🔻معماری مسجد 🔻
(بخش دوم)

«کتیبه‌نگاری» در معماری اسلامی هنر زیبانویسی آیات و کلام الهی است. کتیبه‌ها در مساجد به‌عنوان یکی از مشخصه‌های اصلی این ابنیه، منبعث از هنر خوشنویسی اسلامی است.
نه فقط در معماری بلکه در ساحت هنر اسلامی نیز والاترین شکل هنر، خط عربی است که خوش‌نویسی‌شده باشد. هنرمندان مسلمان سعی می‌کردند هم در صورت و هم در معنا، آموزه‌های دین اسلام را پیاده کنند و با رؤیت آیات قرآنی همواره یاد و کلام خدای متعال را در زیست مردمان مسلمان جاری سازند. خداوند در قرآن در عالی‎ترین کلمات ظهور می‎یابد و درواقع کلمه‏ی او عالی‏ترین وجود و منزلگاه ظهور اوست. فرازمندی کلمه در دین اسلام و مرتبتی علیا که برای کلمه قائل است و تعالی بی‌حد و حصر آن که با عبارت «كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا» در آیه ۴۰ سوره‌ی توبه نمود یافته، باعث شد که هنر اسلامی، هنری کلمه‎محور شود؛ به جای هنر تصویرمحور.

بنا به قداست ذاتی کلمه، مسلمانان، میراث‎بَر کلمه شدند، نه تصویر و به همین دلیل خوش‌نویسی، تذهیب و کتیبه‏نگاری، به عنوان اعجازهایی از کلمه و رمز و راز از کلمه ساطع شدند. حتی در هنرهایی مانند نگارگری که با خلق تصاویری پرشکوه همراه است، باز هم تصویر در خدمت کلمه قرار گرفت. رمز و راز کلمه در اسلام و حیات پیامبر که در کتاب قرآن متجلّی شده بود، به والاترین و شکوهمندترین جلوه‏های کلامی، بصری و معماری در تمدن اسلامی نمود پیدا کرده‎است. شاید به همین دلیل نام اعجاز بزرگ پیامبر قرآن گردید؛ یعنی آن چه باید خوانده شود و شنیده شود اهمیت می‎یابد، نه صرفاً دیدن و تصویر کردن.



#کتیبه_نگاری
#کتیبه_اسلامی
#خوشنویسی_اسلامی 
#هنر_اسلامی
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

💠 روند تحول مناره در معماری اسلامی 💠

در معماری اسلامی، مناره نه‌تنها نشانه‌ای از مسجد، که نمادی از اتصال زمین و آسمان است.
هر مناره، شهادتی است بر ایمانِ معمار؛ ستونی که صدای خدا را تا دوردست‌ها می‌برد.


#کتیبه_نگاری
#کتیبه_اسلامی
#خوشنویسی_اسلامی 
#هنر_اسلامی
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔹️معرفی کتاب 🔹️

🔸️عنوان: نظریه تجلی در باب شمایل ‏گریزی هنر اسلامی🔸️

☑نویسنده: حسن بلخاری قهی☑

📑ناشر: دفتر نشر فرهنگ اسلامی📑
قطــع: وزیری
تعداد صفحات: ۱۹۲




⭕برجسته‌ترین تفاوت و تمایز هنر اسلامی با هنرهای مذاهب و مشاربی چون هندوییزم و مسیحیت، شمایل‌گریزیِ آن است. هندوییزم و مسیحیت متأثر از اصل بنیادی حاکم بر آنها، که تجسّد یا ظهور خدا در قالب انسان است، شمایل‌نگاری از خدا و قدیسین را مجاز و بدان صفتی مقدّس بخشیدند و لاجرم مشروعیّت کامل هرگونه صورت‌نمایی در این آئین‌ها موجب پدیدآمدن تجسمی‌ترین هنرهای دینی چون شمایل‌نگاری و پیکره‌سازی می‌گردد. در ادیان و مذاهبی که تمامی موضوعات و ابعاد حیات انسان و جهان را در پرتو خدا یا امر مطلق تعریف و تبیین می‌کنند؛ حرمت و حلیّت یا مشروعیت و عدم مشروعيت مصاديق  از جمله تصویر و شمایل نیز در چنین ساحتی هویت می‌یابند. در آموزه‌های قرآنی، شمایل‌نگاری خداوند و اولیاء الهی مجاز و مقدس تلقّی نشده است؛ لذا تجسّد و صورت‌نُمودن امر مطلق نفی، و تجلّی به جای آن نشست تا حق در صورتِ آیات و مظاهر آشکار شود و هنر اسلامی
ماهیتی شمایل‌گریز و نمادین به‌خود ‌گیرد.
...

...
این اثر، به ارائه نظریه‌ی «تجلّی» در هنر اسلامی در برابر نظریه «تجسّد» در هنرهای مذاهبی چون هندوییزم و مسیحیت می‌پردازد.



⭕فهرست مطالب

🔸️فصل اول: دین و هنر
• الف: تعریف دین از منظر فلسفه دین
• ب: تعریف دین از منظر ادیان
• ج: دین و هنر

🔸️فصل دوم: تجسد در هندوییزم
• ویشنو و آواتارهایش
• کریشنا و آرجونا (تجسد ويشنو و تأثیر آن بر هنر هند)

🔸️فصل سوم: تجسد در یهود و مسیحیت
• یهود و تجسد، نفی یا قبول
• تجسد در مسیحیت
• قدیس آگوستین و ماجرای تجسد
• روایت قرآن از حضرت عیسی(ع) و نقد آرای مسیحیان در باب الوهیت او

🔸️فصل چهارم: قرآن؛ تجلی، تجسد
• صورت و صورت نمایی در قرآن

🔸️فصل پنجم: از تنزیه تا تنزیل و تمثیل

🔸️فصل ششم: استنتاج






#معرفی_کتاب
#نظریه_تجلی
#حسن_بلخاری_قهی
#تجلی
#نفی_تجسد
#هنر_اسلامی
#معماری_اسلامی
#معماری_مسجد
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔻معماری مسجد🔻
(بخش سوم)


استعمال عنصر خط و نوشتار در معماری اوایل در قالب کتیبه‌نویسی پدیدار شده است که بارزترین آن‌ها در آثار سنگی قابل مشاهده است. کتیبه‌نگاری در هنر و معماری اسلام از عهد امویان آغاز و در بسیاری از بناهای آن دوره به کار گرفته شد. نخستینِ آنها متعلق به مسجد النبی و با استفاده از خط کوفی، بوده است. با آغاز عصر اسلامی، خط عربی جایگزین خطوط نوشتاری قبل از خود شد و به عنوان عامل ثبت کلام مقدس الهی، از احترام، توجه و قداست فراوانی برخوردار گردید. همچنین رعایت حرمت تصاویر، انگیزه‌ای برای شکوفایی خلاقیت بیشتر هنرمندان در این زمینه شده بود و بدین سبب خط عربی در دست هنرمندان مسلمان، به متنوع‌ترین و زیباترین فرم درآمد.



#کتیبه_نگاری
#کتیبه_اسلامی
#خوشنویسی_اسلامی
#هنر_اسلامی
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔻معماری مسجد🔻

در هنر و معماری اسلامی بر بنیاد آیه‏ی 143 در سوره‎ی اعراف که خداوند می‌فرماید: «وَلَمَّا جَاءَ مُوسَىٰ لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ ۚ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَٰكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي ۚ فَلَمَّا تَجَلَّىٰ رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَىٰ صَعِقًا ۚ فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ»، تجسّد نفی شده و به دنبال آن شمایل‏نگاری در هنر نهی می‌گردد و نمادگرایی و سمبلیزم به جای آن قوت می‌گیرد. عطف به عبارت «لَنْ تَرَانِي» در آیه‏ی مذکور، شمایل‎نگاری نفی و معطوف به عبارت «وَلَٰكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ»، نمادگرایی و نشانه‎گرایی ترویج می‌یابد.
...

در اندیشه اسلامی حق با واسطه، اظهار می‌شود؛ نه مستقیم و بدون واسطه و «امر مطلق» خود را نمی نمایاند؛ بلکه متجلّی می‌کند. از همین روست که هنر این دین از شمایل می‌گریزد و میل به تجرید دارد. آیات قرآن ظهور حقیقت در قالب کلمه‌اند و نمادها تصویری از مضامین مجرّدی هستند که جز در این ساحت اذن آشکارگی ندارند. در این راستا خط و نوشتار در هنر و معماری اسلامی، مَحمِل اصلی معناپردازی نمادین است.





#کتیبه_نگاری
#کتیبه_اسلامی
#خوشنویسی_اسلامی
#تجلی
#نفی_تجسد
#هنر_اسلامی
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔻معماری مسجد🔻

🔸قبله🔸
دومین مؤلفه‌ی بنیادینِ معماری مساجد در کنار کتیبه‌های اسلامی، جهت‌گیری بنا رو به کعبه و در جهت قبله است.
پیامبر (ص) در مکه رو به سوی کعبه و پس از هجرت به مدینه رو به سوی بیت‌المقدس _که  جایگاهی ویژه نزد یهودیان داشت_ نماز می‌گزارد . از آنجایی که قوم یهود در شهر مدینه و در روزگار پیامبر بسیار تاثیرگذار بودند؛ لذا فراخواندن و گرویدن آنها به دین اسلام مورد توجه حضرت بود. اما یهودیان رویه‌ای خصمانه را در برابر این دعوت‌ها در پیش گرفتند که منجر به روی گرداندن پیامبر از ایشان در سال دوم هجرت گردید و از نتایج آن تغییر قبله از بیت‌المقدس به کعبه بود.

صدور فرمان این چرخش در پایان دومین رکعت و در میانه‌ی نماز  از سوی خداوند بر پیامبر بود. در حالی که محمد (ص) نماز ظهر را به‌جا می‌آورد، آیه‌ی ۱۴۴ سوره بقره بر ایشان نازل شد تا ادامه‌ی نماز خویش را به سوی مکه قرائت کند. از آن تاریخ تا کنون، بنای مساجد در سرتاسر جهان اسلام به سمت بنای مقدس کعبه احداث می‌گردد.
مسجدی که در آن تغییر قبله انجام شد مسجد «بنی‌سلمه» بود که به ذوقبلتین (دارای دو قبله) مشهور شده است.




#قبله
#کعبه
#جهت_بنای_مسجد
#جهت_ساختمان_مسجد 
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔻معماری مسجد🔻
🔸️محراب🔸️
محراب، در بنای مساجد معمولاً به طاقنمايى اطلاق می‌شود كه بر ديـوار درونى مسجد در سمت قبله و معمولاً در مرکز این دیوار تعبیه می‌شود. احداث محراب‌ها با ساختار مذکور از قرن اول و دوم هجری متداول شد و تا قبل از آن و در زمان پیامبر (ص) صرفاً به صورت نشانه‌گذاری با سنگ و یا نیزه از سایر قسمت‌های مسجد به‌عنوان جایگاه نماز خواندنِ پیامبر متمایز می‌شد. در این میان «مسجدالحرام» فاقد محراب بود؛ چرا که هر سمت آن رو به سوی قبله داشت و کعبه از هر نقطه‌ی مسجد قابل رؤیت بود. برخی مورخان معتقداند محراب‌هایی با ساختار طاقچه، طاقنما و یا مقعر در داخل دیوار قبله از دوران خلیفه‌ی دوم و توسط ولید ابن عبدالملک احداث شد و از آن پس مبتنی بر کارکرد فیزیکی آن در نقش جهت‌نمایی قبله، تمرکزدهنده‌ی صفوف و نمازگزاران و تعیین‌کننده جایگاه امام و در کارکرد نمادین خود به مثابه حريم مقدس و مرکزی در یک کل، همواره با فرم شاخص، تزئینات مفصل و خوشنویسی و کتیبه‌نگاری آیات قرآنی، یکی از برجسته‌ترین و اصلی‌ترین عناصر و مؤلفه‌های مسجد محسوب می‌گردد.  

#محراب
#قبله
#کعبه
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی