🇷🇼از مهندسی نژادی تا جنون جمعی: بازخوانی نقش اروپا در نسل‌کشی روآندا

🔹نسل‌کشی ۱۹۹۴ روآندا در حافظه جمعی غرب اغلب به عنوان فوران ناگهانی «بربریت بدوی» یا «نزاع قبیله‌ای آفریقایی» بازنمایی می‌شود؛ اما واکاوی دقیق لایه‌های این فاجعه نشان می‌دهد که آنچه در ۱۰۰ روز هولناک رخ داد، نه یک اتفاق غریزی، بلکه محصول دقیق «مهندسی اجتماعی استعمار اروپایی» و ابزارهای مدرن نفوذ بود.

1️⃣نظریه حامیتی؛ وقتی مردم‌شناسی ابزار نفاق می‌شود
پیش از ورود استعمارگران، تمایز میان دو گروه «هوتو» و «توتسی» بیش از آنکه نژادی باشد، اقتصادی و طبقاتی بود. هویت‌ها سیال بودند؛ یک هوتو با کسب ثروت (گله‌داری) می‌توانست به جرگه توتسی‌ها بپیوندد.
اما بلژیک با تکیه بر «نظریه حامیتی» (Hamitic Hypothesis)، این نظم اجتماعی را تخریب کرد. انسان‌شناسان اروپایی با اندازه‌گیری جمجمه و قد، ادعا کردند توتسی‌ها به دلیل سیمای باریک‌تر و قد بلندتر، نژادی برتر و اصالتاً «قفقازی-اتیوپیایی» هستند که بر هوتوهای «بانتو-تبار» برتری دارند. این شبه‌علم، نفاق را از سطح طبقاتی به سطح بیولوژیک و غیرقابل تغییر رساند.

2️⃣کارت شناسایی، سلاحی که بلژیک ساخت
در سال ۱۹۳۳، دولت بلژیک با صدور کارت‌های هویت اجباری که قومیت فرد (هوتو، توتسی یا توا) را برای همیشه تثبیت می‌کرد، تیر خلاص را به انسجام اجتماعی روآندا زد.
تثبیت شکاف: مسیری که برای تحرک اجتماعی باز بود، مسدود شد.
ابزار قتل‌عام: همین کارت‌های شناسایی که میراث اداری بلژیک بود، در سال ۱۹۹۴ به ابزار اصلی جوخه‌های ترور برای شناسایی و قتل سیستماتیک توتسی‌ها در پست‌های بازرسی تبدیل شد.

3️⃣رادیو RTLM؛ فاشیسم به زبان مدرن
نقش اروپا تنها به گذشته استعماری محدود نماند. رادیو مشهور RTLM که مغز متفکر تبلیغات نسل‌کشی بود، توسط حلقه‌ای اداره می‌شد که نفوذ چهره‌های بلژیکی در میان مدیران و مجریان آن مشهود بود.
این رسانه با استفاده از تکنیک‌های غربیِ «جذاب‌سازی محتوا» (ترکیب موسیقی پاپ و طنز با پیام‌های نفرت‌پراکن)، موفق شد همسایه را علیه همسایه بشوراند. واژگانی چون «سوسک» (Inyenzi) برای انسانیت‌زدایی از قربانیان، دقیقاً با هدف آماده‌سازی روانی جامعه برای «پاکسازی» استفاده می‌شد.

4️⃣میراثی برای امروز: مسئولیت اخلاقی اروپا
اگرچه نسل‌کشی توسط دست‌های محلی اجرا شد، اما «زرادخانه فکری» و «ساختار اداری» آن در بروکسل و تحت تأثیر گفتمان‌های نژادی قرن بیستمی اروپا شکل گرفت.
چرخش قدرت: بلژیک که ابتدا توتسی‌ها را به عنوان نخبگان حاکم برگزیده بود، در آستانه استقلال (دهه ۱۹۵۰) با چرخشی فرصت‌طلبانه به حمایت از هوتوها برخاست تا منافع خود را حفظ کند؛ اقدامی که توازن قوا را به شکلی خشونت‌آمیز برهم زد.
سکوت بین‌المللی: انفعال قدرت‌های اروپایی و سازمان ملل در زمان وقوع فاجعه، نشان‌دهنده استانداردهای دوگانه در تعریف «حقوق بشر» بود.

5️⃣فرانسه و «عملیات فیروزه»؛ مداخله یا تسهیل‌گری؟
در حالی که بلژیک معمار ساختار نژادی روآندا بود، فرانسه در دهه ۹۰ میلادی بازیگر سیاسی اصلی صحنه بود. نقش پاریس در این فاجعه، یکی از بحث‌برانگیزترین پرونده‌های سیاست خارجی اروپا در قرن بیستم است:
دکترین «فرانس‌آفریک» (Françafrique): الیزه در آن دوران، روآندا را بخشی از حوزه نفوذ زبانی و سیاسی خود در تقابل با نفوذ آنگلوساکسون‌ها (که جبهه میهن‌پرستان روآندا به رهبری کاگامه نماد آن بود) می‌دید. به همین دلیل، فرانسه تا آخرین لحظات از رژیم افراطی هوتو حمایت تسلیحاتی و آموزشی کرد.
عملیات فیروزه (Operation Turquoise): در ژوئن ۱۹۹۴، زمانی که نسل‌کشی به اوج خود رسیده بود، ارتش فرانسه با مجوز سازمان ملل وارد غرب روآندا شد تا «منطقه امن انسانی» ایجاد کند. منتقدان و مورخان (از جمله گزارش کمیسیون دوکلر در سال ۲۰۲۱) معتقدند که این منطقه امن، اگرچه جان برخی را نجات داد، اما عملاً به پناهگاهی برای رهبران نسل‌کشی و نیروهای شبه‌نظامی تبدیل شد تا از پیشروی جبهه میهن‌پرستان بگریزند و با سلاح‌های خود به زئیر (کنگو) فرار کنند. گزارش‌های اخیر دولت فرانسه تایید کرده‌اند که پاریس در آن زمان نسبت به آماده‌سازی برای قتل‌عام کور نبود، اما به دلیل علایق ژئوپلیتیک، چشمان خود را بر واقعیت بست. این «نابینایی داوطلبانه» فرانسه، نمونه‌ای بارز از ترجیح منافع استراتژیک بر ارزش‌های انسانی در سیاست خارجی قدرت‌های اروپایی محسوب می‌شود.

⚠️فاجعه روآندا صرفاً یک تراژدی آفریقایی نیست؛ بلکه آینه‌ای است که نشان می‌دهد چگونه مدل‌های حکمرانی استعماری، تئوری‌های نژادی وارداتی و ابزارهای رسانه‌ای مدرن می‌توانند یک جامعه منسجم را به مرز فروپاشی کامل بکشانند.

🇪🇺در مرکز مطالعات اروپا با ما همراه باشید
| @European_Studies_Center |