Новы від лішайнікаў з Антарктыды назвалі ў гонар беларускага навукоўца

Austroplaca giginyakii Halıcı, Yiğit & Güllü sp. nov. – такую назву новаму віду лішайнікаў даў вядомы турэцкі навуковец, прафесар Мехмет Гекхан Халічы (Mehmet Gökhan Halici), кіраўнік міжнароднага праекта FYG-2023-13398 «Штрых-кадаванне ДНК лішайнікаў Усходняй Антарктыды». Пра гэта паведамляе НПЦ па біярэсурсах.

Новы від названы ў гонар Юрыя Рыгоравіча Гігінякі (на здымку), вядучага навуковага супрацоўніка НПЦ па біярэсурсах, кандыдата біялагічных навук. Навуковец асабіста прысутнічаў падчас дакладу пра новы від лішайнікаў, які адбыўся ў чэрвені.

Юрый Гігіняка нарадзіўся ў 1945 годзе і стаў першым беларускім навукоўцам, якія пабываў ў Антарктыдзе (у 1970-м). Таксама ён стаў адзіным навукоўцам, які абараніў у БССР дысертацыю па насельніках водных глыбінь гэтага кантынента. Усяго ён здзейсніў пяць экспедыцый у Антарктыду.

Як выглядала нетрадыцыйная рэлігійнасць у БССР у 1930-х

У адным з леташніх нумароў «Весніка Полацкага дзяржуніверсітэта» выйшла даследаванне Г. Калінінай. Паводле класіфікацыі тэолага У. Марціновіча гісторык вылучыла тыпы нетрадыцыйнай рэлігійнасці сярод праваслаўных у БССР у 1930-я гг.

1. Культавае асяроддзе грамадства — у выглядзе чутак рэлігійна-апакаліптычнага характару (напрыклад, прышчэпкі ад воспы – «чортава кляймо»).

2. Унутрыцаркоўнае сектанцтва — з’яўленне ізаляваных груп «чырвонадраконаўцаў» («савецкая ўлада і кампартыя – чырвоныя драконы»), «маўчальнікаў» (пры перапісе сяляне Лепельскага і Тураўскага раёнаў адмовіліся даваць звесткі пра сябе), «хрыстаносаў» (напрыклад, малявалі на дамах мелам крыжы, казалі «хутка не будзе калгасаў, а зямлю аддадуць нам»). Для іх было характэрна стаўленне да савецкай улады як да «антыхрыставай», ужыванне новых культавых практык.

Акрамя таго, ва ўмовах закрыцця храмаў, знікнення святароў фіксаваўся пераход часткі праваслаўных вернікаў ва ўласна секты.

Чаму беларускай запражной пародзе коней пагражае знікненне

Сёлета спаўняецца 25 гадоў з моманту афіцыйнага прызнання беларускай запражной пароды коней (хаця выведзена яна яшчэ ў к. XIX ст.). Аднак перад адзінай нацыянальнай пародай (жывёлы сярэдняга росту, вынослівыя, непатрабавальныя) стаіць шэраг выклікаў.

Як піша газета «Навука», існуючае заканадаўства не дазваляе прыватным уладальнікам атрымліваць племянны маладняк – для гэтага трэба атрымаць статус юрасобы, прайсці атэстацыю і г.д. Галоўны заатэхнік-селекцыянер Белплемжыўаб'яднання Тамара Дракіна паведаміла: «Дзеючых матак (ва ўсёй краіне – заўв.) сёння – каля 200, жарабцоў – не больш за 26-27. Трэба неяк выпраўляць сітуацыю».

Вядучы навуковы супрацоўнік НПЦ па жывёлагадоўлі Ганна Рудак заявіла пра неабходнасць распрацоўкі дзяржпраграм і важнасці захавання генетычнай разнастайнасці: з-за таго, што некаторыя гаспадаркі адмаўляюцца ад племянной конегадоўлі (засталося ўсяго 7 суб’ектаў, што вельмі мала), губляюцца ўнікальныя гены.

На XVII міжнародным з’ездзе славістаў у Парыжы прагучыць даклад пра шматмоўе ў сучаснай беларускай літаратуры

У Кёльне выйшаў зборнік матэрыялаў нямецкіх удзельнікаў XVII міжнароднага з’езда славістаў, які адбудзецца 25-30 жніўня ў Парыжы. Сярод іх – Наталля Пазняк з Universität Greifswald з артыкулам пра шматмоўе ў сучаснай беларускай літаратуры.

Яна адзначае, што сярод прыкметных тэндэнцый у беларускай літаратуры — інтэнсіўныя дыскусіі паміж беларускамоўнымі і рускамоўнымі аўтарамі, іх намаганні публікаваць творы як на рускай, так і на беларускай, развіццё літаратуры на так званай трасянцы, спробы ўключыць дыялекты ў літаратурныя тэксты. У апошнія гады назіраецца зрух у бок замежных моў, асабліва англійскай і нямецкай.

Міжнародныя з’езды славістаў — найбуйнейшыя форумы даследчыкаў славянскіх моў, літаратур і культур. Першы з’езд прайшоў у 1929 годзе ў Празе. Форумы праходзяць раз на пяць гадоў. XV з’езд адбыўся ў 2013 годзе ў Мінску.

Стыпендыя для магістрантаў(-к) на пакрыццё паўсядзённых выдаткаў падчас навучання (дэдлайн – да 14 ліпеня)

У рамках праграмы EU4Belarus – SALT запушчана праграма для беларускіх студэнтак і студэнтаў для навучання ў магістратуры ў Чэхіі, Латвіі, Літвы і Польшчы. Сярод крытэрыяў адбору – наяўнасць ступені бакалаўра.

Прадугледжваецца штомесячная выплата ў памеры €550 на тэрмін да 10 месяцаў (вучэбны год). Тэрмін падачы заявак – 14 ліпеня. Больш падрабязная інфармацыя размешчана тут.

Чатыры астэроіды, за якімі сочаць навукоўцы: чаму яны важныя і ці ёсць небяспека для Зямлі?

За якімі астэроідамі пільна сочаць навукоўцы, піша BBC.

Апофіс. Быў адкрыты ў 2004 годзе, яго сярэдні дыяметр – 340 м. NASA аб'явіла, што яно «ўпэўнена ў адсутнасці рызыкі сутыкнення Апофіса з Зямлёй на працягу як мінімум 100 гадоў».

2024 YR4 (на ілюстрацыі). Быў адкрыты летась, яго памер – 53-67 метраў. Спачатку навукоўцы разлічылі, што ў 2032-м тэарэтычна ён можа сутыкнуцца з Зямлёй. Але пазней NASA выключыла такую магчымасць. Хоць астэроід можа сутыкнуцца з Месяцам (верагоднасць – 3,8%).

Дыдзімас і Дымарфос (астэроід і яго спадарожнік). Ніводны з іх не лічыцца пагрозай для Зямлі, але яны праходзяць адносна блізка да яе.

Псіхея. Адкрыты ў 1852 годзе. Навукоўцы мяркуюць, што яго большая частка паходзіць з ядра матэрыялу, з якога ўтвараюцца планеты, і яго вывучэнне можа раскрыць сакрэт стварэння ядра Зямлі.

Стыпендыі для навукоўцаў у французскіх інстытутах (дэдлайн падачы заявак – 16 ліпеня)

Праграма FIAS Fellowship Programme 2026 - 2027 запрашае падаваць заяўкі навукоўцаў з усяго свету. Тыя, хто пройдзе адбор, атрымаюць магчымасць на працягу 10 месяцаў весці даследаванне ў адным з 7 французскіх інстытутаў, якія адкрытыя для ўсіх дысцыплін гуманітарных і сацыяльных навук.

На 2026 - 2027 навучальны год прадугледжана 28 стыпендыяльных пазіцый. Дэдлайн падачы заявак – 16 ліпеня. Пра патрабаванні да кандыдатаў і іншую інфармацыю глядзіце тут.

Яшчэ можна набыць кнігу «Забытая экспедыцыя 1923 года»

Альбом-манаграфія «Забытая экспедыцыя 1923 года. Ля вытокаў акадэмічнай этнаграфіі ў Беларусі» (ілюстрацыя – facebook. com / etnatradycyja) выйшаў пару гадоў таму і прысвечаны экспедыцыі стогадовай даўніны. Аўтары выдання – Сяргей Грунтоў, Яніна Грыневіч, Надзея Саўчанка.

Кніга прысвечана этнаграфічнай экспедыцыі 1923 года, якая была арганізавана Інбелкультам і Галоўным архіўным упраўленнем. Сабраныя ёю экспанаты былі прадстаўленыя ў беларускім павільёне Першай Усесаюзнай сельскагаспадарчай і кустарна-прамысловай выставы ў Маскве, а пасля сталі асновай этнаграфічнай экспазіцыі Беларускага дзяржаўнага музея.

Аснову выдання складаюць 59 фотаздымкаў з дзвюх экспедыцый (у маі і чэрвені 1923 года). Цалкам яны публікуюцца ўпершыню, да кожнага складзены разгорнуты каментар.

Аперацыя «Баграціён»: «Самы маштабны правал германскай разведкі за ўсю Другую сусветную»

Аб гэтым піша расійскі гісторык Арцём Домнін у апошнім нумары «Вестника РФФИ». Ён вывучыў штабныя карты, перш за ўсё нямецкія, на якіх адлюстроўваліся злучэнні Чырвонай арміі пры аперацыі «Баграціён» (23 чэрвеня - 29 жніўня 1944 года).

Пры суадносінах з рэальнай сітуацыяй на той момант, гісторык прыйшоў да высновы пра «самы маштабны правал германскай разведкі за ўсю Другую сусветную вайну». Карты сведчаць, што немцы не знайшлі або знайшлі занадта позна тры агульнавайсковыя арміі, адну танкавую армію, адну паветраную армію, тры танкавых, два механізаваных і два кавалерыйскія карпусы. Савецкія маскіруючыя мерапрыемствы прывялі да татальнай дэзінфармаванасці ворага пра падрыхтоўку наймагутнейшага ўдару на цэнтральным участку фронту.

На ілюстрацыі — фрагмент карты штаба нямецкай групы армій «Цэнтр» за 21.06.1944 г. Не абазначаны 1-ы гвардзейскі, 9-ы танкавы і 1-ы механізаваны карпусы.

Навошта памерлым жыхарам старажытнага Полацка падкладвалі пад галаву «каменныя падушкі»?

Археолаг Аляксей Коц піша ў адным з леташніх нумароў «Весніка Полацкага дзяржуніверсітэта», што ў Полацку на пахавальных комплексах ХІ-ХІVстст. фіксуецца не менш 9 памерлых, пакладзеных на плінфу (старажытную цэглу). Падкладанне пад галаву «каменных падушак» сустракаецца і ў іншых гарадах (Наваградак, Ноўгарад, Кіеў і інш.).

На аснове полацкіх матэрыялаў бачна, што большасць пахаванняў з плінфай была зроблена ў саркафагах, што вызначае прадстаўнічасць памерлага і падкрэслівае яго хрысціянскую аскетычнасць. Цікавай акалічнасцю з’яўляецца выкарыстанне выключна кавалка ці некалькіх кавалкаў плінфы, у асобных выпадках – цэлай, але пашкоджанай цагліны. Гэта дазваляе вызначыць, што ў пахаваннях выкарыстоўваліся астатачныя плінфы, якія не былі прыдатныя для будаўніцтва ці кладкі сцяны.

На здымку – плінфа XII стагоддзя, знойдзеная ў Полацкім Спаса-Еўфрасіньеўскім жаночым манастыры пры раскопках ў ліпені 2020 г.

195-гадовыя дубы-волаты знойдзены ў Бабруйскім раёне

Пры распрацоўцы экалагічнай сцежкі работнікі Глушанскага вопытна-вытворчага лясніцтва выявілі два дубы вялікіх памераў (на здымку). Для іх абследавання запрасілі навукоўцаў з Інстытута эксперыментальнай батанікі НАН.

З дапамогай дэндрахраналагічнага аналізу быў устаноўлены ўзрост дрэў – 195 гадоў, паведамляе Глушанскае лясніцтва. З-за значных біяметрычных паказчыкаў і пацверджанага ўзросту дрэвы ўнесены ў базу «Рэдкія і ўнікальныя аб'екты расліннага свету на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь». Гэта першы аб'ект у Бабруйскім раёне, які занесены ў базу.

Выйшаў зборнік «Генеалогія і сямейная гісторыя Беларусі»

У выдавецтве «Беларуская навука» выйшаў зборнік артыкулаў «Генеалогія і сямейная гісторыя Беларусі: вопыт міждысцыплінарных даследаванняў». На 374 старонках выдання змешчаны вынікі даследаванняў у галінах сямейнай і рэгіянальнай гісторыі, генеалогіі, крыніцазнаўства.

Зборнік, падрыхтаваны Цэнтральнай навуковай бібліятэкай ім. Я. Коласа, адрасуецца ўсім, хто цікавіцца гісторыяй Беларусі.

Выявілі новы від дыназаўраў – памерам з сабаку

Гэты дыназаўр памерам з лабрадора спачатку быў няправільна класіфікаваны і аднесены да роду Nanosaurus, але цяпер навукоўцы прыйшлі да высновы, што гэта зусім новы від, паведамляе BBC. Яго назвалі Enigmacursor, што можна перавесці як «загадкавы бягун». Ён жыў прыкладна 150 мільёнаў гадоў таму і бегаў пад нагамі непаваротлівых гігантаў накшталт стэгазаўраў.

Даўжыня і вышыня Enigmacursor прыкладна як у лабрадора, толькі лапы і хвост значна большыя. Хвост быў, «верагодна, даўжэй астатняй частцы дыназаўра», кажа палеантолаг Сюзана Мейдмент.

Прафесар Пол Барэт адзначае, што гэтае адкрыццё абяцае праліць святло на эвалюцыю дыназаўраў, падчас якой маленькія дыназаўры ператварыліся ў вельмі буйных жывёл. Шкілет Enigmacursor нядаўна выставілі ў Музеі натуральнай гісторыі ў Лондане, гэта першы з 2014 года новы дыназаўр у музеі.

Якімі былі асаблівасці жытла на тэрыторыі Беларусі ў сярэдзіне III – пачатку IV стагоддзяў

Па гэта піша гісторык Наталля Дубіцкая ў апошнім леташнім нумары часопіса «Весці НАН. Серыя гуманітарных навук». Артыкул прысвечаны дзвюм паўзямлянкавым пабудовам другой чвэрці І тысячагоддзя н. э. паблізу в. Юркавічы Веткаўскага раёна ў Ніжнім Пасожжы. Помнік быў выяўлены ў 1926 г. Канстанцінам Палікарповічам. У 1992 г. на ім былі праведзены раскопкі Алегам Макушнікавым.

Абедзве пабудовы мелі прамавугольную форму і былі зрубнай канструкцыі. Памеры пабудовы №1 – 4×1,5 м, пабудовы №2 – 4×3,8 м. Гэтыя канструкцыі сярэдзіны III – пачатку IV ст. мелі ўнікальныя рысы – цэнтральны апорны слуп і адкрыты агмень, размешчаны ў цэнтры.

Пазней для Беларускага Падняпроўя былі характэрныя прамавугольныя паўзямлянкі зрубнай канструкцыі, якія ацяпляліся печкамі-каменкамі, што размяшчаліся ў кутах. У жылых паўзямлянках цэнтральны апорны слуп фіксуецца ў адзінкавых выпадках.
На малюнку – знаходкі з паўзямлянак каля в. Юркавічы.

Як скараціць надзвычайныя выпадкі з-за падзення аварыйных дрэў?

Інстытут эксперыментальнай батанікі НАН аказвае платныя паслугі па вызначэнні аварыйнага стану дрэў, піша газета «Навука». Прычым як расказаў супрацоўнік Інстытута Віталь Лукін, навукоўцы могуць вызначыць аварыйнасць дрэва нават па фотаматэрыялах добрай якасці.

У гэтым годзе навукоўцы ацанілі стан каля 400 гарадскіх дрэў. Часам прыгожае дрэва можа аказацца небяспечным. Напрыклад, з-за пашырэння парковак, калі дрэву абразаюць карані і яно губляе апору (нельга пашкоджваць карані на адлегласці 16-кратнага дыяметра дрэва).

Навуковец лічыць, што ў горадзе павінны быць устаноўлены тэрміны эксплуатацыі аб'ектаў расліннага свету. Двары з зялёнымі пасадкамі 1960-80-х гадоў зараз становяцца найбольш небяспечнымі. Іх неабходна дэталёва абследаваць, замяняць дрэвы. Павінна быць канцэпцыя: праектаванне будынкаў неабходна праводзіць разам з праектаваннем бяспечнага азелянення, каб дрэвы не высаджваліся ля камунікацый.

Свежае выданне – «Традыцыйны светалад беларусаў. Кніга 4. Грамадства»

У чацвёртай (з запланаваных пяці) кнізе серыі, прысвечанай ключавым тэмам традыцыйнага светапогляду беларусаў, гаворка ідзе пра тое, як традыцыйная культура бачыць сям’ю, грамадства і функцыянаванне ў розных жыццёвых сітуацыях.

Сярод раздзелаў – «Шлюб», «Муж і жонка», «Бацькі і дзеці», «Сяброўства», «Шанаванне продкаў. Дзяды». Ва ўспрыняцці кожнага артыкула і кнігі ў цэлым значную ролю адыгрываюць ілюстрацыі.

Адна з рэдактараў кнігі Ірына Дубянецкая адзначыла ў газеце «Навука»: «Гэта кніга, як і ўся серыя, можа дапамагчы нам убачыць суадносіны паміж самаразуменнем сучаснага грамадства і яго светапогляднымі асновамі… Для замежнага чытача кніга таксама можа шмат расказаць пра Беларусь, пра духоўны і інтэлектуальны космас яе традыцыйнай культуры, бо ўсе беларускамоўныя тэксты дублююцца на рускай і англійскай мовах. Яна можа стаць добрым падарункам і ўпрыгожваннем вашай бібліятэкі».

Здымак – з Instagram-старонкі @ akademkniga.minsk.

Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні выклаў у вольны доступ выданне інвентара езуіцкага калегіума ў Мінску, складзенага пасля роспуску Таварыства Ісуса на мяжы 1773 і 1774 гадоў. Гэты рукапіс, які ў цяперашні час захоўваецца ў Нацыянальнай бібліятэцы Украіны імя В. Вернадскага ў Кіеве, дае выключна каштоўны матэрыял для разумення гісторыі старажытнага Мінска. Езуіты пасяліліся ў горадзе ў другой палове XVII стагоддзя, каб развіць шырокую рэлігійную і адукацыйную дзейнасць. Пра гэта сведчыць былы езуіцкі касцёл, які стаіць на рыначнай плошчы і сёння служыць кафедральным саборам Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі.

Уступ да манаграфіі прадстаўляе паходжанне і развіццё калегіума на фоне гісторыі горада. У першай частцы інвентара апісаны не толькі будынкі калегіума, але і яго фонд. Асабліва каштоўнымі з'яўляюцца бібліятэчны каталог і аптэчны інвентар. У другой частцы абмяркоўваюцца памешчыцкія маёнткі.