Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov İctimai TV-nin efirində gedən Diqqət Mərkəzi verilişində Prezidentin Qranada görüşündən imtina etməsi, Araik Arutyunyanın və digər separatçıların həbsi və siyasi gündəmdə olan digər məsələləri ilə bağlı öz fikirlərini bölüşüb.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=2l3jEzaHAA4

Ermənistan-Qərb yaxınlaşması və İran
 
Ermənistanın baş naziri N.Paşinyanın Rusiya və İrandan uzaqlaşıb Qərblə yaxınlaşmaq istəyi Tehranın erməni mərkəzli Qafqaz siyasətinin iflasıdır. Görünür, Azərbaycan və Türkiyə ilə müxtəlif problemlər bahasına olsa belə Ermənistanı dəstəkləyən İran “İrəvanın könlünü” yetərincə ala bilməyərək ikiqat itkiyə uğrayıb.
 
İrəvan administrasiyası İranla olan münasibətlərinin Qərbin, xüsusilə ABŞ-ın gözündə öz dəyərini aşağı saldığını bilir. Paşinyanın hazırki hədəflərindən biri də Ermənistan-İran münasibətlərini İrəvanın Qərblə münasibətlərinə xələl gətirməyəcək şəkildə yenidən qurmaqdır. İkinci Qarabağ savaşı və ondan sonrakı dövrdə aydın oldu ki, İranın Ermənistanı qorumaq imkanları göstəriləndən çox aşağıdır. Üstəlik, İrəvan bilir ki, Rusiya İranın Ermənistanda çox təsirli olmasını istəmir.
 
Ermənistanın Qərblə müttəfiqlik axtarışları İranın ənənəvi Qafqaz siyasətinə ziddir. İran administrasiyası ABŞ, Aİ və NATO-nun Qafqaz regionuna təsirini həyati təhlükə hesab edir. İranın Qafqazda Rusiyanı prioritetləşdirmək siyasətinin səbəblərindən biri də Moskvanın köməyi ilə Qərbin bölgəyə girməsinin qarşısını almaqdır. Bu strategiyaya uyğun olaraq Tehran bölgə dövlətlərinin NATO və Aİ kimi təşkilatlara inteqrasiyasına qarşıdır.
 
ABŞ-ın Ermənistan vasitəsilə regiona nüfuzu ehtimalı Tehranı çıxılmaz vəziyyətə salır və İranın siyasi-ideoloji təbliğatının iflasını təsdiqləyir. Prezident İ.Rəisinin Zəngəzur dəhlizini “NATO dəhlizi” adlandıraraq ona qarşı çıxdığı bir vaxtda Qərblə müttəfiqlik etmək istəyən Ermənistanı dəstəkləməsi isə açıq-aşkar ziddiyyətdir.
 
Ermənistanın Qərblə yaxınlaşması mahiyyətcə İranın Azərbaycan siyasətinin yanlışlığı deməkdir və bu kontekstdə Azərbaycana qarşı təcavüzkar siyasətinin davam etdirilməsinin çox ciddi risklər daşıdığını göstərir. Bu, Ermənistan naminə Azərbaycanı itirməyin regionun reallıqları ilə uzlaşmadığını, Azərbaycanla yaxşı münasibətlərin zəruriliyini də sübut edir. Belə şəraitdə, Tehranın Bakı ilə gərginliyi azaltmaq siyasəti onun üçün ən yaxşı çıxış yolu ola bilər. İran Qərbin Ermənistan vasitəsilə regiona daxil olmasını istəmirsə, Azərbaycanla münasibətlərindəki gərginliyi azaltmalıdır.
 
Tehran “Ermənistanı Qərb yox, İran qoruya bilər” deyə bəyan edir, lakin Ermənistan administrasiyası İranın təklifinə müsbət yanaşmır. Ermənistanla bağlı Rusiya ilə Qərb arasında gərginliyin artması Moskvanın radikallaşmasına səbəb ola bilər. Halbuki, İran öz sərhədində “ikinci Ukraynanın” yaranmasını istəmir. İran hərbi rəsmilərinin son günlərdəki “Qafqazda müharibə bitməlidir”, “Azərbaycan torpaqları işğaldan azad edildikdən sonra müharibəyə ehtiyac yoxdur” və “Regiona xarici qüvvələrin girməsinə ehtiyac yoxdur” açıqlamaları bu çərçivədə dəyərləndirilməlidir.
 
Tehran Ermənistan məsələsini Qərb-İran gərginliyinə çevirmək istəmir. O, həm də qlobal miqyasda Avropa və ABŞ-dakı erməni diasporu üzərində müəyyən söz sahibi olmağı, erməni diasporu vasitəsilə yəhudi diasporunun təsirini azaltmağı hədəfləyir.
 
Ermənistanın Qərblə yaxınlaşması Rusiyanın Azərbaycan və Türkiyəyə ehtiyacını artıra bilər. Belə vəziyyətdə Rusiyanın İranı deyil, Azərbaycanı seçəcəyi ehtimalı yüksəkdir. Moskvanın Paşinyanı cəzalandırmaq məqsədilə Azərbaycana yaxınlaşmaq siqnalları Tehran üçün arzuolunmaz hadisədir. İkinci Qarabağ müharibəsindən sonrakı proseslər göstərdi ki, Rusiya Suriyada effektiv nəticələr verən Tehran-Moskva hərbi əməkdaşlığının Qafqaza keçməsini istəmir.
 
İran Qərbin hərbi mövcudluğunun bölgəyə daxil olmasını istəməsə də, xüsusilə avropalıların Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı həssaslıqlarını artırmasına çalışır. Bu mövzuda İranla Fransa rəsmiləri bir neçə dəfə görüşüblər. Tehran Qərbi Zəngəzurda Avropa diplomatik nümayəndəliklərinin açılmasını özü üçün faydalı sayır. İran rəsmilərinin fikrincə, ərazidə avropalıların olması “Azərbaycan və Türkiyənin Zəngəzuru işğal etməsi” imkanlarını azalda bilər. Lakin İran Aİ-Ermənistan yaxınlaşmasının yeni ittifaqa səbəb olmasını istəmir.

Bu ziddiyyətli reallıq həm də Tehran üçün idarə edilməsi çətin olan yeni dilemma yaradır.
 
@cssc_cqtm

Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin inkişafı: Sülh müqaviləsilə və ya müqaviləsiz
 
Azərbaycanın 2020-ci ildən sonrakı bəyanatları, atdığı birtərəfli addımlar onu göstərirdi ki, ölkəmiz Qarabağ üzərində suverenliyini bərqərar edəcək. Bunun bölgədə yaşayan ermənilərlə və ya ermənilərsiz baş tutacağı artıq onların öz seçimi idi. Qarabağ erməniləri öz seçimlərini etdilər və Ermənistan rəhbərliyi, habelə separatçı xunta başçılarının təşkilatçılığı ilə könüllü şəkildə ərazini tərk etdilər. 
 
Öncədən də bildirilirdi ki, Azərbaycan və Ermənistan bu dövrdən sülh müqaviləsilə və ya müqaviləsiz çıxacaq. Hazırda qarşıdangələn Brüssel görüşünün əsas intriqası da məhz budur: Bakı və İrəvan arasında sülh müqaviləsi olacaq ya yox?!
 
Elə isə tərəflər Brüsselə hansı gündəliklə gedirlər?
 
5 baza prinsipi və açıq qalan məsələlər
 
Azərbaycan vaxtilə sülh prosesinə başlamaq üçün beynəlxalq hüquq normalarına və dövlətlərarası diplomatik münasibətlərin qurulması üzrə mövcud dünya təcrübəsinə söykənən 5 baza prinsipi irəli sürüb. Ermənistan bütövlükdə bu prinsipləri qəbul etsə də, tərəflər arasında həmin prinsiplərdən qaynaqlanan bir çox məsələ hələ də açıq şəkildə qalır. Ermənistanın bu məsələlərə yanaşmasındakı natamamlıq və qeyri-konstruktivlik yekun razılaşmanın əldə olunması müddətini uzadır. Məsələn, İrəvan rəsmiləri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdıqları ilə bağlı dəfələrlə açıqlama versələr də, Paşinyanın bu yaxınlarda imzaladığı Qranada bəyannaməsində Azərbaycan və Ermənistanın ərazisi ikincinin xeyrinə “yuvarlaqlaşdırılaraq” ölkəmizin suveren torpaqlarının sahəsi azaldılıb. Bununla yanaşı, iki ölkə arasında mövcud anklavlar problemi də hələ ki, razılaşdırılmayıb.
 
Bakı və bölgədəki maraqlı tərəflər üçün vacib olan digər bir məqam - regional nəqliyyat-kommikasiya dəhlizlərinin açılması prosesi də İrəvanın məntiqsiz və qeyri-ardıcıl mövqeyi ucbatından ləngiyir. Belə ki, Ermənistan bütün kommunikasiyaların işə düşməsi üçün suverenlik prinsipini önə çəksə də, bu prinsipin icrası üçün heç bir addım atmır. Halbuki, Azərbaycan öz ərazisində nəzarət-buraxılış məntəqələri quraşdırdığı zaman Ermənistan rəhbərliyinə də analoji addımı atmağı təklif edib. Lakin qarşı tərəf indiyədək bu sahədə yalnız quru bəyanatlar verməklə kifayətlənib.
 
Ermənistan üçün təhlükəsizlik təminatları
 
Ermənistan rəsmilərinin açıqlamalarına əsasən belə demək olar ki, İrəvanın qarşıdangələn Brüssel danışıqları ilə bağlı gözləntiləri əsasən ölkə üçün təhlükəsizlik təminatları ilə bağlıdır. Hərçənd, müvafiq təminatlar dolayı yolla artıq Fransa ilə Almaniya tərəfindən yazılı şəkildə verilib və bu, Qranada bəyannaməsində öz əksini tapıb. Paralel olaraq, Aİ-nin Ermənistandakı missiyası da yerdə bu təminatların bir hissəsi kimi çıxış edir. Həmçinin, ABŞ tərəfindən də Ermənistan üçün təhlükəsizlik təminatları yazılı şəkildə olmasa da, şifahi formada ən yüksək səviyyələrdə səsləndirilib.
 
Nəticə
 
Sülh müqaviləsinə doğru gedən prosesdə arxada qalan müddətə nəzər saldıqda ziddiyətli mənzərə ortaya çıxır. Belə ki, son 3 ildə həm Azərbaycan, həm də Ermənistan bu istiqamətdə əlindən gələni edib. Lakin əgər Bakı tərəflər üçün məqbul formada və ədalətli prinsiplər əsasında müqavilənin tezliklə imzalanmasına səy göstəribsə, İrəvan tam əksinə, konstruktiv olmayan mövqe sərgiləməklə və  qeyri-məqbul şərtlər irəli sürməklə bu mühüm sənədin imzalanmasından boyun qaçırmağa çalışıb. Bütün bunların nəticəsi kimi sülh prosesi hazırda olduğu nöqtəyə gəlib çatıb.
 
Ermənistan anlamalıdır ki, Azərbaycanla mümkün sülh müqaviləsi bütövlükdə Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik mühitini normallaşdıracaq ki, bu da ilk növbədə məhz rəsmi İrəvanın maraqlarına və gözləntilərinə uyğundur. Bölgədə böyük güclərin rəqabəti daim mövcud olub və bundan sonra da olacaq. Lakin sülh müqaviləsilə region ölkələri bu rəqabəti idarə edə biləcəklər. Halbuki, əgər müvafiq sənəd imzalanmazsa perspektivdə bölgədə yeni münaqişələrin baş verməsi qaçılmaz olacaq.
 
@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) baş elmi işçisi Orxan Bağırovun ingilis dilində yazılmış “Rusiyanın Qərb sanksiyalarından yan keçmək cəhdlərində Ermənistanın iştirakı” (Armenia’s Involvement in Russia’s Efforts to Bypass Western Sanctions) adlı məqaləsi ADA Univerisitetinin İnkişaf və Diplomatiya İnstitutu (Institute for Development and Diplomacy) tərəfindən çap edilmişdir.

Məqalədə 2022-2023-cü illərdə Ermənistanın xarici ticarət əlaqələrində müşahidə edilən qeyri-adi dinamika, Rusiyaya kəskin artan məhsul ixracı və müxtəlif ölkələrdən Ermənistana idxalın kəskin artması diqqətə çatdırılmışdır. Məqalənin sonrakı hissələrində isə 2022-2023-cü illərdə ticarətin məhsul qrupları üzrə strukturu, Rusiyadan pul köçürmələrinin kəksin artması kimi istiqamətlər də əhatə olunmuşdur. Qeyd edilən istiqamətlər üzrə aparılan təhllilər açıq şəkildə Ermənistanın Rusiyaya sanksiyalardan yayınmaqda kömək etməsini və yenidən ixracda iştirak etdiyini sübut edir.

Daha ətraflı: https://idd.az/media/2023/10/10/idd_policy_biref_-_baghirov_9_october.pdf

Qərb öz səhvlərini təkrarlayacaqmı?
 
Azərbaycan və Ermənistan liderləri arasında növbəti görüş gözlənilir. Brüssel formatında danışıqların oktyabrın sonuna təyin edildiyi bildirilir.
 
Paşinyanın MDB-nin Bişkekdə keçirilən sammitində iştirakdan imtina etməsindən sonra artıq aydın oldu ki, Brüssel görüşündən əvvəl Rusiyada danışıqlar baş tutmayacaq.
 
Brüssel görüşünün gündəliyi
Azərbaycanın mövqeyində heç bir əsaslı dəyişiklik yoxdur. Bakı əvvəllər olduğu kimi, hazırda da Ermənistanla münasibətlər mövzusunu dövlətlərarası, Qarabağ mövzusunu isə daxili məsələ kimi fərqləndirir. Qarabağda beynəlxalq iştirak mövzusu yalnız Bakı tərəfindən tənzimlənir və bu məsələnin Ermənistanla heç bir əlaqəsi yoxdur. Ermənistan mövzusunda isə anklavların işğaldan azad edilməsi, kommunikasiyaların açılması və daxili işlərə qarışmamaq öhdəliyi ilə ərazi bütövlüyünün tanınması gözləntiləri ifadə olunub.
 
Ermənistanın mövqeyinə gəlincə, o artıq dəyişikliyə uğrayıb. Qarabağ erməniləri məsələsini manipulyasiya vasitəsinə çevirən və Azərbaycana təzyiq elementi kimi istifadə edən İrəvan indi yalnız öz təhlükəsizliyi mövzusu ilə məhdudlaşmağa məcbur qalıb. Təbii ki, Ermənistan rəhbərliyinin uzunmüddətli planları da var, lakin onların reallaşdırılması ehtimalı Qarabağ erməniləri məsələsinə Qərbin dəstəyinin hansı dərəcədə olacağından asılıdır.
 
Qərb - ABŞ/Aİ...
Prosesin ən maraqlı məqamlarından biri, heç şübhəsiz ki, Qərbin Cənubi Qafqaz siyasətidir. ABŞ/Aİ tandemi son aylarda öz natamam və birtərəfli yanaşması ilə bölgədə uğursuzluğa düçar olub. Bu isə ilk növbədə Qarabağ erməniləri mövzusunu sülh müqaviləsinə daxil etmək, yəni Azərbaycanın dövlətlərarası və daxili mövzusunu birləşdirmək istəyinə görə baş verib.
 
Hətta bu fiaskodan sonra da belə siqnallar var ki, Fransa beynəlxalq platformalardakı resurslarından istifadə edərək uğursuz cəhdi təkrarlamaq niyyətindədir. Parisin təşəbbüsü ilə Aİ bu cəhdi sonuncu dəfə Qranadada həyata keçirməyə çalışıb. Orada tam hüquqlu sülh müqaviləsi bağlanana qədər müvəqqəti razılaşma kimi imzalanması nəzərdə tutulan sənəd ortaya atılıb. Biz yaxşı bilirik ki, müvəqqəti razılaşma qədər daimi heç nə yoxdur və Fransaya anti-Azərbaycan təşəbbüslərini rəsmiləşdirməyə davam etmək üçün sadəcə vaxt lazımdır.
 
Burada bir detalı qeyd etmək vacibdir: Belə görünür ki, ABŞ üçün Paşinyana şəxsi dəstək daha çox vacibdir, Fransa üçün isə Ermənistan prioritetdir. Bu, siyasi manevr imkanları və bütövlükdə mövqe quruculuğu üçün olduqca mühüm bir məqamdır.
 
Nəticə
Beləliklə də, hər üç formatda danışıqların gündəliyi eynidir və bu gündəlik Azərbaycanın təşəbbüsü ilə formalaşıb. Hazırda Qərbə təzyiq göstərmək və Qarabağ erməniləri mövzusunu dövlətlərarası gündəmdən tamamilə çıxarmaq vacibdir. Qarabağda beynəlxalq iştirak 2025-ci ilə qədər məhdudlaşdırılmış Rusiya sülhməramlı kontingenti, Rusiya-Türkiyə birgə monitorinq mərkəzi və aydın gündəliyə malik müvəqqəti BMT missiyaları ilə kifayətlənməlidir. Qərb anlamalıdır ki, Qarabağ ermənilərinə zəmanəti ancaq Azərbaycan verə bilər!
 
Qeyd edək ki, ATƏT-in Minsk Qrupunda Ermənistanın işğalçılıq siyasətinin dəstəklənməsi üzrə Qərblə Rusiya arasındakı 25 illik işbirliyi artıq sona çatıb. Lakin ABŞ və Aİ nümayəndələrinin İstanbulda Rusiya təmsilçilərilə görüşü böyük güclərin ölkəmizə qarşı əməkdaşlığının bərpası cəhdi kimi dəyərləndirilə bilər və bu baxımından da bizim üçün təhlükə yaradır. Mövcud təhlükəni neytrallaşdırmaq üçün təkcə Azərbaycana münasibət kontekstində Qərb və Rusiyanı bir-birindən ayırmaq yetmir, Qərb düşərgəsinin daxilində də parçalanma yaratmaq lazımdır. Fransanın iştirakı ilə Qranadada keçirilən görüşdə iştirakdan imtina da məhz bununla bağlıdır.
 
Bir sözlə, Vaşinqton və Brüssel əvvəlki səhvini təkrarlaya bilər, amma bu dəfə yanlış addımlar Qərbə çox baha - Ermənistanda Paşinyanın itirilməsi hesabına başa gələcək! ABŞ Aİ ilə birlikdə öz birtərəfliliyi ilə artıq Rusiyanın bölgədə mövqeyini bərpa etməsi üçün şərait yaradıb. Qərbin növbəti səhvə yol verib-verməyəcəyi isə yalnız onun özündən asılıdır...
 
@cssc_cqtm

Azərbaycan MDB-də: Davam, yoxsa...?!
 
Azərbaycan xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri də MDB çərçivəsində həyata keçirilən fəaliyyətlər, birliyə üzv ölkələrlə təşkilatın çətiri altında qurulan ikitərəfli və çoxtərəfli əlaqələrdir. Hərçənd, son zamanlar istər ölkə daxilində, istərsə də xaricində olan bəzi dairələr MDB-nin faydasızlığı haqqında fikir formalaşdırmağa çalışır, Azərbaycanın artıq bu qurumdan uzaqlaşmasının vaxtı çatdığını iddia edirlər. Halbuki, hazırda həm regionda, həm postsovet məkanında, həm də bütövlükdə dünyada cərəyan edən siyasi və iqtisadi proseslərə nəzər saldıqda MDB-nin ölkəmiz üçün hələ də lazımlı bir platforma olduğunu anlamaq elə də çətin deyil.
 
“Putin klubu” mifi və real ziddiyyətlər
SSRİ dağıldıqdan sonra müvəqqəti əməkdaşlıq formatı kimi qurulan MDB-nin əsas məqsədi artıq keçmiş sovet ölkələrini Rusiyanın himayəsi altında bir araya gətirmək idi. Lakin ötən müddət ərzində şimal qonşumuzun xarici siyasət sahəsində yol verdiyi səhvlər birliyin Kremlin nəzərdə tutduğu kimi deyil, fərqli məcrada və daha subyektiv inkişafını şərtləndirdi. Moskvanın öz tərəfdaşlarına qarşı qeyri-konstruktiv və hətta aqressiv münasibəti MDB-də dərin çatlar yaratdı. Türkmənistanın MDB-yə iştirakçı (müşahidəçi) kimi qatılması, Gürcüstan və Ukraynanın qurumu tərk etməsi, Moldova prezidentinin birliyin görüşlərində iştirak etməməsi, hətta Ermənistan baş nazirinin də təşkilatın son iclasına qatılmaması MDB-nin “Putin klubu” kimi təqdim edilməsinin əslində reallığı əks etdirmədiyini göstərir.
 
MDB-nin Azərbaycan üçün əhəmiyyəti
Azərbaycan MDB-dəki fəaliyyətində inteqrativ təşəbbüslərlə müqayisədə, quruma daxil olan ölkələrlə ikitərəfli və çoxtərəfli əlaqələrin inkişafına daha çox önəm verir. Məsələn, rəsmi Bakı MDB çərçivəsində azad ticarət sazişinə qoşulmadığı halda, təşkilatın Ermənistan xaric bütün üzvlərilə ikitərəfli qaydada analoji razılaşmalara imza atıb. Hazırda ölkəmiz MDB-nin Müdafiə Nazirləri Şurası və Parlamentlərarası Assambleyasında təmsil olunur ki, bu da tərəfdaşlarla  müvafiq sahələrdəki fəaliyyətin koordinasiyasına imkan verir.
 
MDB platformasında iştirak Azərbaycan üçün ilk növbədə Rusiya ilə siyasi və iqtisadi əlaqələri asanlaşdırır, ölkəmizə qarşı şimaldan gələ biləcək mümkün təhdidləri yumşaldır. Həmçinin, birliyin digər üzvlərilə münasibətlər də Azərbaycan üçün az əhəmiyyət kəsb etmir. Burada Mərkəzi Asiya ölkələrilə əlaqələri xüsusi olaraq vurğulamaq lazımdır. Günümüzdə Azərbaycan region təmsilçilərilə TDT və Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşləri kimi formatlar çərçivəsində sıx əməkdaşlıq edir.
Belarusla Azərbaycan arasındakı isti münasibətlər də MDB çətiri altındakı əməkdaşlıq sayəsində mümkün olub və ölkəmizə bir çox dividendlər qazandırıb. Rusiyanın Ermənistana “İskəndər” raket sistemlərini tədarük etməsinə Azərbaycan məhz Belarusdan “Polonez” raket komplekslərinin tədarükü ilə cavab verib. Bununla bərabər, Minsk bir çox hallarda Bakının təmsil olunmadığı KTMT kimi qurumlarda İrəvanın təsirini neytrallaşdırıb.  
 
Nəticə
Beləliklə də, Rusiyanın Ukrayna və digər cəbhələrdə buraxdığı səhvlər ucbatından MDB sırf “Kremlin həmfikirləri klubu” olma aqibətindən qurtulub. Moskva öz destruktiv davranışları ilə təşkilat daxilində ciddi fikir ayrılıqlarına rəvac verib ki, bu da birliyə üzv və iştirakçı ölkələrə subyektiv fəaliyyət üçün daha geniş imkanlar yaradıb. Rəsmi Bakı indiyədək bu imkanlardan maksimum istifadə edib və bundan sonra da istifadə edəcək.
 
Hazırda MDB-nin ölkəmiz üçün səmərəliliyi artıq pik həddə çatsa da, fikrimizcə təşkilatın Azərbaycan üçün faydalılıq potensialı hələ də kifayət qədərdir. Bununla yanaşı, məhz MDB vasitəsilə ölkəmiz bir sıra mənfi geosiyasi təsirlərdən qorunur və paralel olaraq təşkilata üzv dövlətlərlə TDT, Məşvərət Görüşləri kimi digər formatlar çərçivəsində əməkdaşlığını genişləndirir. Bütün bunları nəzərə alsaq, Azərbaycanın hazırki məqamda birliyə üzvlükdən imtina etməsi səmərəli deyil. 
 
@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Pressklub TV-nin Əsas Sual verilişində "XİN rəhbəri Tehranda, Türk ordusu Qarabağda - nə baş verir?" mövzusu ətrafında öz fikirlərini bölüşüb.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/live/KH18-Zswdmc?si=p9LmNx9pmdTocL0h

3+3=5: Düzgün format, yanlış cəm
 
Təəsüf ki, regional 3+3 formatından söz düşdükdə, hər zaman yanlış cəm ortaya çıxır. Artıq bəlli olduğu kimi, Tehranda Azərbaycan, Ermənistan, Rusiya, Türkiyə və İran xarici işlər nazirlərinin görüşü keçirilib. Lakin yenə də Gürcüstan tərəfi danışıqlarda iştirak etməyib.
 
Mövcud problemlər və gözləntilər
Regional format ideyası öz-özlüyündə faydalıdır, lakin formatın bütün tərəflər üçün işlək və maraqlı olması müəyyən problemlərin həllinə bağlıdır. Əvvəllər də qeyd etdiyimiz kimi, bu formatdan gözləntilərin üçölçülü əsası var. Gəlin həlli vacib problemlərlə birlikdə həmin əsasları da müəyyən edək:
 
  ⁃ Regiondakı üç ölkədən heç biri digərinə təhlükə yaratmamalıdır (Azərbaycan-Ermənistan);
 
  ⁃ Regionun üç ölkəsi regionun üç qonşusuna (Azərbaycan - İran, Ermənistan - Türkiyə) təhlükə yaratmamalıdır;
 
  ⁃ Regionun üç qonşusu regionun üç ölkəsi (Rusiya-Gürcüstan, İran-Azərbaycan) üçün təhlükə yaratmamalıdır.
 
3+3 formatı ideya olaraq xeyli müddətdir ki mövcuddur, lakin çoxsaylı problemlər bu misalın hətta yarımçıq həllinə belə imkan vermirdi. İndi isə Bakı ilə İrəvan arasında gözlənilən sülh müqaviləsi və bunun nəticəsi kimi Ermənistan-Türkiyə normallaşmasının mümkünlüyü formatın ixtisar olunmuş halda (Gürcüstansız) olsa da, fəaliyyətə başlamasına şərait yaradır.
 
Gürcüstan masa arxasında deyil, amma Tbilisinin rəyi nəzərə alınır!
Gürcüstanın regional formatla bağlı mövqeyi onun tərəfdaşları olan Azərbaycan və Türkiyə tərəfindən anlayışla qarşılanır. Bakı və Ankara müzakirələrdə Tbilisinin mövqeyini qeyd edir və Gürcüstanın fikrini nəzərə almadan heç bir addım atmayacaqlar.
 
Prinsipcə, regional müstəvidə Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə üçtərəfli formatı istənilən digər qarşılıqlı fəaliyyət oxuna nümunə ola bilər. Bizim üçtərəfli formatımız bu gün bölgədə ən səmərəli və ən işləkdir.
 
Qərbin 3+3 formatına baxışı
3+3 formatında nə ABŞ, nə də Aİ-nin iştirakı nəzərdə tutulmayıb. Onlar özlərinin olmadığı formatlara həmişə şübhə ilə yanaşıblar. Bu səbəbdən də, Qərb 3+3 formatının əleyhinə fəal şəkildə təbliğat aparır. Sanki bu formatın özü Qərbi regional proseslərdən uzaqlaşdırır. Bu, çox bayağı və primitiv bir bəhanədir. Amerikalılar və avropalılar özləri Türkiyədə rusiyalı diplomatlarla təmasdadırlar, Qətərdə isə iranlılarla çiyin-çiyinə çalışırlar. Digər tərəfdən, Qərbin regionun hər üç ölkəsində çox geniş əlaqələri və təmsilçiliyi var. Bu baxımdan, bölgə ölkələrindən heç biri Qərblə əlaqələrini kəsməkdə maraqlı deyil.
 
“Qərbin bölgədə sıxışdırılması” təbliğatına regionun qonşuları, əsasən də Rusiya və İranın özü də rəvac verir. Lakin Moskva və Tehran regiondakı Qərb təmsilçiliyinin kiçilməsi üçün əməli tədbirlər görmür. Əgər regionun qonşuları, məsələn elə həmin Rusiya Gürcüstanın 3+3 formatında iştirakını istəyirsə, o zaman bu ölkəyə qarşı işğalçılıq siyasətindən əl çəkməlidir. Bu mümkündürmü?! Ehtimal sıfıra yaxındır! O zaman Rusiya bölgədə Qərbin fəaliyyətindən şikayət etməməlidir. Çünki Moskvanın özü Qərbin əvvəlcə Gürcüstan, indi də Ermənistan vasitəsilə Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik arxitekturasının iştirakçısına çevrilməsi üçün hər şeyi edib.
 
Nəticə
Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik arxitekturasında Qərbin iştirakı qaçılmazdır. Bu, balans baxımından da vacibdir. Amma bu iştirak çox da geniş olmamalıdır. Əks halda elə həmin Qərb bölgə üçün Rusiyaya çevriləcək. Hazırda isə Qərbin region ölkələrinin təhlükəsizlik sistemindəki iştirakı getdikcə daha da artır. Gürcüstandan sonra Ermənistan da ABŞ/Aİ resurslarını öz ərazilərinə fəal şəkildə cəlb etməyə başlayıb.
 
3+3 formatı bütün məsələlərin həlli deyil, qaydaları rəsmiləşdirmək və bir-biri üçün, xüsusən də ən gözlənilməz olan ölkələrin daha proqnozlaşdırıla bilən olması cəhdidir. 3+3 formatı daha böyük təhlükəsizlik mənzərəsinin və maraqlar balansının bir hissəsidir. Formatın effektivliyi o qədər də böyük olmayacaq, amma gələcək üçün bu, heç də pis fikir deyil. Formatın gələcəyi region ölkələrinin ərazi bütövlüyünü pozan ölkələrdən asılıdır. Əks halda, nəticə başlıqda göstərilən kimi, hər zaman belə yanlış olacaq...
 
@cssc_cqtm

Qərbin “universal” formulu: Münaqişələrin həlli əvəzinə dondurulması...  
 
Hazırda dünyadakı münaqişə ocaqlarının mövcud olaraq qalmasında Qərbin həll əvəzinə dondurulma siyasətinin rolu heç də az deyil. Belə ki, məhz ABŞ/Aİ cütlüyünün münaqişələrin həllinə deyil, dondurulmasına yönəlik siyasəti Rusiya və İran kimi rəqib ölkələrin həmin münaqişələri yenidən alovlandırmaqla yaranan vəziyyətdən faydalanmasına imkan verir.
 
Ukrayna cəbhəsi
Rusiyanın Ukraynaya genişmiqyaslı hücuma başlamasından sonra ABŞ və Aİ ölkələrinin Kiyevə yardım üçün bir araya gəlməsi heç də dərhal baş vermədi və xeyli zaman aldı. Qərb, xüsusən də Fransa ilə Almaniya Kremllə dil tapmağa, bununla da münaqişəni birdəfəlik həll etmək əvəzinə onu dondurmağa ümid edirdi.
 
Ukraynaya lazımi silahların vaxtında verilməməsi bu cəbhədə nisbi durğunluğa gətirib çıxardı. Hərbi təchizat çatışmazlığı Kiyevin döyüş meydanında ciddi uğurlar qazana bilməməsini şərtləndirdi və hazırki mərhələdə münaqişənin həllini qeyri-mümkün etdi.
 
Qərbin dondurulma siyasəti və silah tədarükündəki əsassız ləngimələr Rusiyaya yerdə qazandığı mövqeləri möhkəmləndirmək, ehtiyatlarını bərpa etmək, hətta toparlanaraq yenidən lokal hücuma keçmək üçün şərait yaratdı.
 
İsrail cəbhəsi
HƏMAS-ın hücumu ilə başlanan İsrail-Fələstin münaqişəsindəki yeni gərginlik mərhələsi zamanı Vaşınqtonla Brüssel yenə də bu münaqişəsinin həlli əvəzinə onun dondurulmasına çalışır, girovların qaytarılması müqabilində Tel-Əvivə vəziyyətlə barışması üçün təzyiq göstərir.  
 
Qərb İranı neytrallaşdırmaq əvəzinə onun ekspansiyasını məhdudlaşdıran İraqı hədəf aldı. Suriyada Türkiyəni deyil, kürd terrorçuları dəstəkləməklə Moskva/Tehran tandeminə uduzdu. İrandakı kütləvi etirazlar zamanı fürsəti qaçırdı. Dondurulmuş aktivlərin qismən qaytarılması isə Tehrana sanki ikinci nəfəs verdi.
 
ABŞ/Aİ rəsmilərinin səriştəsizliyi, məntiqsiz və qeyri-ardıcıl siyasətindən yararlanan İran bölgədə geniş fəaliyyət sahəsi qazandı. Tehran Moskvanın dəstəyilə Yaxın Şərqdə Qərbə qarşı yeni cəbhə açdı. Bu, İsrail-Fələstin ziddiyyətlərinin BMT qətnamələri əsasında vaxtında həll olunmaması, münaqişənin uzun illər dondurulmuş vəziyyətdə saxlanması sayəsində mümkün oldu.
 
Cənubi Qafqaz cəbhəsi
Qərb ölkələrinin regionumuzdakı ermənimərkəzli fəaliyyəti rasional deyil və heç də həmin ölkələrin milli maraqları ilə uzlaşmır. ABŞ/Aİ faktiki olaraq bölgədə problemlərin həlli əvəzinə vəziyyətin dondurulması üçün əlindən gələni edir və bu məqsədlə hətta Rusiya ilə də danışıqlara gedir.
 
Qərb rəsmiləri Qarabağın Azərbaycana məxsus olmasını açıq şəkildə dilə gətirməkdən və azad olunmuş ərazilərə səfərlərdən imtina edir, Qarabağı könüllü olaraq tərk etmiş ermənilərlə bağlı məsələlərin daim gündəmdə saxlamağa çalışırlar. Vaxtilə Gürcüstan nümunəsində olduğu kimi, indi də Ermənistana yarımçıq dəstək göstərilir.
 
Baş verənlər Bakını regional aktorlarla əməkdaşlığı dərinləşdirməyə sövq edir. Qərbin birtərəfli yanaşması həm də İranın regional iqtisadi layihələrə qoşulmasına, Rusiyanın bölgədəki sülh prosesində vasitəçilik təşəbbüsünü ələ almasına imkan yaradır.
 
Nəticə
Beləliklə də, ABŞ/Aİ qlobal qarşıdurma şəraitində müxtəlif cəbhələrdə üstünlük əldə etmək üçün öz resurslarını lazımi qədər sərf etmir və ardıcıl siyasət aparmır. Qərbin öz səhvlərində israrlı olması fonunda Çin, Rusiya, İran və Şimali Koreya kvarteti qarşı tərəfin resurslarını parçalamaq üçün dünyanın müxtəlif bölgələrində mövcud münaqişələri alovlandırmaqla uzunmüddətli qarşıdurma planlarını həyata keçirir. Bu baxımdan, Avdeyevka və Qəzza vahid müharibənin fərqli cəbhələridir.
 
Lakin belə görünür ki, qlobal qarşıdurma təkcə Ukrayna və İsraillə kifayətlənməyəcək. Yaxın müddətdə dünya üzrə müharibə coğrafiyasının genişlənəcəyi, donmuş qalan digər münaqişələrin də alovlana biləcəyi gözlənilir. Belə şəraitdə, Cənubi Qafqazın qlobal güclərin silahlı qarşıdurma meydanına çevrilməsi potensialı nəzərə alınaraq, region ölkələri arasında sülh və əməkdaşlığın bərqərar olması getdikcə daha böyük önəm daşıyır. 
 
@cssc_cqtm

Ermənistan uğrunda mübarizə şiddətlənir
 
Rusiya informasiya məkanında və Kremlə tabe olan media vasitələrində N.Paşinyana qarşı növbəti təbliğat dalğası başlanıb. Yeni dalğanın şiddəti hətta İrəvanın Moskvaya diplomatik etiraz notası təqdim etməsinə səbəb olub.
 
Cari informasiya kampaniyası çərçivəsində yayılan məlumatlara diqqətlə nəzər saldıqda, hədəfin məhz Ermənistanın özü yox, onun baş naziri olduğu aydın şəkildə görünür. Anlaşılan odur ki, V.Putin MDB-nin Bişkek sammitində Ermənistan rəhbərliyi barədə nə qədər mülayim danışsa da, Moskva İrəvanda hazırki hakimiyyətin mövcudluğu ilə barışmaq niyyətində deyil.
 
Qərbin məsələyə yanaşması da maraq doğurur. Belə ki, başda ABŞ olmaqla, əksər Qərb dövlətləri bölgəmizdə erməni mərkəzli yanaşma ilə yanaşı Paşinyan mərkəzli siyasət yürütməyə başladı. Vaşinqtonda yaxşı anlayırlar ki, Rusiya Ermənistan baş nazirini devirmək istəyir. Lakin bu ssenarinin qarşısını almaq üçün görülən tədbirlər öz məntiqsizliyilə seçilir.
 
Bəs Ermənistan uğrunda Rusiya-Qərb rəqabəti regionumuza nə vəd edir?
 
Rusiya Paşinyanı devirmək üçün əlindəki informasiya, iqtisadi və güc resurslarını növbəli şəkildə istifadə edir. Hazırda bu istiqamətdə informasiya həmlələri həyata keçirilir. Lakin yaxın gələcəkdə Kreml İrəvanda hakimiyyət dəyişikliyinə nail olmaq üçün iqtisadi təzyiq vasitələri, hətta güc resurslarını da işə sala bilər. Öz növbəsində, Qərb ölkələri də indiki mərhələdə Paşinyana informasiya dəstəyi verir. Avropa Parlamenti və Aİ ölkələri qanunverici məclislərinin qətnamələri, Qərb siyasətçilərinin Ermənistana səfərləri və buradakı anti-Azərbaycan ruhlu çıxışları məhz bu konteksdə dəyərləndirilməlidir.
 
Lakin Paşinyanın Azərbaycanla sülh müqaviləsi imzalamadan qərbyönümlü addımlar atması Ermənistanı böyük güclərin mübarizəsi poliqonuna çevirir. Halbuki, əgər ötən vaxt ərzində rəsmi Bakı tərəfindən təqdim olunan, beynəlxalq hüquq normalarına və dövlətlərarası diplomatik münasibətlər təcrübəsinə söykənən ədalətli şərtlərlə sülh müqaviləsi imzalansaydı hazırda İrəvan belə çətin vəziyyətdə qalmazdı.
 
Qərb natamam, ardıcıl olmayan siyasətini davam etdirir və Paşinyanı dəstəkləmək üçün onun gündəliyindəki bütün məsələləri (istər Ermənistanın təhlükəsizliyi, istərsə də Qarabağ erməniləri mövzusu) dəstəkləməyə məcbur qalır. Belə olan halda, Qərb Ermənistanın və Paşinyanın mövqelərini müdafiə etməklə Cənubi Qafqazda həm Rusiya, həm də Azərbaycanla qarşı-qarşıya gəlir.
 
ABŞ və Aİ təmsilçiləri hələ də bəyan edirlər ki, sülh sazişinin ən əsas şərti Qarabağ ermənilərinin hüquq və təhlükəsizliyi, onların “öz evlərinə” qayıtmasıdır. Halbuki, əgər sırf Ermənistanın təhlükəsizliyi məsələlərinə köklənsələr, o zaman sözügedən sazişin imzalanması reallaşa bilər. Əslində, Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh sazişi Qərb üçün strateji maraq doğuran bir məsələdir. Çünki Bakı ilə İrəvan arasındakı yekun razılaşma Rusiyanın regiondakı rolunu məhdudlaşdırmağa imkan verir. Lakin təəssüf ki, hazırda ABŞ və Aİ Paşinyan hökumətini mövcud problemlərin bütün spektri üzrə dəstəkləməklə öz strateji maraqlarına xələl gətirir.
 
Ermənistan uğrunda mübarizədə fəal tərəflərdən biri də İrandır. Belə ki, Paşinyanın Azərbaycana qarşı bu ölkədən istifadə etməsi Tehranın İrəvandan gözləntilərini artırır və bununla da Ermənistanı İran-Qərb qarşıdurması meydanına çevirir.
 
Nəticə
Beləliklə də, daha öncədən proqnozlaşdırdığımız kimi, Ermənistan artıq böyük güclərin mübarizə poliqonu halına gəlib. Bu mübarizənin kəksinləşməsinin qarşısını almaq yalnız Azərbaycanla sülh müqaviləsinin imzalanması ilə mümkündür. Əks təqdirdə, yaxın gələcəkdə Ermənistan uğrundakı qarşıdurma daha aktiv fazaya keçə və bu ölkə Suriya, yaxud Ukranyanın aqibətilə üzləşə bilər. Əgər bu baş verərsə Azərbaycan tərəfi də öz təhlükəsizliyini təmin etmək və Ermənistan ərazisindən gələn təhdidlərin qarşısını almaq üçün adekvat tədbirlər görmək məcburiyyətində qalacaq.
 
@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Toplum TV-nin Toplumun Nəbzi verilişində "Paşinyandan Azərbaycana yeni vədlər: Bakı razılaşacaqmı?" mövzusu ətrafında öz fikirlərini bölüşüb.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/live/2b6UPjryj0U?si=Csxa8_bmPG0liKQX

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Toplum TV-nin Toplumun Nəbzi verilişində "Bakı və Yerevan arasında vasitəçiyə ehtiyac varmı?" mövzusu ətrafında Arif Yunusla debatda iştirak edib.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=Gm4JLA7Dsb4

Böyük müharibə mümkündürmü?
 
Yaxın Şərqdə vəziyyət gərgin olaraq qalır. Fələstinin radikal HƏMAS təşkilatının İsrailə qəfil hücumu öz amansızlığı, xüsusən də mülki əhaliyə qarşı qəddarlığı ilə yadda qalsa da, İsrailin davam edən cavab tədbirləri həddən artıq sərtliyi ilə seçilir.
 
Bu günlərdə İsrail Müdafiə Qüvvələri Qəzza sektorunda “Dəmir qılınclar” xüsusi hərbi əməliyyatının artıq üçüncü mərhələsini icra edir. Elan olunan hədəf HƏMAS-ın hərbi infrastrukturunu və idarəetmə potensialını məhv etmək, bölgəni yaraqlılardan təmizləməkdir.
 
HƏMAS-ın lokal hücumu zamanı bəyan edilən ilkin məqsəd ələ keçirilən girovları İsraildə həbsdə olan fələstinlilərə dəyişmək olsa da, qarşılıqlı raket zərbələrinin intensivliyi və miqyası, eləcə də İsrailin Qəzzaya hərbi müdaxiləsi münaqişənin öz sərhədlərini genişləndirərək daha böyük dövlətlərarası müharibəyə çevrilməsi riskini yaradır.
 
Hazırda İsrail-Fələstin münaqişəsindəki son gərginliyə münasibətdə dünya dövlətlərini şərti olaraq üç qrupa bölmək olar:
 
- İsrail tərəfdarları: Bu qrupa daxil olan ölkələr, bir qayda olaraq İsrailin həddən artıq sərt addımlarına göz yumur, müvafiq tədbirləri Tel-Əvivin özünümüdafiə hüququ ilə əsaslandırırlar. Eyni zamanda, həmin dövlətlər HƏMAS-ı terror təşkilatı adlandırır, onu və himayədarlarını regional gərginliyin başlıca mənbəyi hesab edirlər;
 
- HƏMAS tərəfdarları: Bu ölkələr birmənalı şəkildə radikal Fələstin hərəkatını dəstəkləyir və onun törətdiyi bütün amansızlıqlara haqq qazandırırlar. HƏMAS tərəfdarları İsraili “terror dövləti” adlandırmaqdan belə çəkinmir, hazırda bölgədə baş verənlərdə məhz rəsmi Tel-Əviv və onun müttəfiqlərini günahlandırırlar;
 
- Neytral dövlətlər: Üçüncü qrupu təmsil edən ölkələr öncəkilərə nisbətdə daha obyektiv və balanslaşdırılmış mövqe nümayiş etdirirlər. Bu dövlətlərin rəsmiləri öz çıxışlarında həm İsrail, həm də HƏMAS-ı humanitar hüquqa və müharibə qaydalarına riayət etmədiklərinə görə tənqid edir, eyni zamanda münaqişənin BMT qətnamələri əsasında həllini, iki dövlət prinsipi üzrə İsrail və Fələstin dövlətlərinin paralel olaraq mövcudluğunu dəstəkləyirlər.
 
Cari münaqişəyə yanaşmadakı fərqliliklərə baxmayaraq, mövzu ilə bağlı hər üç qrupdan olan dövlətləri birləşdirən ortaq bir məqam var. Belə ki, istər böyük güclər, istərsə də digər ölkələr münaqişənin daha geniş areala yayılmasında, lokal toqquşmalardan irimiqyaslı regional müharibəyə çevrilməsində maraqlı deyillər.
 
Hərçənd, Qərb mətbuatında Rusiya və Çin böyük müharibədə maraqlı tərəf kimi təqdim olunsalar da, əslində genişmiqyaslı münaqişə Moskva və Pekin üçün heç də arzuolunan ssenari deyil. Yaxın Şərqdə lokal gərginlik ocağının alovlandırılması ABŞ başda olmaqla, Qərbin diqqətini yayındırmaq və resurslarını parçalamaq məqsədi daşıyır. Bununla da, Rusiya əsasən Vaşinqtonun Ukraynaya dəstəyini zəiflətməyə çalışır. Çin isə özünün “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünə alternativ olan və məhz İsraildən keçəcək Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa İqtisadi Dəhlizi (IMEC) layihəsini gündəmdən çıxarmağı hədəfləyir. İsrail-Fələstin münaqişəsinin məhdud sərhədlər çərçivəsində davam etməsi hazırki məqamda həm Moskva, həm də Pekinə cari məqsədlərinə çatmaq üçün kifayət edir.
 
Əksinə, əgər münaqişənin miqyası böyüyərsə və hərbi qarşıdurmaya bilavasitə cəlb olunan dövlətlərin sayı artarsa, belə şəraitdə Rusiya və Çinin tərəfdaşı olan İranın birbaşa zərbələr altında qalması ehtimalı çox yüksəkdir. Bununla yanaşı, böyük müharibə həm Qərb, həm də Moskva-Pekin-Tehran-Pxenyan dördlüyü arasındakı hazırki balansın pozulması ilə nəticələnə bilər ki, bu da tərəflərdən heç biri üçün məqbul deyil. Odur ki, Kreml öz tərəfdaşları ilə birgə Yaxın Şərqdəki gərginliyin orta müddətli perspektivdə lokal dairədə saxlanılmasında maraqlıdır. 
 
Bir sözlə, hadisələrin neqativ ssenari üzrə inkişafı proqnozlaşdırılması mümkün olmayan qlobal fəsadlara gətirib çıxara bilər. Məhz bu amil maraqlı tərəfləri ehtiyatlı davranmağa sövq edir və İsrail-Fələstin münaqişəsinin öz lokal sərhədlərini aşaraq genişmiqyaslı regional müharibəyə çevrilməsi riskini xeyli azaldır.
 
@cssc_cqtm

Danışıqlar prosesindəki fasilə nəyə gətirib çıxaracaq?
 
Bakı ilə İrəvan arasındakı danışıqlar prosesində fasilə yaranıb. Həm Azərbaycan, həm Ermənistan, həm də Aİ, Rusiya və ABŞ-ın timsalında vasitəçilər yeni reallıqlara alışır, müvafiq təşəbbüslər üçün öz yanaşmalarını mövcud şəraitə uyğunlaşdırırlar.
 
Fransanın təzyiqi altında olan Aİ birtərəfli, ermənipərəst yanaşması ilə heç nəyə nail ola bilmədi. Azərbaycan nümayiş etdirir ki, yanaşmalar dəyişilməlidir, əks halda Brüssel formatının effektivliyi şübhə doğurur.
 
Rusiya Qarabağdakı hərbi xuntanın simasında təsir rıçaqlarını itirib və indi qalan resurslarından istifadə edərək, Ermənistan ərazisində əlavə funksiyalar qazanmaq -kommnikasiyalara nəzarət, Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin Ermənistan tərəfində möhkəmlənmək üçün Paşinyana təzyiq göstərməyə çalışır. Lakin Kremlin bu cəhdləri heç də yaxşı nəticə vermir.
 
Yeri gəlmişkən, bu kontekstdə Rusiya tərəfinin Roma statutunun müddəalarından yan keçmək üçün Ermənistanla xüsusi razılaşmanın müzakirəsindən imtina etməsi diqqət çəkir. Bu razılaşma Rusiya prezidentinin Ermənistana səfəri zamanı onun həbsinin mümkünsüzlüyünə dair mexanizmi özündə əks etdirməli idi. Maraqlıdır ki, Putin Ermənistanla bağlı son açıqlamasında bu ölkəyə səfər edəcəyini bildirib. Bəs görəsən, xüsusi razılaşma olmadan Rusiya prezidenti Ermənistana necə gələcək, belə halda Paşinyan və ətrafı nə edəcəklər?! Axı onlar Rusiya dövlət başçısını həbs etməyəcək və bununla da İrəvanın suverenliyinin məhdudluğunu bir daha təsdiqləyəcəklər. Hərçənd, bunun üçün Putinin Ermənistana səfərini gözləmək lazım gələcək...
 
Vaşinqton platformasının resursları hələ də tükənməyib, çünki o, xarici işlər nazirləri səviyyəsindədir və burada sülh müqaviləsinin mətni müzakirə olunur. Bununla belə, Azərbaycan XİN-in Ermənistanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinin dəstəklənməsilə bağlı ABŞ-ın yanaşmasını tənqid edən son bəyanatı Bakının Vaşinqtondan balanslı mövqe gözlədiyini nümayiş etdirir. Bəyanatın mətninin qeyri-ənənəvi tərzdə sərt olması belə qənaətə gəlməyə imkan verir ki, ABŞ “Qarabağ Azərbaycandır!” demədikcə, Vaşinqton formatı baş tutmaya bilər...
 
Azərbaycan fasilədən istifadə edərək yeni təşəbbüslər formalaşdırır. Bakının ikitərəfli əsasda Tbilisidə görüşmək təklifində israrlı olması bütün vasitəçiləri qeyri-müəyyən vəziyyətə salır. Çünki vasitəçi ölkələr buna açıq şəkildə qarşı çıxa bilmir, lakin narazılıq hiss olunur.
 
Fransa Azərbaycan və sülh prosesi üçün mənfi rol oynamaqda davam edir. Parisin BMT Təhlükəsizlik Şurasındakı qətnamə layihəsi ikitərəfli formatın mümkünlüyünü alt-üst etmək, eləcə də Qərbin vasitəçiliyini ermənipərəst çərçivədə saxlamaq üçün açıq təşəbbüsdür. Fransanın dağıdıcı fəaliyyətini dəstəkləməyə davam etmək, yoxsa ondan uzaqlaşmaq - seçim İrəvanın, eləcə də Vaşinqton, Brüssel və Berlinin ixtiyarındadır. Azərbaycan diplomatiyasının qarşısında Qərb vasitəçiliyində Fransanı marginallaşdırmaq vəzifəsi dayanır. Hədəf çətin olsa da, cəhd etməyə dəyər...
 
Rəsmi Bakının Ermənistan ərazisindən keçən Zəngəzur dəhlizi layihəsinin aktuallığını itirməsi ilə bağlı açıqlamaları Azərbaycanın guya Ermənistan ərazisinin bir hissəsini ilhaq etməyə hazırlaşdığına dair Qərb mediasında yayılan növbəti yalan məlumatı zərərsizləşdirmək cəhdidir. Bu açıqlamalar həm Ermənistan rəhbərliyində, həm də onların qərbli himayədarlarında çaşqınlıq yaradıb. Həmin açıqlamalarla Azərbaycan bütün maraqlı aktorlara bəyan edib ki, tərəflərdən heç biri ölkəmizi Ermənistan ərazisində gedən geosiyasi qarşıdurmaya qatmasın.
 
Yeri gəlmişkən, bu bəyanat ABŞ və Avropada kök salmış azərbaycanlı müxalifət şərhçilərini də çətin vəziyyətə salıb. Axı onların cılız təsəvvürlərində Azərbaycan Rusiya ilə birlikdə Paşinyan demokratiyasını darmadağın etməyə çalışır və belə bir məqamda qəfildən məlum olur ki, Bakı üçün Ermənistan üzərindən keçən kommunikasiyalar aktuallığını itirib.

Bir sözlə, fasilə həftələr, aylar çəkə bilər... Əsas nəticə əldə etməkdir. Nəticə isə mümkün qədər çox ölkənin mövqeyini Azərbaycanın yaratmaqda olduğu yeni reallıqlara uyğun şəkildə tənzimləməkdir.
 
@cssc_cqtm

3 ilin retrospektivi və bir az da proqnoz

@mneniyefm

https://youtu.be/sn85DCQNKv8?si=2-n3qESLd-XyVh8f

Regiondakı geosiyasi dəyişikliklər sülh prosesinə necə təsir edəcək?
 
Son zamanlar regionumuzda cərəyən edən geosiyasi dəyişikliklər daha intensiv şəkil alıb. Böyük güclərin Cənubi Qafqazdakı rəqabəti artıq açıq formaya keçib. Prosesin iştirakçılarından hər biri öz iddialarını bəyan edərək müvafiq addımlar atır.
 
Bakı və Ankaranın sülh çağırışları
Azərbaycan Türkiyə ilə birgə bölgədə davamlı sülhə yönəlik siyasi xəttini davam etdirir. Dövlət suverenliyinin bərpasından sonra Qarabağ və ətraf ərazilərdən keçən regional infrastrukturun qurulması işləri sürətlə aparılır. Bakı və Ankara Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitliyin bərqərar olması üçün işlək kommunikasiyaların vacibliyini anlayaraq regional nəqliyyat layihələrinə xüsusi önəm verir. Paralel olaraq, hər iki ölkə müxtəlif səviyyələrdə mütəmadi şəkildə Ermənistana ünvanlanan sülh və əməkdaşlıq çağırışları səsləndirir.
 
Qərbin Gürcüstan və Ermənistan həmləsi
Qərb Gürcüstan və Ermənistanla yaxınlaşma istiqamətində addımlar atır. Aİ-nin irəli sürdüyü tələbləri tam yerinə yetirməməsinə baxmayaraq Gürcüstana ittifaq üzvlüyünə namizəd statusunun verilməsi, rəsmi Tbilisinin isə Ermənistana silah tədarükü üçün öz ərazisindən istifadəyə razı olması bölgəmizdə geosiyasi mübarizənin daha da kəskinləşməsinin təzahürüdür.
 
Ermənistana gəlincə, Borrelin Aİ XİN rəhbərləri toplantısından sonrakı məlum bəyanatı, ölkədəki Aİ missiyasının genişlənməsi, Fransanın birbaşa və açıq şəkildə Ermənistana silah təchizatı fonunda Paşinyanın Minksdə keçiriləcək KTMT liderləri sammitində iştirakdan imtinası İrəvanın Qərbin şərtlərini qismən də olsa qəbul etdiyini göstərir. Ehtimal ki, Ermənistan tərəfi ABŞ və Aİ-dən ictimaiyyətə açıqlanmayan zəmanətlər alaraq KTMT-dəki fəaliyyətini sıfıra endirib. Lakin istənilən halda, İrəvanın Qərbə doğru dönüşü Azərbaycanla sülh müqaviləsi olmadan və Türkiyə ilə münasibətləri normallaşdırmadan baş verir ki, bu da Ermənistan üçün olduqca risklidir.
 
Rusiya və İranın əks reaksiyası
Rusiya və İranın bölgəmizdəki hazırki siyasəti daha çox reaktiv xarakter daşıyır və qarşı tərəfin fəaliyyətilə bağlı cavab addımları kimi səciyyələndirilə bilər. Fikrimizcə, Rusiyanın Paşinyanın son qərarına, İranın isə Ermənistandakı Aİ missiyasının genişlənməsinə əks reaksiyasını çox gözləmək lazım gəlməyəcək. Mövcud şəraitdə Moskva və Tehranda konkret hansı qərarların qəbulundan asılı olmayaraq deyə bilərik ki, bu iki ölkənin Cənubi Qafqazdakı cari fəaliyyəti regionda Qərbin təsirinin məhdudlaşdırılmasına yönəlib.
 
Gözləmə mövqeyi
Yerli və beynəlxalq aktorların Cənubi Qafqazda atdıqları praktiki addımlar müəyyən müddət sonra regiondakı mövcud qüvvələr nisbətində əyani şəkildə təzahür edir. Hazırda Bakı Qərbin vasitəçiliyi ilə növbəti danışıqlarda iştiraka qərar vermək və ya fasiləni uzatmaq üçün Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin noyabrın 17-də açıqlanacaq ilkin qərarını, eləcə də ABŞ-ın mövqeyinin rəsmiləşdirilməsini gözləyir. Aİ-nin Ermənistana hərbi-siyasi dəstəyə haqq qazandırmaq üçün Azərbaycanı əsas təhdid kimi göstərməsi və ölkəmizi hədələməsi fonunda Bakı baş verənləri sakitliklə izləyir, Qərbin yalan və əsassız ittihamlarına soyuqqanlı reaksiya verməklə kifayətlənir. Belə ki, Qərb, Rusiya və İran arasında Ermənistan uğrunda gedən geosiyasi mübarizədə İrəvan üzərində ən azı müəyyən müddət üçün kimin söz sahibi olduğu aydınlaşmalı və məhz həmin mərkəzlə danışıqlar aparmaq üçün mövcud yanaşmalarda uyğun düzəlişlər edilməlidir.
 
Nəticə
Bir sözlə, hazırki beynəlxalq fon Ermənistan-Azərbaycan sülh prosesinə zərər verir və onu böyük güclərin təsir mexanizminə çevirir. Vəziyyətin bu nöqtəyə gəlib çatmasının günahkarı, əlbəttə ki, düşmənçilik siyasətindən əl çəkməyən və tarixi fürsəti dəyərləndirməyən Ermənistandır. Çıxış yolu isə yalnız birbaşa danışıqlar və sülh sazişinin imzalanmasıdır. İrəvan anlamalıdır ki, böyük dövlətlərin ssenarilərinə uymaqla sülhü çətinləşdirməməli, Bakı ilə birgə reallıqlar yaradaraq maraqlı tərəfləri fakt qarşısında qoymalı və regional mübarizənin açıq münaqişəyə keçidini əngəlləməlidir.
 
@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Toplum TV-nin Toplumun Nəbzi verilişində "Görüşlərdən qarşılıqlı imtina: Bakı Vaşinqtonla niyə sərt danışır??" mövzusu ətrafında keçmiş səfir Arif Məmmədovla debatda iştirak edib.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=r8K9wWzU56A

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Pressklub TV-nin efirində gedən Əsas Sual verilişində “Qərb Ermənistanı silahlandırır, yeni revanş, yeni müharibə?” mövzusu ilə bağlı müzakirələrdə iştirak edib.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=OzuthOoSTMQ&t=23s

ABŞ-İran münasibətləri: Vaşinqtona yaşıl, digərlərinə qırmızı işıq
 
HƏMAS-ın İsrailə hücumu ilə başlayan Fələstin münaqişəsinin yeni mərhələsi ABŞ və İran arasındakı münasibətlərin xarakterini tam çılpaqlığı ilə üzə çıxardı. Hərbi qarşıdurmanın ilk günlərində ABŞ siyasi rəhbərliyinin bölgədəki eskalasiyada İranın birbaşa rolunun olmaması ilə bağlı bəyanatları Vaşinqtonun baş verənlərdə bilavasitə Tehranı ittiham edəcəyini gözləyənlər üçün sürpriz oldu.
 
İran üçün “qamçı və kökə”
Yaxın Şərqdə davam edən hərbi əməliyyatlar Vaşinqton və Tehranı ikitərəfli əlaqələr tarixində heç vaxt olmadığı qədər kəskin qarşıdurma astanasına gətirdi. Münaqişənin ilk günlərində ABŞ İranın proseslərə birbaşa müdaxiləsinə yol verməmək üçün təyyarədaşıyan gəmilərini bölgəyə göndərdi. İran isə ona tabe olan regional islamçı qruplaşmaların əlilə ABŞ hərbi bazalarına hücumların intensivliyini və miqyasını artırdı. Lakin istər həmin günlərdə, istərsə də digər vaxtlarda bu hücumlar nəticəsində canlı qüvvə itkilərinin olmaması ABŞ ilə İran arasında gizli əlaqələrin mövcudluğu barədə şayiələrə yol açdı. Yekunda Ağ Evin sərt mövqeyi Tehranı öz ritorikasını dəyişməyə sövq etdi. İndi İranın diplomatik səylərinin əsas məqsədi İsrail və ABŞ ilə mümkün münaqişənin qarşısını almaqdır.
 
İranın ABŞ-ın “qamçı”sı qarşısında geri addım atdığı bir vaxtda Vaşinqton Tehran üçün “kökə” qismində dondurulmuş vəsaitlərin daha bir qismini azad etməyi düşünür. İran məhsullarının İraqda gömrük güzəştləri alması isə HƏMAS-ı satması müqabilində Tehrana verilən daha bir mükafatdır. ABŞ-ın İranla münasibətlərindəki “qamçı və kökə” prinsipi Tehrana qarşı, xüsusən də öz tərəfdarları arasında ciddi inam problemi yaradır. İran ABŞ-ı məhv edəcəyini iddia edir, lakin ABŞ-ın qətiyyətini gördükdə davranışını dəyişir. Bütün bu hadisələr İranın özünü göstərdiyi qədər güclü olmadığını, fərqli qorxularının mövcudluğunu açıq şəkildə nümayiş etdirir.
 
Digər ölkələrin İranla münasibətlərinə ikili yanaşma
Hazırki Vaşinqton administrasiyasının digər ölkələrin İranla əlaqələrinə ikili yanaşması təəssüf doğurur. ABŞ hər fürsətdə Tehranın neqativ fəaliyyətinə göz yumaraq onunla münasibətləri yumşaltmağa çalışır, bəzi dövlətlərin İranla müttəfiqliyinə məqbul baxır, digər ölkələrin İslam Respublikası ilə hər hansı əməkdaşlığına isə kəskin reaksiya verir. İran Rusiya ilə hərbi işbirliyini genişləndirdikdə, bir çoxları ABŞ-ın buna görə Tehranı sərt cəzalandıracağını gözləyirdi. Lakin Vaşinqton nəinki dişsiz sanksiyalarla kifayətləndi, hətta Tehranın dondurulmuş vəsaitlərinin bir qismini İrana qaytardı.
 
İran hakimiyyəti Azərbaycanı sərhəddə topladığı 100 minlik qoşunla təhdid etdikdə ABŞ baş verənləri sadəcə sükutla qarşıladı. Halbuki, beynəlxalq hüquq amilini kənara qoysaq belə, Vaşinqton ən azı ölkəmizdə Qərbin maraqlarına xidmət edən strateji infrastrukturu qorumaq naminə reaksiya verməli idi. İndi isə ABŞ Azərbaycanı İranla əməkdaşlığa görə hədələyir, cəfəng arqumentlər səsləndirməklə Zəngəzur dəhlizinin İranın ərazisindən keçməsini yolverilməz hesab edir. Görünür, rəsmi Vaşinqton regionda işlək Bakı-Tbilisi-Qars marşrutunun mövcudluğunu və ABŞ-ın bu layihənin baş tutmaması üçün əlindən gələni etdiyini yada salmaq istəmir. O, həmçinin illərdir Tehranla strateji əməkdaşlıq münasibətləri saxlayan, İranın Yaxın Şərqdəki tərəfdaşlarını (Suriyadakı Əsəd rejimi və islamçı qruplaşmaları) dəstəkləyən İrəvanın fəaliyyətini gözardı edir. 
 
Nəticə
Yaxın Şərqdəki gərginlik sayəsində Vaşinqton və Tehran arasındakı əlaqələrin “qamçı və kökə” prinsipi əsasında qurulduğu, üzdə iki barışmaz rəqibin reallıqda bir-birilə kifayət qədər yaxşı anlaşdığı bəlli oldu. Həmçinin, son proseslər ABŞ-ın digər ölkələrin İranla əlaqələrinə dair mövqeyində ikili yanaşmaların mövcudluğunu da üzə çıxardı.
 
@cssc_cqtm

“Business as usual” Azərbaycan və ABŞ-ın anlayışında...
 
Azərbaycanla ABŞ arasındakı münasibətlərdə gərginlik hökm sürür. Görünən odur ki, ABŞ-dakı daxili dinamika Vaşinqtonun İrəvanla Bakı arasındakı vasitəçilik missiyasını məhdudlaşdırıb. Prosesin lap əvvəlindən Amerika diplomatiyası öz yanaşmasında Qarabağ erməniləri mövzusunu önə çəkdi, “Laçın dəhlizi” məsələsini bütləşdirdi, sonda isə Azərbaycan tərəfinin Qarabağda güc tətbiq etməyəcəyinə dair vədlərilə bağlı yalanlar uydurdu.
 
Buna baxmayaraq, Azərbaycan ABŞ-ın öz mövqeyinə düzəliş etməsi ümidi ilə Vaşinqtona vasitəçilik imkanları yaratdı, lakin daxili dinamika və Amerika tərəfinin yalanları böhrana gətirib çıxardı. Bakı hər zaman bəyan edib ki, Qarabağda Ermənistan silahlı qüvvələrinin mövcudluğu qəbuledilməzdir və onlar ərazini tərk etməlidirlər. Bəyanatlar nəticə vermədikdə isə həmin silahlı qüvvələrin bir qismi məhv edildi, qalıqları isə Qarabağdan rüsvayçı şəkildə qaçaraq bölgədəki erməni əhalini də özüylə apardı.
 
ABŞ-ın “Business as usual” prinsipindən imtinası
ABŞ-ın Azərbaycanla münasibətlərinin həmişəki kimi olmayacağını məhz Vaşinqton tərəfi bəyan edib və bununla da münasibətlərdəki gərginliyin təşəbbüskarı olub. Qarşılıqlı yüksək səviyyəli səfərləri ləğv edən Amerika tərəfi olub. Azərbaycan isə XİN rəhbərinin erməni həmkarı ilə danışıqlar üçün ABŞ-a səfərini ləğv etməklə adekvat reaksiya verib. Azərbaycan danışıqlara razılaşıb, amma Amerikanın mövqeyinə görə görüşdən imtina edib.
 
Bununla yanaşı, Azərbaycan Prezidenti Administrasiyası USAİD-lə əməkdaşlığı dayandırmağa çağırış edib və Azərbaycanda ABŞ-ın bu dövlət təsisatının işinə xitam verilməsi mövzusunu gündəmə gətirib. Belə ki, USAİD Vaşinqton-Bakı münasibətləri “Business as usual” (işlər hər zamankı kimi) prinsipilə qiymətləndirilən bir zamanda ölkəmizdə fəaliyyət göstərib və əgər ABŞ bu prinsipindən imtina edirsə, o zaman USAİD-in Azərbaycandakı fəaliyyəti artıq sual altına düşür. Bu, məntiqli və ədalətlidir.
 
ABŞ-da Azərbaycanın bu təşəbbüsü ehtiyatla qarşılanır. Çörəyi Vaşinqtondan çıxan azərbaycanlı bloqerlər “YouTube”da həşir salaraq Azərbaycanın sülhün Qərb versiyası ilə razılaşmaması, Bakının ABŞ kimi fövqəldövlətin mövqeyinə necə qarşı çıxa bilməsi haqqında Amerika narrativlərini yayırlar... Amma, onlar unudurlar ki, əgər biz Qərbdən çəkinsəydik və “güclü haqlıdır” prinsipini rəhbər tutsaydıq, o zaman 2020-ci ildə müharibəyə başlamaz, Qarabağda işğalçı rejiminin varlığı ilə barışardıq.
 
“Hər şey keçir, bu da keçəcək”, amma izi qalacaq
Süleyman peyğəmbərin üzüyünə həkk olunmuş bu fikir Amerika-Azərbaycan münasibətlərini mövcud olduğu bütün dövrü üzrə xarakterizə edir. Axı bu, ilk dəfə deyil ki, münasibətlər “Business as usual” vəziyyətindən “Business as unusual” vəziyyətinə keçir... Sonda hər şey yenə “usual” vəziyyətinə qayıdır, çünki “usual” olmasa, onda bu münasibətləri “unusual” vəziyyətə gətirmək mümkün olmaz. Bir qədər mürəkkəb olsa da, reallıq belədir.
 
Səbirli olmaq və prinsiplərimizdən geri çəkilməmək vacibdir. Azərbaycan diplomatiyası məhz belə uğur qazanır. USAİD-in bağlanması ilə bağlı hələ qərar yoxdur, bu isə o deməkdir ki, Bakı Vaşinqtondan öz mövqeyinə aydınlıq gətirməsini gözləyir. İranla münasibətlər pisləşəndə İranın Ali Rəhbərinin Azərbaycandakı nümayəndəliyi və İranın mədəniyyət mərkəzi bağlanıb. Azərbaycan səfirliyi Tehrandakı fəaliyyətini bərpa etmədiyi kimi, bu təsisatların ölkəmizdəki işi də bərpa olunmayıb. Azərbaycanın İrandakı səfirinin Tehrana qayıtmasından sonra belə İran strukturlarının ölkəmizdə fəaliyyətini bərpa edəcəyi dəqiq deyil. Çünki münasibətlərdəki gərginlik zamanla keçsə də, izi qalır.
 
USAİD-lə də belədir. Biz hələ gərginliyin ilkin mərhələsindəyik və çox məsələlər gərginliyi yaradan tərəfdən, yəni ABŞ-dan asılıdır. Əgər nəhayət, USAİD-in bağlanması ilə bağlı qərar qəbul olunarsa, onda Azərbaycan və ABŞ münasibətləri bərpa edildikdən sonra USAID-in Bakıya qayıdacağı dəqiq deyil. Münasibətlər isə bərpa olunacaq, çünki “Hər şey keçir... bu da keçəcək” amma izi qala bilər.
 
@cssc_cqtm

Ermənistanın Rusiyadan kritik iqtisadi asılılığı: Qərb bu asılılığı azalda bilərmi?

Hazırda Ermənistanla bağlı yaranan əsas sual iqtisadi baxımdan Rusiyadan kritik asılılığın mövcud olduğu şəraitdə Qərbə inteqrasiya etmək məqsədinə nə dərəcədə nail ola biləcəyi ilə bağlıdır. Bu suala cavab tapmağa çalışaq. 

Xarici ticarət
Rusiya Ermənistanın əsas ticarət tərəfdaşıdır. 2023-cü ilin  ilk 8 ayında Ermənistandan Rusiyaya ixrac 2,1 dəfə artaraq $2,3 milyarda, idxal isə 16% artaraq $1.9 milyarda çatıb. Rusiyanın ixracda payı 51%, idxalda payı isə 25% təşkil edib.

2021-ci il ilə müqayisədə Rusiyanın Ermənistanın ixracında payı 28.2%-dən 51%-ə qalxmış, idxalda isə 37.3%-dən 25%-ə qədər azalmışdır. Avropa İttifaqının (Aİ) isə əksinə ixracda payı 21.8%-dən 11.2%-ə enmiş, idxalda payı dəyişməmişdir. 2021-ci ildə Rusiya idxalda, Aİ isə ixracda daha böyük paya sahib olsa da bu 2023-cü ildə əksinə dəyişmişdir.

Buna səbəb Rusiya-Ukrayna müharibəsi səbəbindən Ermənistanın Rusiyaya yenidən ixracda iştirakıdır. 2023-cü ilk yarısında Ermənistandan Rusiyaya ixrac 215% artmışdır ki, bunun da 187%-i yenidən ixracın payına düşmüşdür. 

Strateji məhsulların idxalı
2022-də Ermənistanda elektrik enerjisi istehsalının 70%-i, təbii qaz idxalının 88%-i, maye qaz idxalının isə 90%-i Rusiyanın payına düşüb. Bu dövrdə Rusiyadan maye qaz idxalının həcmi 4.1 dəfə, payı isə 3.3 dəfə artıb. 2022-ci ildə neft məhsullarının (benzin,dizel) idxalının 76.1%-i Rusiyanın payına düşmüşdür.

Ermənistanda elektrik enerjisinin 40%-ni təmin edən Metsamor AES-də Rusiyanın Rosatom şirkəti tərəfindən idarə edilir. 2016-da stansiyada yenilənmə işləri üçün Rusiya tərəfindən Ermənistana $300 milyon vəsait ayrılmışdı.

Bundan başqa, 2022-ci ildə buğda idxalının 99.9%-i, qarğıdalı idxalının 98.8%-i, pasta idxalının 82.2%-i, marqarin idxalının 72%-i, un məmulatlarının idxalının isə 66.6%-i Rusiyanın payına düşmüşdür.

Pul köçürmələri və investisiyalar
2021-2022-ci illərdə Ermənistana daxil olan pul köçürmələrində Rusiyanın payı 55%-dən 70%-ə qalxıb. 2022-ci ildə təkcə Rusiyadan pul köçürmələri 4 dəfə artaraq $3.6 milyarda çatıb. Rusiyanın 2022-ci ildə xarici investisiyalarda payı 80% (5 dəfə artıb), xarici birbaşa investisiyalarda (XBİ) payı isə 60% olub (3 dəfə artıb).

Nəticə
Ermənistan ticarətdə, enerji sektorunda, qida təhlükəsizliyində Rusiyadan ciddi şəkildə asılıdır və bu asılılıq Rusiya-Ukrayna müharibəsi başladıqdan sonra daha da artmışdır. Ermənistanın siyasi olaraq Rusiyaya qarşı getməsi iqtisadi əlaqələrdə özünü əks etdirmir.

Ermənistanın Rusiyaya ən çox ixrac etdiyi (61%) yerli kənd təsərrüfatı və qida məhsullarının ixracını Qərbə yönəltmək asan deyil. Çünki, onların istehsalı Avropanın tələblərinə uyğun deyildir. Bu istehsal səviyyəsinin azalmasına, işsizliyin artmasına səbəb ola bilər.

Ermənistanın əsas qaz təminatçısı Rusiyadır (ikinci İran). Ermənistanın Rusiyanı qaz idxalında tam olaraq İranla əvəz etməsi fiziki olaraq mümkün deyil. Həm də bu siyasi ziddiyət yaradan məsələdir. Yeganə alternativ Azərbaycanın ola bilər.
Metsamor stansiyasının da tam olaraq Rusiyanın nəzarətindən çıxarılması mümkün deyil və Aİ onun fəaliyyətinin təhlükəsizlik səbəbilə dayandırılmasını vacib hesab edir (2026-cı ilə qədər).

Rusiyadakı erməni miqrantların da Qərbdə iş tapmaqları çətindir. Onlar Qərbin əmək bazarının tələblərinə cavab vermir. Həm də Rusiyaya qarşı sanksiyalar davam etdikcə yenidən ixrac vasitəsilə gəlir əldə etmək Ermənistana sərfəli olacaqdır və bunun dayandırılması ciddi iqtisadi geriləmə yaradar.

Ermənistan tam olaraq Qərbə inteqrasiya etmək istəyirsə o zaman institusional dəyişikliklər də baş verməlidir. Lakin, Ermənistan hələ də KTMT, MDB və Avrasiya İqtisadi Birliyinin (AİB) üzvüdür.

Ermənistan KTMT-dən ayrılarsa, AİB-in üzvü olaraq qalması siyasi olaraq qeyri-mümkündür. Ermənistan Rusiyanın təsir dairəsindən çıxmaq istəyirsə bunu həm siyasi, həm hərbi, həm də iqtisadi baxımdan etməyə məcburdur. 

@cssc_cqtm

Daha ətraflı: https://cssc.az/az/view/2/47/ermenistanin_rusiyadan_kritik_iqtisadi_asililigi:_qerb_bu_asililigi_azalda_bilermi