☰

🧾 واژه‌گزینی | تصویب اصطلاح نحوی

▫️در گروه زبان‌شناسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای اصطلاح «scrambling» و صورت‌های وابسته به آن، معادل‌گزینی شده است:


▪️scrambling: جای‌گردانی
▪️scrambled element: عنصر جای‌گشته
▪️scrambled constituent: سازهٔ جای‌گشته
▪️scrambling language: زبان جای‌گردان


▫️از معادل‌های رایج برای اصطلاح «scrambling»، عبارت «قلب نحوی» است که هم چندان دقیق نیست، هم برپایهٔ آن نمی‌توان واژه‌های مشتق و مرکب مناسبی تولید کرد. فارسی و ژاپنی از زبان‌های جای‌گردان (= زبان‌های دارای فرایند قلب نحوی) هستند.

▫️مثال: در جملهٔ «این فیلم را دوستم هنوز ندیده است»، سازهٔ مفعول مستقیم دستخوش جای‌گردانی شده است. مبتداسازی و کانونی‌سازی از گونه‌های جای‌گردانی به‌شمار می‌روند.

@MorphoSyntax

☰

📙 کتاب | رویکردی کمینه‌گرا به جای‌گردانی


▫️A Minimalist Approach to Scrambling
▫️Simin Karimi (2005)

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | حق نشر

▫️نزدیک به سه دهه است که گروه عمومی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در برابر اصطلاح بیگانهٔ «کپی‌رایت»، معادل «حق نشر» را به تصویب رسانده است.

▪️copyright: حق نشر

▫️مثال: خوشبختانه رعایت قوانین «حق نشر» و حمایت از حقوق ناشر و پدیدآورنده در کشورمان به جایی رسیده که یک نسخه از قرارداد تألیف اثر را برای خود ابوالفضل بیهقی هم ارسال می‌کنند!

@MorphoSyntax

☰

🔍 مسئله (۱۷):

🛫 گویشور زبان هیاکی (Hiaki) هنگام توضیح به رئیس شرکت گفت:

◄ من به موقع نرسیدم.

🛫 و سپس در تکمیل توضیح خود، عنصر سببی‌ساز را به جمله‌اش افزود. در این صورت، کدام سازهٔ زیر همراه با عنصر دستوری یادشده به جملهٔ دوم او ملحق شده است؟

۱. به دلیل بارندگی (ادات علّی)
۲. به فرودگاه (قید مکان)
۳. رانندهٔ شرکت (کنشگر)
۴. معاون شرکت را (کنش‌پذیر)

@MorphoSyntax

☰

📕 کتاب | محمول مرکب

▫️Approaches to Complex Predicates (2016)

▫️Léa Nash & Pollet Samvelian

@MorphoSyntax

☰

☑️ آزفا | تدوین تمرین زبانی

🔗 پرسش زیر، یکی از سؤالات کنکور دکتری آزفا (۱۴۰۳) است که با حوزۀ صرف و نحو پیوند دارد:

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
۱۱۰ ــ در آموزش دستور فارسی معیار به غیر فارسی‌زبانان، برای کدام‌یک از توصیف‌های دستوری زیر می‌توان تمرین زبانی تدوین کرد؟
۱. سببی ساختواژی در افعال مرکب
۲. وجه پرسشی در بندهای پیرو
۳. صورت منفی در افعال پیاپی
۴. وجه التزامی در زمان گذشته
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

۱. فارسی دارای سببی ساختواژی در افعال بسیط و مرکب است و وند سببی‌ساز به فعل سنگین یا سبک ملحق می‌شود:

◄ مصدوم را به بیمارستان رساند.
◄ خودش به دستش آسیب رساند.


۲. فارسی وجه دستوری پرسشی ندارد و در بند پیرو، غالباً از وجه اخباری یا التزامی استفاده می‌شود.

◄ آیا فکر می‌کنی برادرت هم می‌آید؟
◄ آیا فکر می‌کنی برادرت هم بیاید؟


۳. در فارسی معیار، ساخت افعال پیاپی منفی نمی‌شود، هرچند ممکن است در گونۀ غیررسمی این ساخت‌ها را منفی کنیم:

◄ *داشت درس نمی‌خواند.
◄ *سر وقت نگرفت نخوابید.


۴. در فارسی وجه التزامی با زمان دستوری گذشته همراه نمی‌شود و آنچه به آن ماضی التزامی می‌گویند، دارای زمان حال است:

◄ امیدوارم درسش تمام شده باشد.
◄ امیدوارم سال آینده همین موقع درسش تمام شده باشد.


🔗 بنابراین، گزینۀ یک، ساختاری است که در فارسی معیار یافت می‌شود و می‌توان برای آموزش آن، تمرین زبانی تدوین کرد.

@MorphoSyntax

☰

🆕 منتشر شد | قصه‌ها و غصه‌ها

▫️مجموعهٔ اشعار دکتر علی درزی، زبان‌شناس و عضو هیئت‌ علمی دانشگاه تهران، با عنوان قصه‌ها و غصه‌ها، منتشر شد. این دفتر شامل ۳۲ سروده است و به کوشش انتشارات دولت علم جامهٔ طبع برپوشیده است.

@MorphoSyntax

☰

⚠️ خطر | نحو در کمین است!

🟡 تصحیح افراطی (hypercorrection) پدیده‌ای است که در آن، گویشور الگوی تبدیل گونۀ غیرمعیار به معیار را به خطا بر یک ساخت معیار اعمال می‌کند و صورتی می‌آفریند که در زبان معیار یافت نمی‌شود.

🟡 در نمونۀ بالا، تناظر /un ~ ɑn/ که مثلاً در «آسون/ آسان» مشاهده می‌شود، به واژۀ معیار «واژگونی» نیز تعمیم داده شده و صورت «واژگانی» به‌دست آمده است. تبدیل «زیتون» به «زیتان» نیز پیامد تصحیح افراطی است.

🟡 این پدیده محدود به صورت آوایی واژه‌ها نیست و در دیگر حوزه‌های دستور نیز رخ می‌دهد. برخی از دانشجویان غیرفارسی‌زبان در یک آزمون، هنگام یافتن خطاهای نحوی متن، سازهٔ فعلی «داده نشده بود» را به خطا به «نداده شده بود» تبدیل کردند و احتمالاً الگوی «نداده بود» را در ذهن داشتند (و نیز نک: تعمیم افراطی در یادگیری زبان اول؛ مثلاً در تولید «پزید» به‌جای «پخت»).

@MorphoSyntax

☰

☑️ معنای واژگانی | بسط افراطی

🟡 پرسش زیر، یکی از سؤالات کنکور کارشناسی ارشد زبان‌شناسی (۱۴۰۲) است که با حوزۀ یادگیری زبان پیوند دارد:

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
۶۶ ــ کدام‌یک از خطاهایی که کودک در فرایند زبان‌آموزی تولید می‌کند، نمونه‌ای از پدیدۀ بسط افراطی (overextension) است؟

۱. منفی کردن جملۀ مثبت «پدرم داشت می‌خوابید»
۲. به‌کار بردن فعل گذشتهٔ «پزید» به‌جای «پخت»
۳. اشاره به میوۀ «پرتقال» با واژۀ «توپ»
۴. استفاده از واحدهای اندازه‌گیری وزن و قد به‌جای هم
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

🟡 بسط افراطی پدیده‌ای در یادگیری زبان اول است که در آن، کودک معنای یک واحد واژگانی را به فراتر از مصداقش بسط می‌دهد؛ اشاره به میوۀ پرتقال یا کرۀ ماه با به‌کارگیری واژۀ «توپ» نمونه‌ای از بسط افراطی است.

@MorphoSyntax

☰

🗓 بیستم مهر | روز بزرگداشت حافظ گرامی


پند حکیم محض صواب است و عین خیر
فرخنده آن کسی که به سمع رضا شنید

حافظ وظیفهٔ تو دعا گفتن است و بس
در بند آن مباش که نشنید یا شنید

@MorphoSyntax

☰

🍂 حافظ ز گریه سوخت بگو حالش ای صبا 🍂
🍂 با شاه دوست‌پرور دشمن‌گداز من 🍂

@MorphoSyntax

☰

📖 فرهنگ بزرگ سخن | زیرمدخل «نسبت به»

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | نسبت به


🖊 حرف اضافۀ مرکب «نسبت به» غالباً برای قیاس و سنجش به‌کار می‌رود و البته معنای «در مورد، راجع به» نیز از آن برمی‌آید (نک: فرهنگ بزرگ سخن):

◄ شمار متقاضيان وام مسکن نسبت به سال گذشته افزایش یافته است.

◄ نظر مردم هم به تدریج نسبت به این موضوع تغییر کرده است.
ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ

🖊 بااین‌همه، در سال‌های اخیر «نسبت به» با از میدان به‌در کردن بسیاری از حروف اضافۀ بسیط و مرکب فارسی، به گونۀ افراطی و افسارگسیخته جای آنها را گرفته است:

◄ هيئت مديره در بخشنامۀ خود بر وظيفهٔ سازمان نسبت به حفظ حرمت مشتریان تأكيد كرد.

◄ برخی از کارمندان بانک بازرگانی هنوز شناخت کاملی نسبت به امكانات اين نرم‌افزار جدید ندارند.

◄ نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند که مشتریان احساس خوبی نسبت به بانك‌داری الكترونيكی دارند.

◄ در تنظيم اين قرارداد، واحد انتشارات نسبت به حفظ حقوق پديدآورنده نيز تأکید كرده است.

◄ دولت با اتخاذ رويكرد تازه‌ای نسبت به معضل اعتياد، می‌كوشد تا آن را ريشه‌كن كند.

◄ گویا یکی از نمایندگان مجلس نسبت به پیامدهای نامطلوب تصویب این طرح هشدار داده است.

◄ مدیر گروه نسبت به دانشجویان برخورد مناسبی ندارد و این مسئله بارها گزارش شده است.

◄ وزارتخانه نسبت به شناسایی واحدهای آموزشی و فرهنگی بدون مجوز اقدام کرده است.

◄ انتظار می‌رود که وکیل این متهم اقتصادی در جلسۀ دادگاه نسبت به او اعادۀ حیثیت کند.

◄ همۀ انتقادهایی که نسبت به مدیرعامل شرکت مطرح کرده‌اید، در صورت‌جلسه درج شده است.

◄ خواهشمند است نسبت به واريز شهریۀ نیم‌سال جاری به حساب اين مرکز اقدام فرماييد.
ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ

🖊 در نمونه‌های بالا می‌توان به‌جای «نسبت به» حرف اضافۀ مناسب متن آورد:

◄ هيئت مديره در بخشنامۀ خود بر وظيفهٔ سازمان در حفظ حرمت مشتریان تأكيد كرد.

◄ برخی از کارمندان بانک بازرگانی هنوز شناخت کاملی از امكانات اين نرم‌افزار جدید ندارند.

◄ نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند که مشتریان احساس خوبی به بانك‌داری الكترونيكی دارند.

◄ در تنظيم اين قرارداد، واحد انتشارات بر حفظ حقوق پديدآورنده نيز تأکید كرده است.

◄ دولت با اتخاذ رويكرد تازه‌ای به معضل اعتياد، می‌كوشد تا آن را ريشه‌كن كند.

◄ گویا یکی از نمایندگان مجلس دربارهٔ پیامدهای نامطلوب تصویب این طرح هشدار داده است.

◄ مدیر گروه با دانشجویان برخورد مناسبی ندارد و این مسئله بارها گزارش شده است.

◄ وزارتخانه اقدام به شناسایی واحدهای آموزشی و فرهنگی بدون مجوز کرده است.

◄ انتظار می‌رود که وکیل این متهم اقتصادی در جلسۀ دادگاه به او اعادۀ حیثیت کند.

◄ همۀ انتقادهایی که از مدیرعامل شرکت مطرح کرده‌اید، در صورت‌جلسه درج شده است.

◄ خواهشمند است شهریۀ نیم‌سال جاری را به حساب اين مرکز واریز فرماييد.
ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ ـ ــــ

✔️ شواهد زبانی بالا، با اندک تغییراتی، از نامه‌نگاری‌های اداری و رسانه‌های نوشتاری گردآوری شده‌اند.

@MorphoSyntax

☰

🔍 مسئله (۱۸)

🧰 ویراستار انتشارات دقیانوس که اخیراً به عنوان مسئول قراردادها به استخدام یک شرکت پیمان‌کاری درآمده، در گزارش خود به مدیرعامل شرکت نوشت:

«پیرو اختلاف حقوقی پیش‌آمده در تفسیر قرارداد مورد نظر، مقرر شد که معاون اداری‌مالی موقتاً به‌جای ذی‌حساب شرکت که طرف اصلی قرارداد است، تنها پنجاه درصد از مبلغ قرارداد را به وکیل حقوقی تام‌الاختیار به نمایندگی از وزارت بازرگانی پرداخته، در مقابل، همهٔ تعهدات قانونی ذکرشده در بندهای قرارداد را کان لم یکن تلقی کند.»

🧰 مدیرعامل شرکت که چیز چندانی از نتیجهٔ این گزارش دستگیرش نشده و با نحو کمینه‌گرا هم بیگانه است، نامه را همراه با حاشیه‌نویسی زیر به مسئول قراردادها بازگرداند:

«چه کسی قرار است همهٔ تعهدات قانونی ذکرشده در بندهای قرارداد را کان لم یکن تلقی کند؟»

۱. معاون اداری‌مالی
۲. ذی‌حساب شرکت
۳. وکیل تام‌الاختیار
۴. وزارت بازرگانی

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | تصویب معادل برای ترند

▫️به پیشنهاد گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، برابرنهادهٔ «گرایه» (از مصدر: گراییدن) برای اصطلاح «ترند» به تصویب رسید.

Trend = گرایه
from Proto-West Germanic *trandijan (to turn, roll, revolve)

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | تصویب اصطلاح ساختواژی

▫️در گروه زبان‌شناسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای اصطلاحات ساختواژی زیر معادل‌گزینی شده است:

▪️concatenation: زنجیره‌بندی
▪️concatenative: زنجیره‌ای
▪️non-concatenative: غیرزنجیره‌ای
▪️Root-and-Pattern: ریشه و الگو
▪️templatic morphology: ساختواژهٔ قالبی

▫️مثال: زبان‌های فارسی و عربی به ترتیب دارای ساختواژهٔ زنجیره‌ای و غیرزنجیره‌ای هستند. نظام ساختواژی عربی از نوع ریشه و الگوست که به آن ساختواژهٔ قالبی نیز می‌گویند.

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | زیباجو

⛓‍💥 مراکزی که جراحی‌های موسوم به زیبایی انجام می‌دهند، برای آن‌که مراجعه‌کنندگانِ خود را «بیمار» خطاب نکنند، واژه‌ای ابداع کرده‌اند به نام «زیباجو»! اما اگر پیکرسازی این مراکز هم مثل واژه‌سازی‌شان باشد، باید با احتیاط به آنها نزدیک شد.

⛓‍💥 با توجه به ساختواژهٔ این صفت فاعلی مرکب، «زیباجو» کسی است که به‌دنبال «زیبارو» می‌گردد، مانند «سودجو» که دل‌بستهٔ سود است یا «پناهجو» که درپی پناه می‌رود. تا آنجا که می‌دانیم، گم‌شدهٔ پناهجویان این مراکز، «زیبایی» است و اگر بخواهیم اصطلاحی برای‌شان وضع کنیم، «زیبایی‌جو» به مقصود نزدیک‌تر است.

@MorphoSyntax