آشنایی و روش کار با برنامۀ «ویراستیار»
برای ویرایش خودکار متن و اصلاح ایرادهای صوری
بخشی از «کارگاه آنلاین ویرایش و درست‌نویسی متنوک»، بهار ۱۳۹۸
مدرس: سید محمد بصام (بنیان‌گذار آموزش آنلاین ویرایش در ایران و مدیر گروه آموزشی متنوک)
@Matnook_FreeWorkshop

برنامۀ ویراستیار، نسخۀ ۳٫۵
برای ورد تا نسخۀ ۲۰۱۰، همراه با آموزش نصب

یادآوری:
پس از دانلود، فایل را با برنامۀ WinRAR و مانند آن از حالت فشرده درآورید و سپس آن را نصب کنید. این برنامه برای ورد تحت ویندوز است.
@Matnook_FreeWorkshop

برنامۀ ویراستیار، نسخۀ ۴ (بتا)
برای ورد ۲۰۱۰ به بعد، همراه با آموزش نصب

یادآوری:
پس از دانلود، فایل را با برنامۀ WinRAR و مانند آن از حالت فشرده درآورید و سپس آن را نصب کنید. این برنامه برای ورد تحت ویندوز است.
@Matnook_FreeWorkshop

نکته‌ای دربارۀ «حضور به هم رساندن»

در نامه‌های اداری یا دعوت‌نامه‌های رسمی، برای رعایت احترام و کوتاهی سخن، به‌جای فعل «حضور به هم رساندن» از «حضور یافتن» و «شرکت فرمودن» استفاده کنید. مثال: از جناب‌عالی / حضرت‌عالی / سرکار عالی دعوت می‌شود در جلسۀ هیئت‌مدیره حضور یابید / شرکت فرمایید.

یادآوری:
۱) «حاضر شدن» لزوماً جایگزین مناسبی نیست، چون معمولاً آن را مقام‌های بالاتر در خطاب به مقام‌های پایین‌تر استفاده می‌کنند. برای نمونه، قاضی دو طرف دعوا را فرامی‌خواند که در دادگاه حاضر شوند، ولی فلان استاد دانشگاه را دعوت می‌کنیم که در نشستی علمی حضور یابد. این یعنی اصل «مخاطب‌شناسی» در کاربرد واژه‌ها که یکی از مهم‌ترین اصول نگارش و ویرایش است.
۲) «جناب‌عالی» و «حضرت‌عالی» برای آقایان به کار می‌رود و «سرکار عالی» برای بانوان.
#ویرایش_زبانی
سید محمد بصام
@Matnook_com
www.matnook.com

شیوۀ نگارش «پیوست» در نامه‌های اداری

۱) اگر نامه‌ای پیوست دارد، فقط نباید در سربرگ بنویسیم «دارد» (مانند عکس شمارۀ ۴)، بلکه باید دقیقاً بنویسیم که چه چیزی به پیوست دارد (مانند عکس شمارۀ ۵) و حتی تعداد آن را هم مشخص کنیم. در متن نامه هم باید بنویسیم که پیوست دارد.
۲) اگر نامه‌ای پیوست ندارد، فقط باید در سربرگ بنویسیم «ندارد» (مانند عکس شمارۀ ۳). گذاشتن خط تیره یا نوشتن «صلوات» و جز این‌ها (مانند عکس شمارۀ ۱ و ۲) یا خالی گذاشتن جای آن اشتباه و خارج از عرف نامه‌نگاری اصولی است.
#ویرایش_زبانی
سید محمد بصام
@Matnook_com
www.matnook.com

۴ شیوه‌نامهٔ کاربردی برای اهل قلم
مطابق با آخرین ویراست شیوه‌نامهٔ گروه متنوک

- شیوهٔ نگارش ضمیرهای شخصی¹ در فارسی رسمی (۶ قاعده)
- شیوهٔ نگارش ضمیرهای شخصی در فارسی گفتاری (۸ قاعده)
- شیوۀ نگارش فعل‌های ربطی² در فارسی رسمی (۱۰ قاعده)
- شیوهٔ نگارش فعل‌های ربطی در فارسی گفتاری (۱۰ قاعده)

۱) ضمیرهای شخصی: ـ‌‌م، ـ‌‌ت، ـ‌‌ش، ـ‌‌مان، ـ‌‌تان، ـ‌‌‌شان
۲) فعل‌های ربطی: ـ‌ام، ـ‌ای، ـ‌است، ـ‌ایم، ـ‌اید، ـ‌اند
#املا_رسم‌الخط
سید محمد بصام
@Matnook_com
www.matnook.com

ساده‌نویسی چیست؟

هر متنی که فقط با یک بار خوانده شدن فهمیده شود «ساده» است. پس «ساده‌نویسی» یعنی «نوشتن متن به شیوه‌ای که آسان خوانده و بی‌درنگ فهمیده‌ شود، چه کوتاه باشد و چه بلند» (روشن است که ساده‌نویسی در برابر پیچیده‌نویسی قرار می‌گیرد، نه لزوماً درازنویسی). اینک نمونه‌ای از یک نامۀ اداری:

❌ ناویراسته:
مستدعی است که کلیۀ واحدهای زیرمجموعه و ادارات تابعه، پس از بذل توجه کامل به مفاد بخشنامۀ شمارۀ ۵/۷۲، مورخ ۱۴۰۳/۰۴/۲۲، که در این راستا صادر گردیده‌است، نسبت‌به ارسال مستندات و گزارش‌های مالی مرتبط با پروژه‌های اجراشده در حوزۀ وظایف ذاتی خود، حداکثر تا پایان هفتۀ جاری به دبیرخانۀ مرکزی اقدام لازم و مقتضی را به عمل آورند.

✅ ویراسته:
خواهشمند است واحدهای زیرمجموعه و ادارات وابسته، طبق بخشنامۀ شمارۀ ۵/۷۲، به تاریخ ۱۴۰۳/۰۴/۲۲، مستندات و گزارش‌های مالی پروژه‌های خود را حداکثر تا پایان هفتۀ جاری به دبیرخانۀ مرکزی ارسال کنند.

🗝 فهرست گام‌به‌گام ویرایش:
۱) «مستدعی است که» به «خواهشمند است»: جایگزینی عبارت قدیمی با عبارتی رایج‌تر و رسمی‌تر برای درخواست.
۲) حذف «کلیه»: این واژه در اینجا زائد بود و چیزی به معنا اضافه نمی‌کرد.
۳) «ادارات تابعه» به «ادارات وابسته»: جایگزینی واژه با معادل مفهوم‌تر و فارسی‌.
۴) خلاصه‌سازی عبارت ارجاع به بخشنامه: طولانی‌ترین بخش حشو یعنی «بذل توجه کامل به مفاد ... که در این راستا صادر گردیده‌است» به «مطابق بخشنامه ...» تبدیل شد تا مبنای درخواست به‌کوتاهی بیان شود.
۵) حذف توضیحات زائد: عباراتی مانند «مرتبط با» و «در حوزۀ وظایف ذاتی خود» که معنای آن‌ها از خود جمله برداشت می‌شد، حذف شدند.
۶) تبدیل عبارت فعلی حشوآمیز به فعل مستقیم و کوتاه: «نسبت به ارسال ... اقدام لازم و مقتضی را به عمل آورند» به فعل ساده و مستقیمِ «ارسال کنند» تبدیل شد.

💡 یادآوری:
فرایند ویرایش و ساده‌سازی نشان می‌دهد چگونه می‌توان متنی ۵۸واژه‌ای را به ۳۱ واژه (تقریباً نصف) کاهش داد، بدون آسیب به معنا و محتوای اصلی. نسخۀ کوتاه‌ و ساده تأثیر بیشتری دارد، چون خواننده سریع‌تر به پیام اصلی می‌رسد. هدف از نوشتن هم همین است.
#ویرایش_زبانی
سید محمد بصام
@Matnook_com
www.matnook.com

«انگیزه» یا «هدف»؟

گاهی واژه‌های «انگیزه» و «هدف» به‌اشتباه به‌جای یکدیگر به کار می‌روند، درحالی‌که تفاوت آن‌ها روشن است:
«انگیزه» نیروی درونی و برخاسته از علاقه، نیاز یا باور شخصی است که فرد را به انجام کاری وامی‌دارد؛ یعنی پاسخ به این پرسش است: چرا این کار را انجام می‌دهم؟
در مقابل، «هدف» مقصد مشخصی در آینده است که فرد برای رسیدن به آن می‌کوشد؛ یعنی پاسخ به این پرسش است: به کجا می‌خواهم برسم یا چه چیزی می‌خواهم به دست آورم؟
به‌ بیان ساده:
انگیزه: دلیل انجام کار
هدف: مقصد یا نتیجۀ مطلوب

❌ نادرست: هدفم از نوشتن این کتاب علاقه‌ام به آموزش است.
🔍 چرا نادرست؟ چون «علاقه» انگیزه است، نه مقصد نهایی یا نتیجه.
✅ درست: انگیزه‌ام برای نوشتن این کتاب علاقه‌ام به آموزش است.

❌ نادرست: انگیزه‌اش برای شرکت در مسابقه کسب مقام اول بود.
🔍 چرا نادرست؟ چون «کسب مقام» نتیجه‌ای بیرونی است، نه نیروی محرک درونی.
✅ درست: هدفش از شرکت در مسابقه کسب مقام اول بود.
#واژه‌شناسی #ویرایش_زبانی
سید محمد بصام
@Matnook_com

«تدوین» یا «تألیف» یا «تصنیف»؟

✍️ تدوین: گردآوری و سازمان‌دهی منظم مطالب دیگران در قالبی نو و یکپارچه، بدون تحلیل یا نوآوری محتوایی (مانند مجموعه‌مقالات و کشکول‌ها).
💡 در تدوین، علاوه‌بر حفظ اصالت منابع، در محتوا دخل‌وتصرف نمی‌شود.

✍️ تألیف: بررسی و ترکیب منابع گوناگون همراه با تحلیل و بازنویسی و افزودن دیدگاه یا نتیجه‌گیری شخصی نویسنده (مانند پایان‌نامه‌‌ها و آثار علمی ـ پژوهشی).
💡 تألیف نیازمند درک عمیق موضوع و توانایی استدلال است.

✍️ تصنیف: خلق اثر با سبک و محتوای جدید و منحصربه‌فرد، مستقل از آثار پیشین و بدون وابستگی اساسی به آن‌ها (مانند گلستان سعدی یا آثار فلسفی نوآورانه).
💡 در تصنیف، زبان و ساختار اثر بیانگر خلاقیت و ابتکار نویسنده است.
#واژه‌شناسی
سید محمد بصام
@Matnook_com

📚 ۴ الگوی طلایی فشرده‌سازی پاراگراف
📌 ویژۀ نویسندگان، مترجمان، ویراستاران

✍️ در این فایل، چهار روش کاربردی به شما آموزش می‌دهیم که بتوانید جمله‌های زائد را حذف، جمله‌های پراکنده را یکپارچه و متن‌های پیچیده را ساده و روان کنید.

✍️ اگر اهل قلم هستید و به‌دنبال نگارش متنی موجز و اثرگذارید، این آموزش برای شماست.
#ویرایش_زبانی
سید محمد بصام
@Matnook_com

چگونه تمام فاصله‌های اضافهٔ متن را فقط با یک دستور به یک فاصله تبدیل کنیم؟
#ورد
سید محمد بصام
@Matnook_com

فاصله‌گذاری نام‌های خانوادگی مرکب

ملاکِ فاصله‌گذاریِ نام‌های خانوادگیِ مرکب «تلفظ» است. اگر بخش‌های نام خانوادگی به هم اضافه شوند، بافاصله نوشته می‌شوند (مانند «حسینیِ شیرازی» و «محمدیِ گلپایگانیِ اَبیانه»). وگرنه، با نیم‌فاصله یا بی‌فاصله نوشته می‌شوند (مانند «احمدی‌مقدم» و «یزدان‌پناه» یا «رادمنش» و «مختارزاده»). پس:
❌ حسینی‌شیرازی، یزدان پناه
✅ حسینی شیرازی، یزدان‌پناه
#فاصله‌گذاری
سید محمد بصام
@Matnook_com

۳ نکته دربارهٔ «بدین» و «بدان»

۱) «بدین» و «بدان» همان «به این» و «به آن» است، زیرا «بِد» (pad) در فارسی میانه (= دورۀ اشکانی و ساسانی) به معنای «به» بوده‌است. همچنین «بدو» (= «به او»).
۲) «بدین» و «بدان» بیشتر در متون ادبی و رسمی به کار می‌روند. بهتر است در فارسی معیار به‌جای آن‌ها از «به این» و «به آن» استفاده شود.
۳) «بدین» و «بدان» همواره با واژۀ پس از خود بافاصله نوشته می‌شوند: بدین‌ ترتیب، بدان سبب، بدین وسیله، و ... .
#واژه‌شناسی #فاصله‌گذاری
سید محمد بصام
@Matnook_com

✍️ یک قاعدۀ فاصله‌گذاری ساده و کاربردی همراه با نکته‌ای دربارۀ «مبنی ‌بر» و «مبتنی ‌بر» که شاید ندانید!

💡 یادآوری:
«مبنی بر چیزی» یعنی «بناشده بر چیزی»؛ «بر پایۀ‌ چیزی». «مبنی بر» نسبت‌به «مبتنی بر» سابقه‌مندتر و پربسامدتر و دقیق‌تر است.
#متن‌آوا
سید محمد بصام
@Matnook_com

چگونه در ورد تمام اعداد انگلیسی یا عربی را فقط با یک دستور فارسی کنیم و برعکس؟
#ورد
سید محمد بصام
@Matnook_com

✈️ سفر «کیک» از ژرمنی تا فارسی!

🎂 واژهٔ انگلیسی cake از نروژی باستان kaka و آن نیز از ریشۀ ژرمنی غربی -kokon* مشتق شده‌است و از سدهٔ ۱۳ میلادی در انگلیسیِ میانه به‌صورت cāke (نیز cayk و kake) و به معنای «توده‌ای نازک یا نسبتاً نازک از خمیر پخته» به کار رفته‌است.
🎂 واژۀ cake در آثار مهمی از جمله در شعر Piers Plowman از ویلیام لَنگلند (سدۀ ۱۴ م) و برخی نمایشنامه‌های شکسپیر (اواخر سدۀ ۱۶ م) دیده می‌شود، با این تفاوت که کیک‌ در آن زمان (دورۀ لنگلند) صرفاً شکلی تخت یا گرد داشت و لزوماً شیرین نبود. در سده‌های بعد، به نوعی خوراکی گفته شد که از ترکیب آرد، روغن، تخم‌مرغ و گاهی شکر تهیه می‌شد (دورۀ شکسپیر). و از قرن هجدهم به بعد، با فراگیر شدن شکر تصفیه‌شده، کیک معنای امروزی خود را یافت که با طعم‌ها و شکل‌های مختلف پخته می‌شود.
🎂 در فارسی، طبق آنچه از منابع برمی‌آید، «کیک»¹ کمتر از یک قرن است که از انگلیسی به وام گرفته‌ شده‌ و جزو واژه‌های فارسی درآمده‌است. همچنین از راه زبان‌های اروپایی به‌ویژه انگلیسی به زبان ترکی (استانبولی) رفته و به‌صورت kek درآمده و در عربی به‌صورت «کَعك»² به کار می‌رود.
🎂 فرهنگستان زبان و ادب فارسی با استفاده از واژۀ «کیک»³، معادلی فارسی برای برخی از کیک‌های فرنگی تصویب کرده‌است:
کیک اسفنجی: sponge cake؛
کیک پنیر: cheesecake؛⁴
کیک فنجانی: mug cake؛
کیک لیوانی: cup cake, fairy cake, patty cake.

📜 پانوشت:
📌 ۱) «کیک» (نه cake) در فارسیِ قدیم دو واژه با دو معنای متفاوت بوده‌است: ۱) کَک (جاندار معروف): ... / سنگ در کفش و کیک در شلوار (سنایی)؛ ۲) مردمک چشم: ... / ز خشم برکَند از دور کیک اهریمن (مُنجیک، سدۀ ۴).
📌 ۲) وام‌واژۀ «کعك» در عربیِ امروز غیر از واژۀ «کعك» (نوعی نان) است که از قدیم در عربی بوده و در فارسی به واژۀ «کاک» (نوعی شیرینی) تبدیل شده‌است.
📌 ۳) اگر کسی بگوید واژۀ «کیک» نیز فرنگی است و برای آن هم باید معادلی برگزیده می‌شد، در پاسخ می‌گوییم که برای یکایک واژه‌های بیگانه (اینجا فرنگی) معادل‌سازی نمی‌کنیم،‌ زیرا ۱) برخی از آن‌ها سال‌هاست در فارسی رواج دارند و ۲) مانع فرایندهای واژه‌سازی نمی‌شوند (یعنی می‌توان با آن‌ها واژه‌های جدیدی ساخت) و ۳) چنان در نزد اهل زبان طبیعی می‌نمایند که گمان نمی‌کنند آن واژه‌ها بیگانه‌ باشند؛ یعنی طبیعی‌سازی شده‌اند («طبیعی‌سازی» (naturalization) فرایندی در زبان‌شناسی است که از رهگذر آن یک واژه، اصطلاح یا ساختار دستوریِ بیگانه، پس از ورود به زبان مقصد، به‌تدریج برای اهل زبان طبیعی می‌شود و دیگر عنصری بیگانه تلقی نمی‌شود. میزان تکرار، نیاز به کاربرد و سازگاری با ساختارهای زبانی از مهم‌ترین عواملی هستند که عناصر زبانی بیگانه را طبیعی‌سازی می‌کنند).
📌 ۴) چنان‌که به «پنیر خامه‌ای» نمی‌گوییم «چیز خامه‌ای»، به «کیک پنیر» هم نباید بگوییم «چیزکیک». بنابراین باید از کاربرد واژه‌های غیرفارسی که معادلی فارسی و گوش‌آشنا دارند، خودداری کنیم.
#واژه‌شناسی #زبان‌شناسی
سید محمد بصام
@Matnook_com

یک اشتباه رایج در درج پانوشت!

شمارۀ پانوشت (= عدد توک) در پایان واژه درج می‌شود، گرچه تکواژی (مانند «ـ‌ها»ی جمع) در پایان آن آمده باشد.
✗ نقش پلتفرم‌¹های برخط
✓ نقش پلتفرم‌های¹ برخط
این روش مطابق با شیوه‌نامه‌های استاندارد بین‌المللی مانند شیکاگو است:
"Footnote numbers should follow the word or phrase to which they refer, never breaking a word."
مثال:
✗ "the role of online platform¹s"
✓ "the role of online platforms¹"
#ورد
سید محمد بصام
@Matnook_com

🔍 نام فارسی «پلتفرم» را می‌دانید؟

✍️ «پلتفرم» به محیطی (فیزیکی یا دیجیتالی) اشاره دارد که با ایجاد شبکه‌های تعاملی، زمینۀ ارائۀ خدمات یا تولید کالاهای جدید را فراهم می‌کند. این مفهوم امروزه در حوزۀ فناوری، اقتصاد، و رسانه کاربرد گسترده‌ای دارد.
✍️ فرهگستان زبان و ادب فارسی معادل «بُن‌سازه» را برای واژۀ platform تصویب کرده‌است.
✍️ بن‌سازه‌ها انواع گوناگونی دارند:
📌 ۱) بن‌سازه‌های دیجیتال: اسنپ (زیرساخت حمل‌ونقل)؛ اینستاگرام (زیرساخت ارتباطی و تبلیغاتی).
📌 ۲) بن‌سازه‌های فناوری: سیستم‌عامل اندروید (بستر راه‌اندازی و به‌کارگیری برنامه‌های کاربردی).
📌 ۳) بن‌سازه‌های کسب‌وکار: آمازون (بستر فروش کالا).
#فارسی_چه_بدی_داشت_که_یک_بار_نگفتی #واژه‌شناسی
سید محمد بصام
@Matnook_com

تو هم لیاقتته که این‌طوری ازت تقدیر بشه... 🏅🏆🏅 چرا تو نه؟! فکر کن بهش...