☰

📖 داستان کوتاه | گی دو موپاسان

▫️گی دو موپاسان ( ۱۸۵۰ ــ ۱۸۹۳) نویسندهٔ فرانسوی

▫️از مجموعهٔ: هورلا
▫️داستان‌ها: (۱) ابلیس ــ (۲) چتر
▫️مترجم: شیرین دخت دقیقیان
▫️ناشر: نشر چشمه، تهران ۱۳۷۳

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | در دل افتادن

یکی را از بزرگان در طهارت جای در دل افتاد که پیرهن به درویش دهد. مریدی را آواز داد و پیراهن برکشید و به وی داد. گفت: «چرا صبر نکردی تا بیرون آمدی؟» گفت: «ترسیدم خاطری دیگر درآید که مرا از این بازدارد.»

✍🏻 غزالی، کیمیای سعادت، آداب و دقایق زکات دادن
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ


🔖 «به/در دل افتادن» ساخت نامفعولی است که دو ساختار موضوعی مختلف دارد:

(۱). یک گروه اسمی در مقام موضوع درونی ادغام می‌شود و سپس به جایگاه فاعل ساختاری ارتقا می‌یابد.
◄ این حس به دلم افتاد.

(۲). یک بند متممی در جایگاه موضوع درونی ادغام می‌شود و پوچ‌واژۀ ضمیری ناملفوظ در جای فاعل می‌نشیند.
◄ به دلم افتاد که به من نیاز دارد.


🔖 در ساختار موضوعی نخست، گروه اسمی می‌تواند یک بند موصولی بپذیرد که «درجا» بماند یا به پایان جمله «پس‌گذاری» شود:
◄ این حس که به من نیاز دارد به دلم افتاد.
◄ این حس به دلم افتاد که به من نیاز دارد.


✔️ unaccusative = نامفعولی
✔️ argument structure = ساختار موضوعی
✔️ expletive = پوچ‌واژه
✔️ in situ = درجا
✔️ extraposition = پس‌گذاری

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | زبان جای‌گردان چیست؟

..............................................................
▪️Scrambling Language

In a scrambling language like German, Japanese, and Persian, scrambling produces the complete permutation set of argument order variants for a given clause.
..............................................................

🖊 برابرنهادۀ مناسب در برابر واژهٔ بیگانه، اصطلاحی است که نه‌تنها از همۀ ضوابط واژگزینی و اصول دستور زبان پیروی می‌کند، بلکه می‌تواند با توجه به اوزان شعر فارسی، در سخن منظوم هم به‌کار رود:

حالِ ما در غُربتِ ایران و فقدانِ رفیق
جمله می‌گوید زبانِ جای‌گردان غم مخور

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | ناکنایی و نامفعولی


🟣 محمول ناکنایی: فعل لازمی که فاعل آن کنشگر است.

◄ پرنده پرید.
◄ بچه خندید.
◄ مهمانم آمد.

🟣 محمول نامفعولی: فعل لازمی که فاعل آن کنشگر نیست.

◄ پرنده مرد.
◄ بچه ترسید.
◄ عینکم شکست.

🟣 در تصویر پیوست، معیارهایی برای شناسایی محمول‌های ناکنایی و نامفعولی آمده است. اما همهٔ معیارهای بالا، نمونهٔ نقض دارند و برای تشخیص این محمول‌ها بیشتر باید بر ویژگی‌های معنایی تکیه کرد. مصادیق نقض برای هر معیار را می‌توانید خودتان بیابید.

✔️ unergative = ناکنایی
✔️ unaccusative = نامفعولی

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | کسب‌وکار در هند!

🔅این شیوهٔ کسب‌وکار لابد برای‌مان هم مضحک است، هم عجیب. جایی که دستگاه مسئول باید برای آمدوشد شهروندان تسهیلات فراهم کند، وظیفهٔ خود را به بخش خصوصی سپرده است. اما اگر نامش را بگذاریم «نردبان غیرانتفاعی» یا «پلکان رفاهی هیئت امنایی»، شاید دیگر نه طنزآمیز بنماید، نه دور از ذهن. شهروندانی هم که نمی‌خواهند برای این خدمات «اضافه» هزینه بپردازند، می‌توانند با چند صد متر پیاده‌روی، از مسیر دولتی آمدوشد کنند.

🔅چنین تجارتی البته همان‌قدر عجیب است که دولت وظیفهٔ خود را در خدماتی چون بهداشت و درمان، تأمین سرپناه، برقراری نظم و امنیت و جز آنها به بخش خصوصی، یا بدتر از آن، به بخش خصولتی، وانهد و هزینه‌اش را بر دوش مردم تحمیل کند. پرداخت هزینه برای تحصیل در دورهٔ متوسطه و عالی نیز تفاوت چندانی با این نردبان هندوان ندارد و همین قدر بی‌معناست؛ حتی اگر چنین هزینه‌ای برای دورهٔ تحصیلات تکمیلی در رشتهٔ زبان‌شناسی پرداخت شود!

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | ساخت دومفعولی


🔘 ساخت دومفعولی، ساختاری نحوی است که در آن، هر دو موضوع درونیِ محمول دومتعدی، به مقولۀ اسم تعلق دارند. فعل جملۀ (a) دو موضوع درونی با مقولۀ گروهی اسم و حرف اضافه دارد. اما همین فعل در جملۀ (b) دو موضوع درونی با مقولۀ اسم پذیرفته و بنابراین ساخت دومفعولی است:

► (a). Mary sent a present to each family member.
► (b). Mary sent each family member a present.

► (a). Carolyn baked that cake for my children.
► (b). Carolyn baked my children that cake.


🔘 همۀ زبان‌های جهان دارای تناوبی که میان جملات (a) و (b) مشاهده می‌شود، نیستند و ضمناً، در زبان‌هایی مثل انگلیسی که چنین تناوبی یافت می‌شود، همۀ محمول‌های سه‌ظرفیتی (دومتعدی) نمی‌توانند ساخت دومفعولی تولید کنند. فارسی از زبان‌هایی است که برخی از محمول‌های سه‌ظرفیتی آن می‌توانند در ساخت دومفعولی مشارکت کنند:

◄ (الف). سینا کرم سوختگی را به دستش مالید.
◄ (ب). سینا دستش را کرم سوختگی مالید.

◄ (الف). مادر داروی خواب‌آور را به بچه خوراند.
◄ (ب). مادر بچه را داروی خواب‌آور خوراند.


🔘 محمول برخی از خرده‌بندهای متممی و اداتی به مقولۀ اسم تعلق دارد. این نوع جملات را نباید با ساخت دومفعولی خَلط کرد. مثلاً دو سازۀ «شاعر» و «رئیس بانک» در زیر محمول خرده‌بند هستند (در دستور سنتی: تمیز)، نه مفعول جمله. طبیعتاً تناوبی که در نمونه‌های بالا مشاهده کردیم، برای این جملات وجود ندارد:

◄ (الف). گویا برادرتان شما را شاعر می‌داند.
◄ (ب). آقای خاوری خود را رئیس بانک جا زد.


✔️ double object = دومفعولی
✔️ ditransitive = دومتعدی
✔️ small clause = خرده‌بند

@MorphoSyntax

☰

🔍 مسئله (۲۰)

🎒 معاون اجرایی مدرسه که در حال برنامه‌ریزی برای برگزاری اردوی دانش‌آموزی است، در پاسخ به پرسش مدیر گفت:
«این کاری که گفتید، قبلاً انجام شده.»

🎒 اگر مدیر مدرسه در سؤال خود از فعل واژگانی «شدن» استفاده کرده باشد، او چه چیزی از معاونش پرسیده بود؟


۱. آیا اعلام کرده‌اید که دانش‌آموزان پایهٔ هفتم نمی‌شود به این اردو بیایند؟

۲. آیا به والدین دانش‌آموزان اطلاع داده شد که باید موافقت خود را مکتوب کنند؟

۳. آیا هنوز بررسی نشده که چند نفر از دانش‌آموزان متقاضی شرکت در اردو هستند؟

۴. آیا همهٔ خانواده‌ها در جریان قرار گرفته‌اند که چنین اردویی دارد برگزار می‌شود؟

@MorphoSyntax

☰

🗓 یکم آبان | روز ملی نثر پارسی

در نکوداشت ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی (۳۸۵ ــ ۴۷۰ هجری)


. . . چون ازین فارغ شدند، بوسهل و قوم از پای دار بازگشتند و حسنک تنها ماند، چنانکه تنها آمده بود از شکم مادر . . . و حسنک قریب هفت سال بر دار بماند، چنانکه پای‌هایش همه فروتراشید و خشک شد، چنانکه اثری نماند تا به‌دستور فرو گرفتند و دفن کردند، چنانکه کس ندانست که سرش کجاست و تن کجاست. و مادر حسنک زنی بود سخت جگرآور، چنان شنودم که دو سه ماه ازو این حدیث نهان داشتند. چون بشنید، جزعی‌ نکرد، چنانکه زنان کنند؛ بلکه بگریست به‌درد، چنانکه حاضران از درد وی خون گریستند. پس گفت:
بزرگا مردا که این پسرم بود! که پادشاهی چون محمود این جهان بدو داد و پادشاهی چون مسعود آن جهان.
و ماتم پسر سخت نیکو بداشت، و هر خردمند که این بشنید، بپسندید. و جای آن بود. و یکی از شعرای نیشابور این مرثیه‌ بگفت اندر مرگ وی:

ببرید سرش را که سران را سر بود
آرایش دهر و ملک را افسر بود

گر قرمطی و جهود و گر کافر بود
از تخت به‌ دار برشدن منکر بود


📙 تاریخ بیهقی، جلد ششم، ذکر بر دار کردن حسنک وزیر

@MorphoSyntax

☰

📓 کتاب | دستینۀ نظریهٔ نحوی

☆ مجموعۀ مقالات پیوست از معتبرترین آثاری است که در حوزۀ نحو زایشی به قلم شماری از نظریه‌پردازان برجسته تألیف شده است؛ از جمله:

☆ مارک بالتین
☆ کریس کالینز
☆ هُوارد لزنیک
☆ لویجی ریتزی
☆ ایان رابرتس
☆ مارک بیکر
☆ و بسیاری دیگر

▫️The Handbook of Contemporary Syntactic Theory

▫️Edited by:
Mark Baltin and Chris Collins (2001)

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | تحول تاریخی ظرفیت ساختواژی


(۱). شبانروزی خفته بماند و آن درد سر او برفت (نظامی، چهارمقاله)

(۲). مصلحت آن بینم که مر او را خفته بمانیم و برانیم (سعدی، گلستان)
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

✿ در زبان فارسی برخی از فعل‌ها با پسوند سببی آشکار «ــ‌ان»، برخی با پسوند سببی نهان «صفر»، و برخی با هر دو پسوند آشکار و نهان افزایش ظرفیت می‌یابند:

◄ غذا سوخت.
◄ آشپز غذا را سوزاند.

◄ غذا پخت.
◄ آشپز غذا را پخت.

◄ ظرف غذا شکست.
◄ آشپز ظرف غذا را شکاند.
◄ آشپز ظرف غذا را شکست.


✿ در متون کهن، فعل یک‌ظرفیتی «ماندن» می‌توانست با وند صفر سببی، به فعل متعدی تبدیل شود. در نمونۀ (۱) از نظامی، صورت لازم این فعل را می‌بینیم (= در وضعی باقی ماندن) و در نمونۀ (۲) از سعدی، کاربرد متعدی آن را مشاهده می‌کنیم (= در وضعی باقی گذاشتن). حکیم فردوسی نیز در ابیات مختلف، «ماندن» را با الحاق وند صفر، به فعل دوظرفیتی بدل کرده است:

مرا با سپاهم بدان سو رسان
از اینها کسی را بدین سو ممان


🔝 تصویر پیوست: بخشی از مدخل «ماندن» در فرهنگ بزرگ سخن/ برای نمونهٔ مشابه، نک: «سوختن»

@MorphoSyntax

☰

ـ✿ ☆ ✿ـ

گاه
آنچه ما را به حقيقت می‌رساند
خود از آن عاری است.
زيرا
تنها حقيقت است
که رهايی می‌بخشد.
ـ✿ ☆ ✿ـ

مارگوت بیکل (۱۹۵۸)، شاعر آلمانی
مترجم احمد شاملو (۱۳۰۴ ــ ۱۳۷۹)

@MorphoSyntax

☰

🗝 پاسخ مسئله (۱۶):

🚨 پس از عبارت‌هایی همچون «از ترس این‌که/ از بیم آن‌که» که بند اداتی تولید می‌کنند، وجه فعل باید التزامی باشد. در این بند اداتی، ارزش قطبی فعل (مثبت یا منفی) با توجه به کل معنای گزاره تعیین می‌شود.


۱. سارقان از ترس اینکه هویت‌شان آشکار شده باشد . . .
وجه فعل التزامی است؛ صورت مثبت آن هم درست است.
◄◄◄ پاسخ صحیح


۲. سارقان از ترس اینکه شناخته نشوند . . .
وجه فعل التزامی است؛ اما صورت منفی آن نادرست است.
◄◄◄ شناخته بشوند


۳. سارقان از ترس اینکه ردی در بانک به‌جای گذاشته‌اند . . .
وجه فعل باید التزامی شود؛ صورت مثبت آن درست است.
◄◄◄ به‌جای گذاشته باشند


۴. سارقان از ترس اینکه پلیس شناسایی‌شان خواهد کرد . . .
وجه فعل باید التزامی شود؛ صورت مثبت آن درست است.
◄◄◄ شناسایی‌شان بکند


🚨 همان‌گونه که گفتیم، مثبت یا منفی بودن فعل در بند «از ترس این‌که/ از بیم آن‌که» متأثر معنای گزاره است:

◄ سینا از ترس اینکه در امتحان قبول نشود، شب‌ها خوابش نمی‌برد (ترس قبول نشدن).

◄ سینا از ترس اینکه در امتحان مردود بشود، شب‌ها خوابش نمی‌برد (ترس مردود شدن).


@MorphoSyntax

☰

🔠 آزفا | توزیع پیشوند نفی فعل


◀️ شرط دگرجای:

اگر دو یا چند تکواژ بتوانند به صورت سومی متصل شوند، تکواژی که چارچوب زیرمقوله‌بندی خاص‌تری دارد، در رقابت با تکواژهای رقیب پیشی می‌جوید و مانع از اتصال‌ آنها می‌شود. چارچوب زیرمقوله‌بندی عنصر (الف) از (ب) خاص‌تر است، اگر (الف) علاوه‌بر مشخصه‌های (ب)، شامل مشخصه یا مشخصه‌های بیشتری نیز باشد.


◀️ فارسی دارای سه پیشوند تصریفی نفی فعل است که در تصویر پیوست آمده‌اند. در آموزش توزیع گونه‌های نفی فعل به غیرفارسی‌زبانان، می‌توان این‌گونه توضیح داد که:

۱. گونۀ /ni/ منحصراً در کنار «(ا)ست» می‌آید:
نیست، نیستم، نیستند

۲. گونۀ /ne/ پیش از وند «می‌ـ» می‌آید:
نمی‌رود، نمی‌رفت، درنمی‌رفت

۳. گونۀ /na/ در هر جای دیگر می‌آید:
نرود، نرفت، نخواهد رفت، نرفته بود، درنرفت


◀️ به‌گفتۀ دیگر، پیشوند /na/ تابع شرط دگرجای است. منظور از شرط دگرجای، یا شرط «تقدم اصل خاص بر عام» (نخستین‌بار پانینی، زبان‌شناس هندی سدۀ چهارم پیش از میلاد)، همۀ مواضع عامی است که عنصر بی‌نشان، در تقابل با همتایان نشان‌دار خود، در آنها حاضر می‌شود.

✔️ Elsewhere Condition = شرط دگرجای

@MorphoSyntax

☰

🌐 ریشه‌شناسی | هم‌آوایی در «بار»


(۱). بار: آنچه حمل شود

🔖 از فارسی باستان «bar» به معنای «بردن» و هندواروپایی «bher» (= حمل کردن) است. در انگلیسی به صورت واژۀ «burden» (= مسئولیت، بار، محموله) دیده می‌شود. «بار» به معنای «میوه و ثمر» نیز از این ریشه است.


(۲). بار: دفعه و نوبت و مرتبه

🔖 ریشه در ایرانی باستان «vɑra» دارد که برگرفته از «var» به معنای «برگزیدن؛ گردیدن» است. به گفتۀ برخی از اهل فن، واژۀ «باور» (= ایمان، عقیده) نیز برآمده از همین صورت ایرانی باستان است.


(۳). بار: کرانه و ساحل؛ پسوند مکان

🔖 برآمده از ایرانی باستان «pɑra»، به معنای «مرز و کرانه» و ریشۀ «par» به مفهوم «گذشتن، بدان سو رفتن» است. وند «بار» امروزه در واژه‌هایی چون «ارسبار، جویبار، زنگبار، رودبار» دیده می‌شود.


(۴). بار: ریشۀ مصدر باریدن

🔖 از ایرانی باستان «vɑr» و فارسی میانۀ «wɑr» به معنای «باریدن» است. امروزه این صورت، افزون بر واژه‌های مشتق «باران، بارش»، در برخی از واژه‌های مرکب هم به‌کار می‌رود: «آتش‌بار، گهربار، اشک‌بار، شیطنت‌بار».


🔍 واژهٔ «بار» در «بارگاه، دربار، بار عام» از چه ریشه‌ای است؟

@MorphoSyntax

☰

🗓 هفتم آبان | روز کوروش بزرگ/ گسترش زبان فارسی
.
⚜ برپایهٔ رویدادنامهٔ بابلی نبونعید که شرحی از دورهٔ فرمان‌روایی نبونعید، واپسین پادشاه بابل و پس از آن کوروش بزرگ به دست می‌دهد، پادشاه هخامنشی در هفتم آبان (برابر با ۲۹ اکتبر) ۵۳۹ پیش از میلاد، وارد بابل شد. گشودن دروازه‌های این دولت‌شهر، زمینه‌ساز گسترش جغرافیای زبان فارسی شد؛ زبانی که آثار آن را از کوه‌های پامیر در خاور تا کرانهٔ دریای مدیترانه در باختر می‌توان یافت.

@MorphoSyntax

☰

📖 داستان کوتاه | رسول پرویزی

▫️از مجموعهٔ: قصه‌های رسول
▫️داستان‌ها: (۱) قصهٔ عینکم ــ (۲) پالتوی حنایی‌ام
▫️ناشر: انتشارات آئینه جنوب، تهران ۱۳۸۴

▫️رسول پرویزی (۱۲۹۸ ـ ۱۳۵۶) داستان‌نویس اهل تنگستان استان بوشهر است. وی یک‌چند وارد سیاست شد و به نمایندگی مجلس شورای ملی و مجلس سنا رسید. مجموعۀ داستان کوتاه شلوارهای وصله‌دار معروف‌ترین اثر اوست. پرویزی در هشتم آبان ۱۳۵۶ دیده بر جهان فروبست و در حافظیۀ شیراز به خاک سپرده شد.

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | ابهام ساختاری


🔗 ابهام ساختاری غالباً سبب می‌شود که یک ساخت نحوی دو یا چند خوانش مختلف داشته باشد.

◄ نقاش تصویر این مرد را با چشمان بسته کشید.

الف = نقاش در حالی که چشم‌هایش بسته بود، تصویر این مرد را کشید.

ب = نقاش تصویر این مرد را در وضعیتی که چشمان مرد بسته بود، کشید.


🔗 اما ابهام ساختاری همواره خوانش‌های چندگانه تولید نمی‌کند و گاهی ممکن است معانی حاصل، دقیقاً یا تقریباً همسان باشند. از سازهٔ «در این مجلهٔ ادبی» به‌منزلهٔ مرزنمایی برای تبیین تفاوت دو ساختار نحوی استفاده شده است:

◄ در این مجلهٔ ادبی، یک شعر تازه از سهراب منتشر شد.

الف = [یک شعر تازه از سهراب] در این مجلهٔ ادبی منتشر شد.

ب = یک شعر تازه در این مجلهٔ ادبی [از سهراب منتشر شد].


🔗 «از سهراب» در الف وابستهٔ گروه اسمی «یک شعر تازه» است و در ب جزئی از گروه فعلی «منتشر شد» به‌شمار می‌رود. تعبیرهای این ساختار دوگانه بسیار به هم نزدیک‌اند. در نمونهٔ زیر، سازهٔ «از سهراب» می‌تواند همان جایگاه و نقش دوگانه را داشته باشد، اما این‌بار تفاوت دو خوانش برجسته است:

◄ یک شعر تازه از سهراب به دستم رسید.

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | بریز، برشتن، برشتار


غم آتشین‌عذاران نه چنان برشت ما را
که ز خاک بردماند نفس بهشت ما را (صائب)


❇️ واژۀ نوساختۀ «برشتار» نوعی اجاق برقی است که علاوه بر برشته کردن نان، برای گرم کردن یا سرخ کردن برخی از مواد غذایی به‌کار می‌رود (مصوب فرهنگستان). صفت فاعلی «برشتار» که در تقطیع مرسوم، از ستاک گذشته و پسوند «ــ‌ار» ساخته شده، دارای همان الگوی ساختواژی است که در صفت‌های فاعلی «نمودار، بردار، خریدار، ویراستار» و مانند آنها دیده می‌شود.


❇️ مصدر «برشتن» از ستاک حال «بَریز» است که از جمله در ترکیب «نُخودبَریز» (آن‌که نخود را برشته می‌کند و می‌فروشد) آمده است. «بریز» در واژۀ ایرانی باستانِ «braiz» ریشه دارد که مشتق از هندواروپایی «bhreig» و «bher» به معنای «سرخ کردن، کباب کردن» است. این صورت کهن پس از تحولات آوایی، در لاتین به‌شکل «frigo» درآمده و به‌صورت «fry» به انگلیسی رسیده است. بدین ترتیب، صفت‌های فاعلی «برشتار» و «fryer» نیای هندواروپایی مشترکی دارند.

✔️toaster oven = برشتار


@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | آچارلوله‌گیر روکشدار چگونه تولید می‌شود؟


◀️ با شش فرایند: یک ترکیب ریشه‌ای، دو گروه نحوی، سه ترکیب فعلی


1⃣ ریشهٔ فعلی «گیر» واژهٔ «لوله» را به‌عنوان موضوع درونی/ مفعول مستقیم انتخاب می‌کند و ترکیب «لوله‌گیر» ساخته می‌شود (ترکیب فعلی).


2⃣ صفت مرکب «لوله‌گیر» به اسم «آچار» متصل می‌شود و گروه وصفی «آچارِ لوله‌گیر» را می‌سازد (گروه نحوی).


3⃣ در گروه نحوی «آچارِ لوله‌گیر»، صفت و موصوف دستخوش ترکیب می‌شوند و «آچارلوله‌گیر» را می‌سازند (ترکیب ریشه‌ای).


4⃣ ریشهٔ فعلی «کش» واژهٔ «رو» را به‌عنوان وابستهٔ قیدی/ ادات انتخاب می‌کند و ترکیب «روکش» ساخته می‌شود (ترکیب فعلی).


5⃣ ریشهٔ فعلی «دار» واژهٔ «روکش» را به‌عنوان موضوع درونی/ مفعول مستقیم انتخاب می‌کند و ترکیب «روکشدار» ساخته می‌شود (ترکیب فعلی).


6⃣ صفت مرکب «روکشدار» به اسم «آچارلوله‌گیر» متصل می‌شود و سرانجام گروه وصفی «آچارلوله‌گیرِ روکشدار» را می‌سازد (گروه نحوی).

✔️Root Compound = ترکیب ریشه‌ای
✔️Verbal Compound = ترکیب فعلی

@MorphoSyntax

☰

📖 غلط ننویسیم (۱۳۷۰: ۵۱): مدخل «این . . . است که»

@MorphoSyntax