💠 روند تحول مناره در معماری اسلامی 💠

در معماری اسلامی، مناره نه‌تنها نشانه‌ای از مسجد، که نمادی از اتصال زمین و آسمان است.
هر مناره، شهادتی است بر ایمانِ معمار؛ ستونی که صدای خدا را تا دوردست‌ها می‌برد.


#کتیبه_نگاری
#کتیبه_اسلامی
#خوشنویسی_اسلامی 
#هنر_اسلامی
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔹️معرفی کتاب 🔹️

🔸️عنوان: نظریه تجلی در باب شمایل ‏گریزی هنر اسلامی🔸️

☑نویسنده: حسن بلخاری قهی☑

📑ناشر: دفتر نشر فرهنگ اسلامی📑
قطــع: وزیری
تعداد صفحات: ۱۹۲




⭕برجسته‌ترین تفاوت و تمایز هنر اسلامی با هنرهای مذاهب و مشاربی چون هندوییزم و مسیحیت، شمایل‌گریزیِ آن است. هندوییزم و مسیحیت متأثر از اصل بنیادی حاکم بر آنها، که تجسّد یا ظهور خدا در قالب انسان است، شمایل‌نگاری از خدا و قدیسین را مجاز و بدان صفتی مقدّس بخشیدند و لاجرم مشروعیّت کامل هرگونه صورت‌نمایی در این آئین‌ها موجب پدیدآمدن تجسمی‌ترین هنرهای دینی چون شمایل‌نگاری و پیکره‌سازی می‌گردد. در ادیان و مذاهبی که تمامی موضوعات و ابعاد حیات انسان و جهان را در پرتو خدا یا امر مطلق تعریف و تبیین می‌کنند؛ حرمت و حلیّت یا مشروعیت و عدم مشروعيت مصاديق  از جمله تصویر و شمایل نیز در چنین ساحتی هویت می‌یابند. در آموزه‌های قرآنی، شمایل‌نگاری خداوند و اولیاء الهی مجاز و مقدس تلقّی نشده است؛ لذا تجسّد و صورت‌نُمودن امر مطلق نفی، و تجلّی به جای آن نشست تا حق در صورتِ آیات و مظاهر آشکار شود و هنر اسلامی
ماهیتی شمایل‌گریز و نمادین به‌خود ‌گیرد.
...

...
این اثر، به ارائه نظریه‌ی «تجلّی» در هنر اسلامی در برابر نظریه «تجسّد» در هنرهای مذاهبی چون هندوییزم و مسیحیت می‌پردازد.



⭕فهرست مطالب

🔸️فصل اول: دین و هنر
• الف: تعریف دین از منظر فلسفه دین
• ب: تعریف دین از منظر ادیان
• ج: دین و هنر

🔸️فصل دوم: تجسد در هندوییزم
• ویشنو و آواتارهایش
• کریشنا و آرجونا (تجسد ويشنو و تأثیر آن بر هنر هند)

🔸️فصل سوم: تجسد در یهود و مسیحیت
• یهود و تجسد، نفی یا قبول
• تجسد در مسیحیت
• قدیس آگوستین و ماجرای تجسد
• روایت قرآن از حضرت عیسی(ع) و نقد آرای مسیحیان در باب الوهیت او

🔸️فصل چهارم: قرآن؛ تجلی، تجسد
• صورت و صورت نمایی در قرآن

🔸️فصل پنجم: از تنزیه تا تنزیل و تمثیل

🔸️فصل ششم: استنتاج






#معرفی_کتاب
#نظریه_تجلی
#حسن_بلخاری_قهی
#تجلی
#نفی_تجسد
#هنر_اسلامی
#معماری_اسلامی
#معماری_مسجد
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔻معماری مسجد🔻
(بخش سوم)


استعمال عنصر خط و نوشتار در معماری اوایل در قالب کتیبه‌نویسی پدیدار شده است که بارزترین آن‌ها در آثار سنگی قابل مشاهده است. کتیبه‌نگاری در هنر و معماری اسلام از عهد امویان آغاز و در بسیاری از بناهای آن دوره به کار گرفته شد. نخستینِ آنها متعلق به مسجد النبی و با استفاده از خط کوفی، بوده است. با آغاز عصر اسلامی، خط عربی جایگزین خطوط نوشتاری قبل از خود شد و به عنوان عامل ثبت کلام مقدس الهی، از احترام، توجه و قداست فراوانی برخوردار گردید. همچنین رعایت حرمت تصاویر، انگیزه‌ای برای شکوفایی خلاقیت بیشتر هنرمندان در این زمینه شده بود و بدین سبب خط عربی در دست هنرمندان مسلمان، به متنوع‌ترین و زیباترین فرم درآمد.



#کتیبه_نگاری
#کتیبه_اسلامی
#خوشنویسی_اسلامی
#هنر_اسلامی
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔻معماری مسجد🔻

در هنر و معماری اسلامی بر بنیاد آیه‏ی 143 در سوره‎ی اعراف که خداوند می‌فرماید: «وَلَمَّا جَاءَ مُوسَىٰ لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ ۚ قَالَ لَنْ تَرَانِي وَلَٰكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي ۚ فَلَمَّا تَجَلَّىٰ رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَىٰ صَعِقًا ۚ فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ»، تجسّد نفی شده و به دنبال آن شمایل‏نگاری در هنر نهی می‌گردد و نمادگرایی و سمبلیزم به جای آن قوت می‌گیرد. عطف به عبارت «لَنْ تَرَانِي» در آیه‏ی مذکور، شمایل‎نگاری نفی و معطوف به عبارت «وَلَٰكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ»، نمادگرایی و نشانه‎گرایی ترویج می‌یابد.
...

در اندیشه اسلامی حق با واسطه، اظهار می‌شود؛ نه مستقیم و بدون واسطه و «امر مطلق» خود را نمی نمایاند؛ بلکه متجلّی می‌کند. از همین روست که هنر این دین از شمایل می‌گریزد و میل به تجرید دارد. آیات قرآن ظهور حقیقت در قالب کلمه‌اند و نمادها تصویری از مضامین مجرّدی هستند که جز در این ساحت اذن آشکارگی ندارند. در این راستا خط و نوشتار در هنر و معماری اسلامی، مَحمِل اصلی معناپردازی نمادین است.





#کتیبه_نگاری
#کتیبه_اسلامی
#خوشنویسی_اسلامی
#تجلی
#نفی_تجسد
#هنر_اسلامی
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔻معماری مسجد🔻

🔸قبله🔸
دومین مؤلفه‌ی بنیادینِ معماری مساجد در کنار کتیبه‌های اسلامی، جهت‌گیری بنا رو به کعبه و در جهت قبله است.
پیامبر (ص) در مکه رو به سوی کعبه و پس از هجرت به مدینه رو به سوی بیت‌المقدس _که  جایگاهی ویژه نزد یهودیان داشت_ نماز می‌گزارد . از آنجایی که قوم یهود در شهر مدینه و در روزگار پیامبر بسیار تاثیرگذار بودند؛ لذا فراخواندن و گرویدن آنها به دین اسلام مورد توجه حضرت بود. اما یهودیان رویه‌ای خصمانه را در برابر این دعوت‌ها در پیش گرفتند که منجر به روی گرداندن پیامبر از ایشان در سال دوم هجرت گردید و از نتایج آن تغییر قبله از بیت‌المقدس به کعبه بود.

صدور فرمان این چرخش در پایان دومین رکعت و در میانه‌ی نماز  از سوی خداوند بر پیامبر بود. در حالی که محمد (ص) نماز ظهر را به‌جا می‌آورد، آیه‌ی ۱۴۴ سوره بقره بر ایشان نازل شد تا ادامه‌ی نماز خویش را به سوی مکه قرائت کند. از آن تاریخ تا کنون، بنای مساجد در سرتاسر جهان اسلام به سمت بنای مقدس کعبه احداث می‌گردد.
مسجدی که در آن تغییر قبله انجام شد مسجد «بنی‌سلمه» بود که به ذوقبلتین (دارای دو قبله) مشهور شده است.




#قبله
#کعبه
#جهت_بنای_مسجد
#جهت_ساختمان_مسجد 
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔻معماری مسجد🔻
🔸️محراب🔸️
محراب، در بنای مساجد معمولاً به طاقنمايى اطلاق می‌شود كه بر ديـوار درونى مسجد در سمت قبله و معمولاً در مرکز این دیوار تعبیه می‌شود. احداث محراب‌ها با ساختار مذکور از قرن اول و دوم هجری متداول شد و تا قبل از آن و در زمان پیامبر (ص) صرفاً به صورت نشانه‌گذاری با سنگ و یا نیزه از سایر قسمت‌های مسجد به‌عنوان جایگاه نماز خواندنِ پیامبر متمایز می‌شد. در این میان «مسجدالحرام» فاقد محراب بود؛ چرا که هر سمت آن رو به سوی قبله داشت و کعبه از هر نقطه‌ی مسجد قابل رؤیت بود. برخی مورخان معتقداند محراب‌هایی با ساختار طاقچه، طاقنما و یا مقعر در داخل دیوار قبله از دوران خلیفه‌ی دوم و توسط ولید ابن عبدالملک احداث شد و از آن پس مبتنی بر کارکرد فیزیکی آن در نقش جهت‌نمایی قبله، تمرکزدهنده‌ی صفوف و نمازگزاران و تعیین‌کننده جایگاه امام و در کارکرد نمادین خود به مثابه حريم مقدس و مرکزی در یک کل، همواره با فرم شاخص، تزئینات مفصل و خوشنویسی و کتیبه‌نگاری آیات قرآنی، یکی از برجسته‌ترین و اصلی‌ترین عناصر و مؤلفه‌های مسجد محسوب می‌گردد.  

#محراب
#قبله
#کعبه
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔻معماری مسجد🔻
🔸️مقصوره🔸️

مقصوره اتاقک و یا فضایی محصور در اطراف محراب برخی مساجد است که در ابتدا محل اقامه‌ی نماز توسط خلیفه و حاکمان و در مراحل بعدی امامان جماعت بود و به منظور حفاظت از ایشان در حین برگزاری نماز جماعت تعبیه می‌شد. در سال‌های نخستین اسلام و زمان پیامبر این عنصر در مساجد دیده نمی‌شد اما پس از سوءقصدهایی که به جان خلفا و حاکمان صورت گرفت این جزء به محراب مساجد به‌عنوان عنصری الحاقی افزوده شد. درخصوص تاریخ احداث اولین مقصوره روایات مختلفی مطرح است و بسیاری مبدأ آن را در پی سوء قصد به خلیفه‌ی دوم می‌دانند، برخی دیگر آن را به زیاد ابن ابیه والی بصره و یا همچنین معاویه پس از سوء قصد خوارج به وی نسبت می‌دهند.





#مقصوره
#محراب
#قبله
#کعبه
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی

🔻معماری مسجد🔻
🔸️منبر🔸️


پیامبر (ص) در حالی با یارانش سخن می‌گفت که بر تنه‌ی نخلی تکیه می‌داد، بعدها بدین منظور دستور ساخت منبری دارای سه‌پله از چوب گز را داد که هنگام ایراد سخنرانی در آخرین پله‌ی آن می‌نشست. اعتقاد بر آنست که در صدر اسلام منبرها بیش از کارکرد مذهبی، دارای کارکرد سیاسی و اجتماعی بودند. با متصور بودنِ چنین نقشی، تختگاهی با ارتفاع بلند که خلفا، امرا و والیان محلی جهت بیعت گرفتن از مردم بر بالای آن می‌نشستند را نیز در زمره‌ی منبرها قلمداد کرده‌اند. حتی از اولین امتیازاتِ ارتقاء و یا به منصب رسیدنِ حاکمان و امیران در آن روزگار، نشستن بر روی منبر بود.
منبرها در مساجد جهان اسلام معمولاً با ساختاری مشابه و معین با اندکی اختلاف در تزئینات، تعداد طبقات و یا جزئیاتی چون تعبیه‌ی درب و سایبان در مجاورت دیوار قبله و محراب دیده می‌شوند.






#منبر
#محراب
#قبله
#معماری_مسجد
#معماری_اسلامی
#فراکسیون_معماری_اسلامی