyən etməli olduğunu bildirdi. Sədrin fikrincə Aİ-nin yanaşması (ABŞ-ınkından) fərqli olmalı və digər tərəfdaşlarla (yəni Çinlə) əməkdaşlıq üçün yer saxlamalıdır.

Fransa-Çin
Sakit okeanın cənub hissəsində mövcud xırda dövlətlər dünya əhalisinin 0,1%-ni, amma BMT-dəki ümumi səslərin 6,7%-ni və beynəlxalq dəniz məkanının 40%-ni əhatə edir. Parisin Reyunyon, Mayotta, Vollis və Futunu, Yeni Kaledoniya, Fransa Polineziyası kimi ərazilər üzərində protektoratı Fransanın regionda mövcudluğunu legitimləşdirir. Fransa, 11 mln. km2 sahəsi ilə dünyada ikinci ən böyük eksklüziv iqtisadi zonaya malikdir. Bu, Fransa Polineziyası və böyüklüyünə görə Aİ-nin quru sahəsinə bərabər olan 4,5 mln km2-lik dəniz sahəsi sayəsində əldə edilir.

Çin Fransanın adalar üzərində suverenliyini şübhə altına almasa da, Fransanı Hind-Sakit okean yox, Avropa dövləti kimi nəzərdən keçirir. 2023-cü ilə qədər Pekin Parisi Vaşinqtonun regiondakı müttəfiqi hesab edirdi. Fransanın 2018-ci il tarixli Hind-Sakit okean strategiyası Pekin tərəfindən anti-Çin xarakterli sənəd qismində qiymətləndirilir, 2019-cu ildə isə Çin hərbi dəniz qüvvələri Fransanın “Vandemyer” hərbi gəmisinə yaxınlaşaraq Tayvan boğazını tərk etməyi əmr etmişdi. Rusiya-Ukrayna müharibəsi vəziyyəti dəyişdi. 2022-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 14% artıb, $109 mlrd.-a çatdı. Fransanın Çin ilə ticarəti mənfi saldolu (idxal>ixrac) olduğuna görə Paris ehtiyat edir ki, Qərb və Çin arasında mümkün siyasi-iqtisadi qarşıdurma Fransa iqtisadiyyatına ciddi ziyan vuracaqdır.
 
Ukrayna böhranı
Səfərlər çərçivəsində Si Cinpin Fransanın Ukrayna ilə bağlı təklif edəcəyi istənilən sülh sazişini dəstəkləyəcəyini bildirmişdir. Bu səbəbdən Parisin yaxın vaxtlarda Ukrayna münaqişəsinin tənzimlənməsi ilə bağlı yeni plan təqdim edəcəyi gözlənilir. Görünən odur ki, bu planın bir hissəsini Çinin təklif etdiyi 12 bənddən ibarət tənzimlənmə planı təşkil edəcəkdir.

Nəticə
Brüssel/Parisin fikrincə Ukrayna böhranı səbəbindən Rusiya ilə iqtisadi əlaqələrin məhdudlaşması Avropanın iqtisadi imkanlarını zəiflətməklə yanaşı, onun ABŞ-dan iqtisadi-siyasi asılılığını artırmış oldu. Brüssel/Paris belə zənn edir ki, Rusiya ilə münasibətlər bərpa edilmədən və ya Vaşinqtondan siyasi-iqtisadi asılılıq aradan qalxmadan Çin ilə Tayvana görə münasibətlərin kəskinləşdirilməsi Avropanın ABŞ-dan asılılığını daha da artırıb, Brüsseli Vaşinqtonun vassalına çevirəcəkdir.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin baş elmi işçisi Orxan Bağırovun “Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində artan rolu” adlı məqaləsi Koreya Beynəlxalq İqtisadi Siyasət İnstitutu (KIEP) tərəfindən Koreya və İngilis dillərində çap edilmişdir. Məqalədə əsas diqqət Rusiya-Ukraniya müharibəsi fonunda qlobal enerji bazarında baş verən proseslərin yaratdığı yeni şəraitdə Azərbaycanın Avropanın enerji bazarında mövqeyinin güclənməsinə, bu istiqamətdə əldə edilmiş razılıqlara və imzalanmış müqavilələrə yönəldilmişdir.

Məqalənin 1-ci hissəsi Avropa enerji bazarında son dövrlərdə baş verən dəyişikliklərə həsr edilmişdir. Bu hissədə Avropanın enerji bazarında Rusiyanın oynadığı rol və onun mövqeyinin zəifləməsi və eyni zamanda bu prosesdə enerji sektorunda Rusiyaya qarşı tətbiq edilmiş sanksiyaların rolu diqqətə çatdırılmışdır. Qeyd edilmişdir ki, sanksiyaların tətbiqi nəticəsində 2022-ci ildə Rusiyanın Avropa İttifaqının (Aİ) qaz idxalında payı 51.3%-dən 12.9%-ə qədər azalmışdır və hazırda Rusiya qaz və neftin ixracının azalması səbəbindən gündə 175 milyon dollar itirir.

Məqalənin 2-ci hissəsi Azərbaycanın Avropa qaz bazarında artan rolu haqqındadır. Bu hissədə qeyd edilir ki, Rusiyadan enerji sahəsində olan asılılığı artırmaq üçün Avropa ölkələri alternativ mənbələr axtarmağa başladılar. Buna görə də Aİ qaz ixracının artırılması məqsədilə Azərbaycanla danışıqlara başladı və nəticədə 2022-ci il iyulun 22-də Avropa Komissiyası və Azərbaycan Prezidentləri Strateji Tərəfdaşlığa dair Anlaşma Memorandumu (MOU) imzaladılar. Memorandumda 2027-ci ilə qədər Cənub Qaz Dəhlizi (CQD) vasitəsilə Aİ-yə ixrac olunan təbii qazın həcminin iki dəfə artırılaraq 20 mlrd kubmetrə çatdırılması nəzərdə tutulub.

2-ci hissə də o da diqqətə çatdırılıb ki, 2022-ci ildə Azərbaycanın təbii qaz ixracı əvvəlki illə 3 mlrd kubmetrdən çox artaraq 22,6 mlrd kubmetrə çatıb və 2023-cü ildə 24,5 mlrd kubmetrə çatacaqdır. Aİ-ə görə, 2022-ci ildə Azərbaycandan qaz tədarükü 40%-dən çox artaraq 11,4 mlrd kubmetrə çatdığından, CQD Aİ üçün kəmər ilə qaz təchizatının həlledici mənbəyinə çevrilib.

Məqalədə o da qeyd edilir ki, Bolqarıstan Yunanıstanla onu TAP-a birləşdirən interkonnektoru tamamlayıb və ildə 1 mlrd kubmetr Azərbaycan qazını idxal edir. Serbiya isə Azərbaycan qazına çıxış əldə etmək üçün Bolqarıstanla boru kəməri tikir. Həmçinin, 2022-ci ildə Rumıniya Azərbaycan ilə müqavilə imzalayıb və 2023-cü ilin yanvarından Azərbaycan qazını almağa başlayıb. Ümumiyyətlə, Azərbaycanın təbii qaz ehtiyatları ən azı 100 il ərzində daxili tələbatı  və tərəfdaşlarının ehtiyaclarını ödəmək üçün kifayətdir.

Məqalənin 3-cü hissəsində qeyd edilir ki, Azərbaycan yaşıl enerji sektorunda  da əməkdaşlığı genişləndirmək üçün Aİ-yə elektrik enerjisi ixracı layihələri üzərində də işləyir. Bu məqsədlə, 2022-ci il dekabrın 17-də Azərbaycan Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstanla Qara dənizin dibi ilə Azərbaycandan Avropaya yaşıl enerji daşıyacaq elektrik kabelinin çəkilməsi haqqında saziş imzalayıb. Bu kabel Aİ üçün Rusiya enerjisindən asılılığı azaltmağa kömək edəcək yeni enerji mənbəyinə çevriləcəkdir. Layihənin texniki-iqtisadi əsaslandırması 2023-cü ilin sonunda başa çatacaq və sonra kabelin çəkilməsi 3-4 il çəkəcəkdir.
Daha sonra diqqətə çatdırılır ki, Avropa Komissiyası ilə Azərbaycan arasında imzalanmış strateji tərəfdaşlıq haqqında memorandumda yaşıl enerji sektorunda əməkdaşlığa dair müddəalar var. Ümumilikdə, Azərbaycanın quruda külək və günəş enerjisi ehtiyatları 27 giqavatdan çoxdur və 2027-ci ilədək 3 giqavat külək və 1 giqavat günəş enerjisi istehsal etməyi planlaşdırır ki, bunun da 80%-i ixrac olunacaqdır.

Sonda isə qeyd edilir ki, məqalədə diqqətə çatdırılan sazişlər və proseslər onu göstərir ki, Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində rolu artır və yaxın onillikdə Azərbaycan Avropanın əsas təbii qaz və yaşıl enerji təminatçılarından birinə çevriləcəkdir.

@cssc_cqtm
 
Daha ətraflı: https://www.emerics.org:446/issueDetail.es?brdctsNo=345762&mid=a10200000000&systemcode=04&fbclid=IwAR0afV8U4_w4T9dw-LW4FLkRLw8Sn1bNkMlWhmxy3xFyRMt0RLrtsSMpKIA

Rusiya və Çinin geoiqtisadi strategiyaları

Rusiya-Çin ticarət dövriyyəsinin 2/3 hissəsi milli valyutada aparılır. Putin Si Cinpin ilə son görüşü zamanı bu təcrübənin genişləndirilməsi v ə yuanın digər ölkələrlə ticarətdə istifadə edilməsi təşəbbüsü ilə çıxış etmişdir.

Rusiyanın geoiqtisadi strategiyası
2021-ci ildə Rusiyanın Milli Rifah Fondu (MRF) dollardan imtina edib, aktivləri avro (39,7%), yuan (30,4%), funt sterlinq (5%), yena (4,7%) və qızılda (20,2%) yerləşdirdi. 2022-ci ilin martında MRF aktivlərin yeni strukturunu təsdiqlədi: aktivlərin 60%-dək hissəsini yuana, 40%-dək hissəsini isə qızılda yerləşdirilmək mümkün oldu. Hazırda MRF ilin sonuna qədər avro, funt və yenanın həcmini sıfra endirməyi hədəfləyib. Praktikada bu o deməkdir ki, Rusiya diversifikasiyadan imtina edib, bütün valyuta ehtiyyatlarını əsasən bir xarici valyutada – yuanda yerləşdirir. İl ərzində Rusiyanın ixracında yuanın payı 0,5%-dən 16%-dək artdı. İdxalda yuanın payı 23%-dir. Bu o deməkdir ki, Rusiyaya hər ay orta hesabla $7 mlrd. dəyərində yuan daxil olur və onların $6 mlrd.-ı digər ölkələrlə ticarət üçün istifadə edilir.

Rusiya Mərkəzi Bankının 2022-ci il qapalı iclasına görə, yuanın Çindən çıxarılması üçün Pekinin xüsusi icazəsi olmalıdır. Böhran şəraitində isə bu icazənin əldə edilməsi olduqca çətindir: Rusiyanın SWIFT ödəniş sistemindən çıxarılması yuanın beynəlxalq ticarətdə istifadə edilməsinə mane olur, Bank of China, ICBC, China Construction Bank  kimi nəhəng oyunçular isə Qərbin ikincidərəcəli sanksiyalar altına düşməmək üçün Rusiyanın maliyyə-ticarət imkanlarının artırılmasına meylli deyillər.

Çinin geoiqtisadi strategiyası
1945-ci ildə ABŞ və Səudiyyə Ərəbistanı (SƏ) liderləri USS Quincy kreyserində mühüm geosiyasi/iqtisadi ittifaqın əsasını qoydular: SƏ neft satışını dollara bağlamağa razılıq verdi. Bu sistem Rusiya-Ukrayna müharibəsinə qədər davam etdi. Müharibə başlayandan bəri isə Çin Yaxın Şərq ölkələri ilə enerji ticarətini yuanda həyata keçirməyi hədəfləyir. Perspektivdə bu beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin dedollarizasiyasına və beynəlxalq iqtisadi qaydaların yenidən yazılmasına gətirə bilər. Çin SƏ və GCC ölkələri ilə keçirilən görüşdə neft-yuanın əsasını qoydu. Hesablamalara görə dünya neft ehtiyatlarının 40%-i Rusiya, İran, Venesuellanın, digər 40%-i GCC ölkələrinin, yerdə qalan 20%-i isə Rusiya və Çinin təsir dairəsində olan regionların payına düşür. Potensialda bu ona gətirə bilər ki, neft ticarətinin getdikcə daha çox hissəsi yuanla aparılacaq, Çinlə əməkdaşlıq edən ölkələr Pekinlə birgə Cənub-Çin dənizində neft-qaz yataqlarının kəşf edilməsində iştirak edəcək və 2025-ci ildə neft-qaz satışı Şanxay birjasında təmamilə yuanla aparılacaq.

Nəticə
Rusiyanın neft və neft məhsulları satışına tədbiq etdiyi qiymət həddi Rusiyanın gəlirlərini gündəlik $172 mln. azaldıb. Yaranan büdcə kəsirini bağlamaq üçün Rusiya 7 fevraldan başlayaraq gündəlik ₽8,9 mlrd. dəyərində valyuta satmağa məcbur olur. Büdcə kəsirinin artması + Çinin ikincidərəcəli sanksiyalardan ehtiyat etməsi Rusiyanın xarici ticarəti yuan ilə aparmaq planına mane olacaqdır. Rusiyanın yuandan artan asılılığı, bir neçə ticarət tərəfdaşını bir oyunçu ilə əvəz etməsi Rusiya iqtisadiyyatı üçün böyük risklər yaradır: Əgər Pekin (əvvəllər etdiyi kimi) bir gecədə öz valyutasını devalvasiya etmək qərarına gəlsə, Rusiyanın ehtiyatları azalacaq, ticarət müqavilələri isə pozulacaqdır. Dollar və avronun MRF-də payının sıfra yaxınlaşması isə Moskvaya belə şəraitdə manevr üçün yer saxlamır.

Görünən odur ki, yuanın beynəlxalq ödənişlər sistemində payı artacaq, enerji bazarında neft-yuanın mövqeləri isə getdikdə güclənəcəkdir. Dolların yuan tərəfindən devrilməsinə Çin valyutasına etibarın və likvidliyin aşağı olması, Çinin avtoritar dövlət olması, mərkəzi bankın ABŞ-da olduğu kimi de-fakto/yure müstəqil olmaması mane olur. Bununla belə Çin bu məhdudiyyətləri aradan qaldırmaq üçün Şanxay və Honkonq birjalarında öz tərəfdaşlarına yuanı qızıla bağlamağı təklif edibdir.

@cssc_cqtm

NBM quraşdırıldıqdan sonra nə olacaq?! Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov cavablandırır.

https://anspress.com/nbm-qurasdirildiqdan-sonra-n%C9%99-olacaq

Laçında NBM və K.Kalonnanın regiona səfəri

Fransa xarici işlər naziri K.Kalonna 26-28 aprel tarixlərində regiona səfər edəcəkdir. Rəsmi məlumata əsasən, nazir “Laçın dəhlizi ilə hərəkətin dərhal bərpasına çağırış” edəcəkdir. Fransanın hazırkı diplomatik aktivliyinin əsasında bir neçə mühüm faktor dayanır.
 
Daxili siyasət
Makronun pensiya islahatına qarşı çıxan müxalifət fraksiyaları iki dəfə hökümətə etimatsızlıq votuumu irəli sürsələr də, lazımı səs toplayıb höküməti istefaya göndərə bilmədilər. İslahat Konstitusiya Şurası tərəfindən də təsdiqləndikdən sonra ölkəni kütləvi etirazlar bürüdü. İFOP İnstitutuna əsasən, martda Makronun reytinqi 28%-ə bərabər olmuşdur. Apreldə BVA tərəfindən keçirilən sorğu Makronun reytinqinin 26%-ə endiyini bildirdi, BFM-TV isə əhalinin 69%-nin Makronun ikinci dəfə seçilməsinin “ölkə üçün pis hadisə” hesab etdiyini qeyd etdi. Nəhəng “CGT Energie” həmkarlar ittifaqı öz növbəsində höküməti “Roland-Garros”, “Monaco Grand Prix” və Kann kinofestivalı kimi vacib tədbirlər zamanı işıqları söndürməklə hədələdi.
 
Erməni diasporu
Fransada 600 minlik erməni icmasının sıx yaşadığı əsas regionlar Paris (200 000), Lion (100 000) və Marseldir (80 000). Erməni diasporunun Fransa Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutu, Strateji Tədqiqatlar Fondu, “Fukidid” mərkəzi, Paris Siyasi Tədqiqatlar İnstitutu, Fransa Geosiyasət İnstitutu kimi beyin mərkəzlərində və “Le Monde”, “Esprit”,  “L'Express”, “Politique americaine”, “Politique étrangère” kimi nüfuzlu qəzet/jurnallarda güclü təsirləri vardır. Beləliklə, Laçın yolunda NBM-in qurulması ilə bağlı Parisdən gələn yüksək bəyanatlar reytinqləri çox aşağı olan hökümətin erməni diasporu sayəsində siyasi mövqelərini qismən yaxşılaşdırmaq istəyi ilə əlaqəlidir. Makron anlayır ki, daxili siyasi böhran şəraitində Laçında NBM-in qurulmasına reaksiya verməmək Fransanın çox kompakt və siyasi aktiv erməni əhalisinin ona qarşı çevrilməsinə gətirə bilər. Reaksiyanın olmaması müxalifət partiyalarının aktivləşməsi və erməniləri öz tərəfinə çəkməsi ilə nəticələnə bilər.
 
Xarici siyasət
Makron Mali, Əlcəzair, Burkina-Faso və Ukraynadakı diplomatik uğursuzluqlar zəncirini Ermənistanda qırmağa ümid edir. “GALLUP International Association” tərəfindən Ermənistanda keçirilən sorğu ermənilərin İrandan (40%) sonra ən çox hərbi-siyasi dəstəyi Fransadan (34,2%) gözlədiyini müəyyən etdi. Fransa bu göstərici ilə digər ölkələri xeyli üstələyir. Rusiya-Ermənistan problemləri fonunda yüksəkdən verilən bəyanatlar həm Fransanın Ermənistan daxilindəki mövqelərini gücləndirir, həm də Rusiyanın zəifləməsi ilə Ermənistanda yaranan etimad boşluğunun İran tərəfindən doldurulmasını qabaqlamış olur.
 
Bakının mümkün cavabları
Rəsmi Bakı sərhəddə nəzarət-buraxılış məntəqəsinin təsis edilməsini “ölkəmizin suveren və legitim hüququ” adlandırıb və Fransanı “prosesə maneçilik cəhdlərinə şərait yaratmamağa” çağırıb. Bundan qabaq isə Bakı Fransada əhalinin etirazlarına qarşı hüquq-mühafizə orqanlarının “həddindən artıq və qeyri-proporsional güc tətbiqini, qeyri-insani davranışları” pisləyib, rəsmi Parisi ölkədə fikir və sərbəst toplaşma azadlığı, dinc etiraz hüququ kimi konstitusion hüquqlara hörmət etməyə çağırmışdır. Beləliklə, Bakı K.Kalonnaya Azərbaycanın daxili işlərinə qarışmamağı, diqqət və resurslarını Fransada sabitlik və təhlükəsizliyin təmin edilməsinə yönəltməyi məsləhət görəcəkdir. Əgər bu arqumentlər “inandırıcı” olmasa, rəsmi Bakı Fransanın diqqətini Yeni Kaledoniya, Korsika və s. bu kimi regionlardakı insan haqqlarının vəziyyətinə yönləndirəcəkdir.
 
Nəticə
Ümumən götürdükdə, Makron/Kolonna Bakıya minnətdar olmalıdılar. Daxili-siyasi lokusdan baxdıqda Laçında NBM-in qurulması V.Pekress timsalında Makronun siyasi rəqiblərinin Qarabağa qanunsuz səfər edib, erməni seçicilərini öz tərəfinə çəkmək cəhdlərinin qarşısını almış olur. Xarici-siyasi lokusdan baxdıqda Qarabağ məsələsinin bitməsi Fransa hökümətini erməni diasporunun təsirindən xilas edib, xarici siyasəti daha praqmatik əsaslarda qurmağa və Rusiya/İranı Cənubi Qafqazdan sıxışdırmağa kömək edəcəkdir.
 
@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) Direktoru Fərhad Məmmədov  Pressklub TV-nin Əsas Sual verilişində PUTİN QARABAĞDAKI GENERALI DƏYİŞDİ - NƏLƏR BAŞ VERƏ BİLƏR? sualı ətrafında müzakirələrə qoşulub.

Daha ətraflı:https://www.youtube.com/live/DBQRu3CYzhM?feature=share

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) tədqiqatçısı Elşən Məcidov AZTV-nin efirində gedən Əsas Məsələ verilişində "Ermənistan sülhə hazırdırmı?" sualı ətrafında müzakirələrdə iştirak edib.

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) tədqiqatçısı Elşən Məcidov AZTV-nin efirində gedən Əsas Məsələ verilişində "NEMEZİS terror əməliyyatına həsr olunan abidə" mövzusu ilə bağlı müzakirələrdə iştirak edib.

ABŞ prezident seçkiləri: Bayden və Tramp
 
NBC kanalı tərəfindən aparılan soğruya görə Amerika əhalisinin əksəriyyəti nə Bayden (70%), nə də Trampı (60%) prezident kürsüsündə görmək istəmir. Baydenin əleyhdarlarının təxminən yarısı demokratlar, Trampın əleyhdarlarının 1/3 hissəsi isə respublikaçılardır (GOP). Bununla belə hər iki namizəd partiyaları daxilində populyarlığına görə digər siyasətçiləri üstələyirlər.
 
Baydenin seçki strategiyası
Görünən odur ki, seçkilərdə qalib gəlmək üçün Bayden vurğunu öz uğurlarından çox Trampın şəxsiyyətinə və respublikaçıların “ekstremist” baxışlarına edəcəkdir. Seçki videoçarxında Bayden, Kapitoliyə hücum və Ali Məhkəmə qarşısında abort tərəfdarlarının etiraz kadrları fonunda “biz Amerikanın ruhu uğrunda mübarizə aparırıq” cümləsini işlədir: “Qarşılaşdığımız sual odur ki, qarşıdakı illərdə daha çox və ya daha az azadlığa/hüquqa sahib olacağıq”. Videoçarxda insanlara səhiyyə, təhsil və şəxsi münasibətlər məsələlərində hansı qərarı qəbul etmək lazım olduğunu diktə edən “MAGA (Make America Great Again) ekstremistləri” barədə xəbərdarlıqlar səsləndirilir.
 
Baydenin şansları
Bayden ABŞ tarixində ən yaşlı prezidentdir. Hazırda Baydenin 80, prezident seçkiləri vaxtı isə artıq 82 yaşı olacaqdır. Onun yaşı hətta demokrat seçicilər arasında narahatlıq ilə qarşılaşır. Böyük yaş + Rusiya-Ukrayna müharibəsinin yaratdığı iqtisadi qeyri-stabillik + respublikaçıların aşağı palataya nəzarəti səbəbindən iki ildə nəzərəçarpan qanunverici nailiyyətlərin olmaması + Əfqanıstandan “biyabırçı qaçış” Baydenin yenidən seçilməsinə mane olan əsas faktorlardır. Bununla belə pandemiyanın mənfi təsirlərinin uğurla aradan qaldırılması + mikroçip/yarımkeçirilərin yerli istehsalına nəhəng investisiyalar + inflyasiyanın qismən cilovlanması + seçkilərə vitse-prezident kimi yenə (Qara və Asiya mənşəli) K.Harrisin irəli sürülməsi Baydenin seçkilərdə reytinqinə müsbət təsir göstərən faktorlardır.

Associated Press-in hesablamalarına görə cəmi 26% amerikalı Baydeninin ikinci dəfə namizədliyini irəli sürməsini istəyir. Demokratlar arasında Baydenin reytinqi 47%-ə bərabərdir. Bu göstərici ilə o digər demokrat namizədləri xeyli arxada qoyur. Demokratların 81%-i (41% dəqiq, 40% yəqin ki) Baydenin vahid namizəd olacağı halda səslərini ona verəcəklər.

Respublikaçıların cavab strategiyası
Baydenin videoçarxına GOP Süni Zəkanın Baydenin yenidən seçiləcəyi təqdirdə Amerikanın mümkün gələcəyi haqqında anti-utopik video ilə cavab verdilər. Videoda Baydenin qalib gəlmə xəbəri fonunda cinayətkarlığın, beynəlxalq iğtişaşların, qarşısı alınmaz qanunsuz miqrasiyanın və iqtisadi fəlakətlərin baş verəcəyi əks olunur.
 
NBC-yə görə GOP içərisində birinci yerdə Tramp (46%), ardınca R.Desantis (31%), sabiq vitse-prezident M.Pens (6%) və BMT-dəki sabiq səfir/qubernator Nikki Heyli (3%) gəlir. Yahoo News/YouGov-a görə isə Trampa qarşı məhkəmə iddiası onun reytinqinin 10% artmasına və 57%-ə çatmasına səbəb oldu. Qeyd edək ki, Tramp seçkilərdə iştirak edəcəyini elan edəndə onun reytinqi (41%) Desantisin reytinqindən (45%) geri qalırdı. Belə şəraitdə GOP-un iki mümkün strategiyası yaranır:
 
1.Seçkilərə vahid namizəd kimi Trampı irəli sürüb, bütün qüvvələri Trampın dəstəyinə və Baydenin diskreditə edilməsinə sərf etmək;
2.Trampla razılığa gəlib, bütün praymeriz boyunca Trampı dəstəkləyib, ən son məqamda Trampın dəstəyi ilə vahid namizəd kimi Desantisi irəli sürmək.
 
Nəticə
II strategiya daha effektivdir. Tramp Baydendən cavan olsa da, onun hazırda 76 yaşı var, seçki ərəfəsində isə 78 yaşı olacaqdır – müşahidələr isə göstərir ki, Amerika xalqı Ağ Evə cavan siyasətçinin daxil olmasını istəyir. Əgər GOP indi Trampla razılığa gəlib, vahid namizəd kimi Desantisi irəli sürsə, Bayden ehtimal ki, namizədliyini geri çəkəcək və demokratlar Desantisə qarşı cavan siyasətçi (ola bilsin vitse-prezident K.Harrisi) çıxaracaqlar. Lakin, əgər bu ən son anda baş versə demokratlara manevr edib, yeni namizəd tapıb, onu piar etmək üçün vaxt qalmayacaq və Ağ Evə Desantis daxil olacaq.
 
@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) Baş Elmi İşçisi Orxan Bağırovun Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyinə (AZƏRTAC) Prezident İlham Əliyevin Bolqarıstana səfəri və Azərbaycanın Avropaya qaz ixracının artırılması istiqamətində attdığı addımlar haqqında şərhi.

Daha ətraflı: https://azertag.az/xeber/Avropaya_qaz_ixracinin_artirilmasi_Azerbaycana_Avrasiyanin_enerji_xeritesini_yeniden_cizmaga_imkan_verecek-2594267

Ermənistanın Qarabağa göndərdiyi pullar nəyə xərclənir?

Statistik rəqəmlərə görə 2022-ci ildə qondarma rejimin büdcə xərcləri $546,93 mln olmuşdur və 2023-cu ildə 1% artırılaraq $554,57 mln-a çatdırılacaqdır. Büdcə gəlirlərinin əsas hissəsini Ermənistanın vediyi dövlətlərarası kredit təşkil edir. 2023-cü ildə $372 mln kredit veriləcəkdir (ümumi gəlirlərin 77%-i). Bu vəsaitlər kredit kimi verilsə də sonradan Ermənistan tərəfindən bağışlanılır.

Ən çox xərc sosial müdafiəyə ayrılır. 2022-ci ildə bu istiqamətə $133.23 mln ayrılmışdır (ümumi xərclərin 24%-i), 2023-cü ildə artrılaraq $187.99 mln-a çatdırılacaqdır (ümumi xərclərin 34%-i). Bu istiqamətə böyük diqqətin ayrılması onu göstərir ki, qondarma rejim sosial müdafiə xərclərini artırmaqla əhalinin Qarabağda qalmasını təmin etməyə çalışır. Bunu son 3 ildə sosial müdafiə xərclərinin kəskin artırılması da sübut edir. Belə ki, 2020-ci ildə qondarma rejim sosial müdafiə üçün 2023-cü ilə planlaşdırılandan 3.4 dəfə az vəsait ayırmışdı.  

Eyni zamanda, Laçın dəhlizində ekoaksiyalara görə qondarma rejimin sosial vəziyyətinin pisləşməsi və 1300 işçisi olan Base Metals şirkətinə məxsus mis-molibden yatağının fəaliyyətinin dayanması da 2023-cü ildə sosial müdafiə xərclərinin artırılmasına təsir etmişdir. Gəlirlərinin böyük hissəsinin Ermənistandan köçürülməsi onu deməyə əsas verir ki, əhalinin Qarabağda qalmasında Ermənistan hökuməti birbaşa iştirak edir.

2022-ci ildə qondarma rejim büdcə xərclərinin 8.6%-ni təhlükəsizliyə ayırmışdır. Cari ildə isə bu istiqamətə $58.36 mln ayrılacaqdır (büdcə xərclərinin 10.5%-i). Təhlükəsizliyə böyük həcmdə xərclərin ayrılması da əhalinin Qarabağda saxlanılmasına xidmət edir. Çünki, əhalinin saxlanılmasını təmin etmək üçün onların sosial müdafiəsi ilə yanaşı təhlükəsizliyi də təmin edilməlidir.
2023-ci ildə iqtisadiyyat, enerji və nəqliyyat istiqamətində isə xərclər azaldılacaqdır və ümumi xərclərdə payı 10.2%-dən 7.8%-ə düşəcəkdir. Demək, qondarma rejim iqtisadiyyatın inkişafı hesabına deyil, süni şəkildə, yəni təhlükəsizliyin və sosial müdafiənin Ermənistandan alınan vəsaitlər ilə təmin edilməsi hesabına əhalinin Qarabağda saxlanılmasına çalışır. Həm də səhiyyə, təhsil, tikinti və kommunal xərclər də azaldılacaqdır.

Maraqlıdır ki, müdafiə xərcləri çox az göstərilir. 2023-cü ildə müdafiə xərcləri əvvəlki il ilə eyni səviyyədə, yəni $5.07 mln səviyyəsində (ümumi xərclərin 0,9%-i) olacaqdır. Hazırda Qarabağda ən azı 10 min erməni hərbçisinin olduğu ehtimal edilir. Ermənistanda müqavilə ilə işləyən hərbçilərə isə ayda $1082 maaş  verilir. Əgər 10 min hərbçinin yarısı ayda $1000 maaş alsa təkcə onların əmək haqqı $5 mln edir. Digər xərcləri də nəzərə aldıqda hərbi xərclərin $5.07 mln olmasının qeyri-mümkün olduğu aydın olur.

Eyni zamanda digər xərclərin həcmi çox böyükdür. Bu xərclər 2022-ci ildə $107 mln (ümumi xərclərin 19.6%-i) olmuş, 2023-cü ildə isə $76.4 mln-a endiriləcəkdir (ümumi xərclərin 13.8%-i). Bu xərclərin ümumi xərclərdə payına görə 2-ci ən böyük kateqoriya olması onların təyinatı ilə bağlı suallar yaradır. Hərbi xərclərin çox az göstərilməsi əlavə xərclərin tərkibində hərbi xərclərin çox olduğunu deməyə əsas verir. Müdafiə qondarma rejimin ən çox korrupsiyalaşmış sektoru olduğundan yeyintilərin izini itirmək üçün hərbi xərclərinin böyük hissəsinin digər xərclərə daxil edilməsi mümkündür. Tikinti sektoru da korrupsiyanın geniş yayıldığı sektordur və yəqin ki, qondarma rejim tikintidəki yeyintilərin izini itirmək üçün də bu sahədəki xərcləri digər xərclərə aid edir.  

Beləliklə, qondarma rejimin 2 əsas məqsədi vardır. 1-ci məqsəd seperatçı siyasəti davam etdirmək üçün əhalinin Qarabağda saxlanılmasını təmin etməkdir.  Ona görə də maliyyə resurslarının böyük hissəsi bu istiqamətdə səfərbər edilir. 2-ci məqsəd isə korrupsiya yolu ilə Ermənistandan köçürülən vəsaitləri mənimsəməkdir. Buna görə də ən çox yeyintinin olduğu sektorların xərcləri digər xərclərə daxil edilərək gizli şəkildə mənimsənilir.  

@cssc_cqtm
 
Daha ətraflı: https://cssc.az/az/view/2/37/ermenistanin_qarabaga_gonderdiyi_pullar_neye_xerclenir?
 

ABŞ görüşü: nəticə və fəsadlar
 
ABŞ-da xarici işlər nazirləri arasında ardıcıl bir neçə gün davam edən görüş 4 may tarixində yekunlaşdı. Görüşün nəticələrinə dair tərəflər birgə yox, ayrı-ayrılıqda, lakin eyni məzmunlu, bəyanatlar verdilər. Dövlət Departamenti “tərəflərin çətin məsələlərin həllində mühüm irəliləyiş əldə etdiyini”, Azərbaycan və Ermənistan tərəfləri isə “ikitərəfli Saziş layihəsinin bəzi maddələri üzrə qarşılıqlı razılıq, ...bəzi əsas məsələlər üzrə (isə) mövqelərin fərqli olaraq qaldığını” bildirdilər.
 
Danışıqların davam etdiyi müddətdə Azərbaycan prezidenti Şuşada, N.Paşinyan isə Praqada normallaşma prosesinə toxunmuşdular. Prezident İlham Əliyev isə “sülh sazişinin mətninə mövcud olmayan qondarma “Dağlıq Qarabağ Respublikası”nı salmaq üçün istənilən cəhdləri” qeyri-məhsuldar adlandırmışdır.Paşinyan Azərbaycanı etnik təmizləmə siyastində ittiham edib, Qarabağ və Laçın yoluna beynəlxalq qrupun göndərilməsini vacib adlandırmışdır.
 
“Əsas məsələlər üzrə mövqe fərqi”
Liderlər və xarici işlər nazirlər tərəfindən verilən bəyanatlardan belə nəticə çıxartmaq olar ki, tərəflər arasında mövcud “bəzi əsas məsələlər üzrə mövqe fərqləri” ilk növbədə Qarabağ və anklavları özündə ehtiva edir. Bakı Qarabağı öz daxili işi sayıb, bunun Ermənistan tərəfindən rəsmi sürətdə tanınması/qəbul edilməsini tələb edir: “Onlar A deyiblər, B deməlidirlər. Onlar mənim söylədiyimi söyləməlidirlər – Qarabağ Azərbaycandır!” Başqa sözlə desək, Ermənistan təkcə Qarabağı Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi deyil, həmçinin Azərbaycanın Qarabağ üzərində tək və bölünməz suverenliyini rəsmi qaydada qəbul etməlidir.
 
Ermənistan öz növbəsində Bakı və Xankəndi arasında dialoqun beynəlxalq müşahidəçilərin nəzarəti altında keçməsini istəyir. Faktiki olaraq Ermənistan ABŞ, Fransa və Rusiyanın əli ilə Azərbaycan daxilində separatizm siyasətini davam etdirmək istəyir.
 
Daima 29,8 min km2 ərazi bütövlüyündən danışan N.Paşinyan, Bakının Ermənistan ərazisində yerləşən anklavlardan imtina etməsini istəyir. 1990-92-ci illərdə Ermənistan tərəfindən işğal edilən Qazaxın 7 kəndi + Naxçıvanın Kərki kəndi Ermənistan ərazisində yerləşən anklav/eksklavlardır. Bu kəndlər Ermənistanın şimal və cənub rayonlarını birləşdirən yolların və Gürcüstan/İrana çıxaran vacib magistral yollarının üzərində yerləşir. Bakı öz növbəsində ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması dedikdə Qarabağ + 8 kəndin Ermənistan tərəfindən Azərbaycan əraziləri kimi qəbul edilməsini nəzərdə tutur.
 
“Bəzi maddələri üzrə qarşılıqlı razılıq”
Liderlərin çıxışları zamanı nəqliyyat-kommunikasiya xəttləri və humanitar məsələlər barədə nəsə deməməsi, nazirlərin bu istiqamətlər üzrə müəyyən razılıq əldə etməsinə işarə edir. Güman ki, əgər Azərbaycan səfərdən qabaq Laçında Sərhəd Nəzarət Buraxılış Məntəqəsi qurmasa idi, bu məsələ də “mövqelərin fərqli” olduğu kateqoriyaya daxil problemlərdən biri olacaqdı. Beləliklə, görüşdən qabaq Laçında NBM-in qurulması ABŞ-da Ermənistanı iki seçim qarşısında qoydu:
 
1.Zəngəzurda NBM qurub, Qərbin təklif etdiyi “yollar üzərində suveren hüquqlar” modelini qəbul etmək;
2.Qərb modelindən imtina edib, Rusiyanın təklif etdiyi eksterritorial Zəngəzur dəhlizi ilə barışmaq.
 
Ermənistanın Zəngəzur dəhlizi modelini dəfələrlə rədd etməsi və görüşün ABŞ-da baş tutması İrəvanın birinci varianta üstünlük verməsinə dəlalət edir.  
 
Nəticə
Daışıqların növbəti mərhələsi Rusiyada baş tutacaqdır. Necə Praqada Bakı İrəvandan ərazi bütövlüyü və suverenliyin qarşılıqlı tanınmasına nail olub, sonradan bunu Soçi üçtərəfli bəyanatında təsdiqləmişdirsə, eləcə də indi, ABŞ-da əldə edilən razılıqlar Rusiyada keçiriləcək görüşdə öz təsdiqini tapacaqdır.
 
Azərbaycan sülh sazişinin tezliklə imzalanmasını istədiyi qədər, 10 noyabr üçtərəfli bəyanatın aktual olmasında da maraqlıdır. Beləki, üçtərəfli razılaşma Ermənistanın üzərinə vacib öhdəliklər qoyub, Rusiya sülhməramlı kontingentinin 2025-ci ildə Azərbaycanı tərk etməsinə leqal əsas yaradır.
 
@cssc_cqtm