معماری مسجد
(بخش اول)

در میان هنرهای منسوب به ادیان، معماری را به دلیل فراهم‌ آوردنِ مکان عبادت و همچنین برپاشدن در مقیاس‌ محیط زندگی انسانی شاید بتوان برجسته‌ترین هنر قلمداد کرد. دین اسلام نیز از چنین قاعده‌ای مستثنی نیست؛ اهمیت معماری اسلامی تا جایی‌ست که بخشی از هنرهای اسلامی از جمله کاشیکاری، گره‌چینی، خوشنویسی و غیره در نسبت با ساحت معماری و در والاترین صورت آن، معماری مسجد تعیّن می‌یابد.
معماری و فرم مساجد در تمدن اسلامی تابع دو عامل اصلی است؛ هویت اسلامی و بافتار شکل‌گیری بنا.
عامل اول را در ابتدایی‌ترین مرتبه می‌توان با کارکرد و نیازهای عملکردی مرتبط دانست. نخستین نمونه در این راستا مسجد پیامبر (ص) در مدینه است که بخشی از فضای منزل ایشان محسوب می‌شد و مشتمل بر یک حیاط مربع‌شکل و تیرها و ستون‌هایی از تنه‌ی نخل‌های خشکیده بود که با پوشاندن بخشی از تیرها با پوست چارپایان و برگ‌های نخل جهت جلوگیری از تابش مستقیم آفتاب شبستانی با ابعاد حدود ۶۵×۷۵ متر فراهم آمده بود. جبهه‌ی جنوبی نیز مشتمل بر حجره‌هایی جهت زندگی خانواده‌ی پیامبر و همچنین زیستگاهی از برای اهل صفه که یاران نزدیک ایشان که تاب دوری از پیامبر خویش را نداشتند و همچنین سالخوردگان مستمند بود. در مسجد پیامبر تلفیق فضای مسجد و خانه، مبیّن جاری‌بودن وجه عبادی و فریضه‌ی دینی در زندگی مسلمانان بود. با معیار قراردادن این مسجد، کارکردهایی چون اقامه‌ی نماز جماعت، برپایی تجمعات و ایراد خطابه‌ توسط پیامبر، اتخاذ تصمیمات و اطلاع‌رسانی امور مختلف به مسلمانان را می‌توان برشمرد؛ مکانی که در آن فریضه‌ی فردی به فریضه‌ی اجتماعی بدل گردید و فضایی جهت ایجاد وحدت مسلمانان اولیه به شمار می‌رفت.
مبتنی بر نیازهای عملکردی اولیه در مسجد به مرور، مؤلفه‌های هویتی مسجد شکل گرفت، که در رأس آنها باید به قبله اشاره کرد. با تغییر سمت گزاردن نماز از حدود سال ۱۲ و ۱۳ پس از بعثت از بیت‌المقدس به کعبه، جهت‌گیری فضای برپایی نماز، شبستان در کلیه‌ی مساجد جهان به سوی کعبه احداث می‌شود و به‌مثابه نقطه‌ی کانونی در معماری مساجد قلمداد می‌گردد.
مؤلفه‌ی هویتی دیگر خط عربی است. ازآنجایی‌که قرآن، کلام الهی و معجزه‌ی دین اسلام است و خوشنویسی آیات قرآنی و کتیبه‌های عربی بدل به یکی از هنرهای وابسته به معماری می‌گردد و می‌توان ادعا کرد که تا پیش از ظهور اسلام و تشخص‌یافتن معماری اسلامی، مصادیق قابل‌توجهی از کتیبه‌های معماری قابل پی‌گیری نیستند. حتی قرائت زبان عربی را نیز با درنظر داشتن نماز و بانگ اذان می‌توان به‌عنوان مولفه‌ای متمایز از خط عربی در زمره‌ی عناصر هویت‌بخش دین اسلام تلقی کرد که تبلور آن در بالارفتن بانگ اذان از بنای مساجد دانست.
اما با گسترش دین اسلام، همانند هر آیینی با ورود به جغرافیای جدید و در مواجهه‌ با سایر تمدن‌ها، بخشی از آیین‌ها، سنت‌ها و فرهنگ سرزمین میزبان را از آنِ خود کرده است. بخشی از این وام‌گیری‌ شامل مؤلفه‌ها و مشخصه‌هایی است که از بافتار فرهنگی سرزمین دوم به هنر و معماری اسلامی وارد شده است و گوناگونگی را در معماری اسلامی و به‌ویژه معماری مساجد در مناطق جغرافیایی و تمدن‌های مختلف رقم زده است.



#فراکسیون_معماری_اسلامی
#معماری_اسلامی
#معماری_مسجد

📌 دپارتمان معماری اتحادیه انجمن‌های علمی دانشجویی معماری، مرمت و شهرسازی ایران برگزار می‌کند:

⬇️نشست معرفی فراکسیون‌های تخصصی دپارتمان معماری ⬆️


❤️نشستی برای گفت‌وگو، هم‌افزایی و معرفی فراکسیون‌های تخصصی دپارتمان معماری اتحادیه
❌از ایده‌ها تا اقدامات، از دغدغه‌ها تا برنامه‌های پیش‌ رو

این نشست، بستری است برای هم‌اندیشی، شکل‌دادن به همکاری‌های علمی و تخصصی و تعامل بین دبیران فراکسیون‌ها و سایر فعالان در حوزه‌های مرتبط با معماری برای خلق چشم‌اندازهای تازه در عرصه‌ی معماری

👥 مخاطبان: دبیران انجمن‌های علمی، دانشجویان، فارغ‌التحصیلان و دغدغه‌مندان حوزه معماری و رشته‌های مرتبط

🗓 چهارشنبه ۱۰ اردیبهشت ماه | ساعت ۲۰
در بستر گوگل‌میت

🌐 لینک ورود به نشست:
https://meet.google.com/cmk-qvst-xad



◀️اتحادیه معماری، مرمت و شهرسازی ایران ➡️

#دپارتمان_معماری #فراکسیون #هفته_معمار ‌ #اتحادیه_معماری_مرمت_شهرسازی
#معماری

💠 @Uaurir
💠 @Arch_Faction
💠 @IasFaction
💠 @Isl_Faction
💠 @Energy_Faction
💠 @PMCF_unur
💠 @IntArch_Faction   
💠 @LA_Faction

🔻معماری مسجد 🔻
(بخش دوم)

«کتیبه‌نگاری» در معماری اسلامی هنر زیبانویسی آیات و کلام الهی است. کتیبه‌ها در مساجد به‌عنوان یکی از مشخصه‌های اصلی این ابنیه، منبعث از هنر خوشنویسی اسلامی است.
نه فقط در معماری بلکه در ساحت هنر اسلامی نیز والاترین شکل هنر، خط عربی است که خوش‌نویسی‌شده باشد. هنرمندان مسلمان سعی می‌کردند هم در صورت و هم در معنا، آموزه‌های دین اسلام را پیاده کنند و با رؤیت آیات قرآنی همواره یاد و کلام خدای متعال را در زیست مردمان مسلمان جاری سازند. خداوند در قرآن در عالی‎ترین کلمات ظهور می‎یابد و درواقع کلمه‏ی او عالی‏ترین وجود و منزلگاه ظهور اوست. فرازمندی کلمه در دین اسلام و مرتبتی علیا که برای کلمه قائل است و تعالی بی‌حد و حصر آن که با عبارت «كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا» در آیه ۴۰ سوره‌ی توبه نمود یافته، باعث شد که هنر اسلامی، هنری کلمه‎محور شود؛ به جای هنر تصویرمحور.

بنا به قداست ذاتی کلمه، مسلمانان، میراث‎بَر کلمه شدند، نه تصویر و به همین دلیل خوش‌نویسی، تذهیب و کتیبه‏نگاری، به عنوان اعجازهایی از کلمه و رمز و راز از کلمه ساطع شدند. حتی در هنرهایی مانند نگارگری که با خلق تصاویری پرشکوه همراه است، باز هم تصویر در خدمت کلمه قرار گرفت. رمز و راز کلمه در اسلام و حیات پیامبر که در کتاب قرآن متجلّی شده بود، به والاترین و شکوهمندترین جلوه‏های کلامی، بصری و معماری در تمدن اسلامی نمود پیدا کرده‎است. شاید به همین دلیل نام اعجاز بزرگ پیامبر قرآن گردید؛ یعنی آن چه باید خوانده شود و شنیده شود اهمیت می‎یابد، نه صرفاً دیدن و تصویر کردن.



#کتیبه_نگاری
#کتیبه_اسلامی
#خوشنویسی_اسلامی 
#هنر_اسلامی
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

💠 روند تحول مناره در معماری اسلامی 💠

در معماری اسلامی، مناره نه‌تنها نشانه‌ای از مسجد، که نمادی از اتصال زمین و آسمان است.
هر مناره، شهادتی است بر ایمانِ معمار؛ ستونی که صدای خدا را تا دوردست‌ها می‌برد.


#کتیبه_نگاری
#کتیبه_اسلامی
#خوشنویسی_اسلامی 
#هنر_اسلامی
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔹️معرفی کتاب 🔹️

🔸️عنوان: نظریه تجلی در باب شمایل ‏گریزی هنر اسلامی🔸️

☑نویسنده: حسن بلخاری قهی☑

📑ناشر: دفتر نشر فرهنگ اسلامی📑
قطــع: وزیری
تعداد صفحات: ۱۹۲




⭕برجسته‌ترین تفاوت و تمایز هنر اسلامی با هنرهای مذاهب و مشاربی چون هندوییزم و مسیحیت، شمایل‌گریزیِ آن است. هندوییزم و مسیحیت متأثر از اصل بنیادی حاکم بر آنها، که تجسّد یا ظهور خدا در قالب انسان است، شمایل‌نگاری از خدا و قدیسین را مجاز و بدان صفتی مقدّس بخشیدند و لاجرم مشروعیّت کامل هرگونه صورت‌نمایی در این آئین‌ها موجب پدیدآمدن تجسمی‌ترین هنرهای دینی چون شمایل‌نگاری و پیکره‌سازی می‌گردد. در ادیان و مذاهبی که تمامی موضوعات و ابعاد حیات انسان و جهان را در پرتو خدا یا امر مطلق تعریف و تبیین می‌کنند؛ حرمت و حلیّت یا مشروعیت و عدم مشروعيت مصاديق  از جمله تصویر و شمایل نیز در چنین ساحتی هویت می‌یابند. در آموزه‌های قرآنی، شمایل‌نگاری خداوند و اولیاء الهی مجاز و مقدس تلقّی نشده است؛ لذا تجسّد و صورت‌نُمودن امر مطلق نفی، و تجلّی به جای آن نشست تا حق در صورتِ آیات و مظاهر آشکار شود و هنر اسلامی
ماهیتی شمایل‌گریز و نمادین به‌خود ‌گیرد.
...

...
این اثر، به ارائه نظریه‌ی «تجلّی» در هنر اسلامی در برابر نظریه «تجسّد» در هنرهای مذاهبی چون هندوییزم و مسیحیت می‌پردازد.



⭕فهرست مطالب

🔸️فصل اول: دین و هنر
• الف: تعریف دین از منظر فلسفه دین
• ب: تعریف دین از منظر ادیان
• ج: دین و هنر

🔸️فصل دوم: تجسد در هندوییزم
• ویشنو و آواتارهایش
• کریشنا و آرجونا (تجسد ويشنو و تأثیر آن بر هنر هند)

🔸️فصل سوم: تجسد در یهود و مسیحیت
• یهود و تجسد، نفی یا قبول
• تجسد در مسیحیت
• قدیس آگوستین و ماجرای تجسد
• روایت قرآن از حضرت عیسی(ع) و نقد آرای مسیحیان در باب الوهیت او

🔸️فصل چهارم: قرآن؛ تجلی، تجسد
• صورت و صورت نمایی در قرآن

🔸️فصل پنجم: از تنزیه تا تنزیل و تمثیل

🔸️فصل ششم: استنتاج






#معرفی_کتاب
#نظریه_تجلی
#حسن_بلخاری_قهی
#تجلی
#نفی_تجسد
#هنر_اسلامی
#معماری_اسلامی
#معماری_مسجد
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔻معماری مسجد🔻
(بخش سوم)


استعمال عنصر خط و نوشتار در معماری اوایل در قالب کتیبه‌نویسی پدیدار شده است که بارزترین آن‌ها در آثار سنگی قابل مشاهده است. کتیبه‌نگاری در هنر و معماری اسلام از عهد امویان آغاز و در بسیاری از بناهای آن دوره به کار گرفته شد. نخستینِ آنها متعلق به مسجد النبی و با استفاده از خط کوفی، بوده است. با آغاز عصر اسلامی، خط عربی جایگزین خطوط نوشتاری قبل از خود شد و به عنوان عامل ثبت کلام مقدس الهی، از احترام، توجه و قداست فراوانی برخوردار گردید. همچنین رعایت حرمت تصاویر، انگیزه‌ای برای شکوفایی خلاقیت بیشتر هنرمندان در این زمینه شده بود و بدین سبب خط عربی در دست هنرمندان مسلمان، به متنوع‌ترین و زیباترین فرم درآمد.



#کتیبه_نگاری
#کتیبه_اسلامی
#خوشنویسی_اسلامی
#هنر_اسلامی
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔻معماری مسجد🔻

در هنر و معماری اسلامی بر بنیاد آیه‏ی 143 در سوره‎ی اعراف که خداوند می‌فرماید: «وَلَمَّا جَاءَ مُوسَىٰ لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ ۚ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَٰكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي ۚ فَلَمَّا تَجَلَّىٰ رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَىٰ صَعِقًا ۚ فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ»، تجسّد نفی شده و به دنبال آن شمایل‏نگاری در هنر نهی می‌گردد و نمادگرایی و سمبلیزم به جای آن قوت می‌گیرد. عطف به عبارت «لَنْ تَرَانِي» در آیه‏ی مذکور، شمایل‎نگاری نفی و معطوف به عبارت «وَلَٰكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ»، نمادگرایی و نشانه‎گرایی ترویج می‌یابد.
...

در اندیشه اسلامی حق با واسطه، اظهار می‌شود؛ نه مستقیم و بدون واسطه و «امر مطلق» خود را نمی نمایاند؛ بلکه متجلّی می‌کند. از همین روست که هنر این دین از شمایل می‌گریزد و میل به تجرید دارد. آیات قرآن ظهور حقیقت در قالب کلمه‌اند و نمادها تصویری از مضامین مجرّدی هستند که جز در این ساحت اذن آشکارگی ندارند. در این راستا خط و نوشتار در هنر و معماری اسلامی، مَحمِل اصلی معناپردازی نمادین است.





#کتیبه_نگاری
#کتیبه_اسلامی
#خوشنویسی_اسلامی
#تجلی
#نفی_تجسد
#هنر_اسلامی
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔻معماری مسجد🔻

🔸قبله🔸
دومین مؤلفه‌ی بنیادینِ معماری مساجد در کنار کتیبه‌های اسلامی، جهت‌گیری بنا رو به کعبه و در جهت قبله است.
پیامبر (ص) در مکه رو به سوی کعبه و پس از هجرت به مدینه رو به سوی بیت‌المقدس _که  جایگاهی ویژه نزد یهودیان داشت_ نماز می‌گزارد . از آنجایی که قوم یهود در شهر مدینه و در روزگار پیامبر بسیار تاثیرگذار بودند؛ لذا فراخواندن و گرویدن آنها به دین اسلام مورد توجه حضرت بود. اما یهودیان رویه‌ای خصمانه را در برابر این دعوت‌ها در پیش گرفتند که منجر به روی گرداندن پیامبر از ایشان در سال دوم هجرت گردید و از نتایج آن تغییر قبله از بیت‌المقدس به کعبه بود.