☰

💎 نحو | دستوری‌شدگی فعل «گرفتن»

● فعل «گرفتن» در فارسی با پیمودن روند دستوری‌شدگی، در ساخت افعال پیاپی به کار می‌رود. در نمونه‌های زیر، «گرفتن» در معنای واژگانی خود به کار نرفته است، بلکه مفهوم نمودی دارد و بر آغاز کنش یا تغییر وضعیت دلالت می‌کند:

◄ این‌قدر راه نرو؛ لطفاً بگیر بنشین.
◄ تا از محل کارش برگشت، گرفت خوابید.
◄ مرد گنده، بچۀ به این کوچکی را گرفت زد.
◄ وسط خواندن، از خشم نامه را گرفت پاره کرد.

● ساخت افعال پیاپی به‌ویژه در زبان‌های کریول و برخی از زبان‌های غرب افریقا، جنوب شرقی آسیا و اقیانوسیه دیده می‌شود. در بسیاری از این زبان‌ها، «گرفتن» یکی از فعل‌هایی است که چنین کارکردی یافته است؛ مانند نمونۀ زیر از زبان کوا:

A téi dí fáka kóti dí beée.
3SG take DET knife cut DET bread
“= He cut the bread with the knife.”

● زبان‌های کوا (Kwa languages) عضو خانوادۀ زبانی نیجر ـ کنگو هستند و در جنوب شرقی ساحل عاج، جنوب غنا و مرکز توگو رواج دارند. این شاخه قریب به پنجاه زبان را شامل می‌شود و شمار گویشورانش نزدیک به بیست‌وپنج میلیون نفر برآورد شده است.

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | تصویب اصطلاح نحوی

▫️در گروه زبان‌شناسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای اصطلاح «scrambling» و صورت‌های وابسته به آن، معادل‌گزینی شده است:


▪️scrambling: جای‌گردانی
▪️scrambled element: عنصر جای‌گشته
▪️scrambled constituent: سازهٔ جای‌گشته
▪️scrambling language: زبان جای‌گردان


▫️از معادل‌های رایج برای اصطلاح «scrambling»، عبارت «قلب نحوی» است که هم چندان دقیق نیست، هم برپایهٔ آن نمی‌توان واژه‌های مشتق و مرکب مناسبی تولید کرد. فارسی و ژاپنی از زبان‌های جای‌گردان (= زبان‌های دارای فرایند قلب نحوی) هستند.

▫️مثال: در جملهٔ «این فیلم را دوستم هنوز ندیده است»، سازهٔ مفعول مستقیم دستخوش جای‌گردانی شده است. مبتداسازی و کانونی‌سازی از گونه‌های جای‌گردانی به‌شمار می‌روند.

@MorphoSyntax

☰

📙 کتاب | رویکردی کمینه‌گرا به جای‌گردانی


▫️A Minimalist Approach to Scrambling
▫️Simin Karimi (2005)

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | حق نشر

▫️نزدیک به سه دهه است که گروه عمومی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در برابر اصطلاح بیگانهٔ «کپی‌رایت»، معادل «حق نشر» را به تصویب رسانده است.

▪️copyright: حق نشر

▫️مثال: خوشبختانه رعایت قوانین «حق نشر» و حمایت از حقوق ناشر و پدیدآورنده در کشورمان به جایی رسیده که یک نسخه از قرارداد تألیف اثر را برای خود ابوالفضل بیهقی هم ارسال می‌کنند!

@MorphoSyntax

☰

🔍 مسئله (۱۷):

🛫 گویشور زبان هیاکی (Hiaki) هنگام توضیح به رئیس شرکت گفت:

◄ من به موقع نرسیدم.

🛫 و سپس در تکمیل توضیح خود، عنصر سببی‌ساز را به جمله‌اش افزود. در این صورت، کدام سازهٔ زیر همراه با عنصر دستوری یادشده به جملهٔ دوم او ملحق شده است؟

۱. به دلیل بارندگی (ادات علّی)
۲. به فرودگاه (قید مکان)
۳. رانندهٔ شرکت (کنشگر)
۴. معاون شرکت را (کنش‌پذیر)

@MorphoSyntax

☰

📕 کتاب | محمول مرکب

▫️Approaches to Complex Predicates (2016)

▫️Léa Nash & Pollet Samvelian

@MorphoSyntax

☰

☑️ آزفا | تدوین تمرین زبانی

🔗 پرسش زیر، یکی از سؤالات کنکور دکتری آزفا (۱۴۰۳) است که با حوزۀ صرف و نحو پیوند دارد:

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
۱۱۰ ــ در آموزش دستور فارسی معیار به غیر فارسی‌زبانان، برای کدام‌یک از توصیف‌های دستوری زیر می‌توان تمرین زبانی تدوین کرد؟
۱. سببی ساختواژی در افعال مرکب
۲. وجه پرسشی در بندهای پیرو
۳. صورت منفی در افعال پیاپی
۴. وجه التزامی در زمان گذشته
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

۱. فارسی دارای سببی ساختواژی در افعال بسیط و مرکب است و وند سببی‌ساز به فعل سنگین یا سبک ملحق می‌شود:

◄ مصدوم را به بیمارستان رساند.
◄ خودش به دستش آسیب رساند.


۲. فارسی وجه دستوری پرسشی ندارد و در بند پیرو، غالباً از وجه اخباری یا التزامی استفاده می‌شود.

◄ آیا فکر می‌کنی برادرت هم می‌آید؟
◄ آیا فکر می‌کنی برادرت هم بیاید؟


۳. در فارسی معیار، ساخت افعال پیاپی منفی نمی‌شود، هرچند ممکن است در گونۀ غیررسمی این ساخت‌ها را منفی کنیم:

◄ *داشت درس نمی‌خواند.
◄ *سر وقت نگرفت نخوابید.


۴. در فارسی وجه التزامی با زمان دستوری گذشته همراه نمی‌شود و آنچه به آن ماضی التزامی می‌گویند، دارای زمان حال است:

◄ امیدوارم درسش تمام شده باشد.
◄ امیدوارم سال آینده همین موقع درسش تمام شده باشد.


🔗 بنابراین، گزینۀ یک، ساختاری است که در فارسی معیار یافت می‌شود و می‌توان برای آموزش آن، تمرین زبانی تدوین کرد.

@MorphoSyntax

☰

🆕 منتشر شد | قصه‌ها و غصه‌ها

▫️مجموعهٔ اشعار دکتر علی درزی، زبان‌شناس و عضو هیئت‌ علمی دانشگاه تهران، با عنوان قصه‌ها و غصه‌ها، منتشر شد. این دفتر شامل ۳۲ سروده است و به کوشش انتشارات دولت علم جامهٔ طبع برپوشیده است.

@MorphoSyntax

☰

⚠️ خطر | نحو در کمین است!

🟡 تصحیح افراطی (hypercorrection) پدیده‌ای است که در آن، گویشور الگوی تبدیل گونۀ غیرمعیار به معیار را به خطا بر یک ساخت معیار اعمال می‌کند و صورتی می‌آفریند که در زبان معیار یافت نمی‌شود.

🟡 در نمونۀ بالا، تناظر /un ~ ɑn/ که مثلاً در «آسون/ آسان» مشاهده می‌شود، به واژۀ معیار «واژگونی» نیز تعمیم داده شده و صورت «واژگانی» به‌دست آمده است. تبدیل «زیتون» به «زیتان» نیز پیامد تصحیح افراطی است.

🟡 این پدیده محدود به صورت آوایی واژه‌ها نیست و در دیگر حوزه‌های دستور نیز رخ می‌دهد. برخی از دانشجویان غیرفارسی‌زبان در یک آزمون، هنگام یافتن خطاهای نحوی متن، سازهٔ فعلی «داده نشده بود» را به خطا به «نداده شده بود» تبدیل کردند و احتمالاً الگوی «نداده بود» را در ذهن داشتند (و نیز نک: تعمیم افراطی در یادگیری زبان اول؛ مثلاً در تولید «پزید» به‌جای «پخت»).

@MorphoSyntax

☰

☑️ معنای واژگانی | بسط افراطی

🟡 پرسش زیر، یکی از سؤالات کنکور کارشناسی ارشد زبان‌شناسی (۱۴۰۲) است که با حوزۀ یادگیری زبان پیوند دارد:

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
۶۶ ــ کدام‌یک از خطاهایی که کودک در فرایند زبان‌آموزی تولید می‌کند، نمونه‌ای از پدیدۀ بسط افراطی (overextension) است؟

۱. منفی کردن جملۀ مثبت «پدرم داشت می‌خوابید»
۲. به‌کار بردن فعل گذشتهٔ «پزید» به‌جای «پخت»
۳. اشاره به میوۀ «پرتقال» با واژۀ «توپ»
۴. استفاده از واحدهای اندازه‌گیری وزن و قد به‌جای هم
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

🟡 بسط افراطی پدیده‌ای در یادگیری زبان اول است که در آن، کودک معنای یک واحد واژگانی را به فراتر از مصداقش بسط می‌دهد؛ اشاره به میوۀ پرتقال یا کرۀ ماه با به‌کارگیری واژۀ «توپ» نمونه‌ای از بسط افراطی است.

@MorphoSyntax

☰

🗓 بیستم مهر | روز بزرگداشت حافظ گرامی


پند حکیم محض صواب است و عین خیر
فرخنده آن کسی که به سمع رضا شنید

حافظ وظیفهٔ تو دعا گفتن است و بس
در بند آن مباش که نشنید یا شنید

@MorphoSyntax

☰

🍂 حافظ ز گریه سوخت بگو حالش ای صبا 🍂
🍂 با شاه دوست‌پرور دشمن‌گداز من 🍂

@MorphoSyntax