☰

📢 جشن | بزرگداشت سعدی


□ دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران در نکوداشت شیخ اجل برگزار می‌کند.

□ سخنرانی:
○ دکتر میر جلال‌الدّین کزازی
○ دکتر محمود جعفری دهقی
○ دکتر روح‌اله هادی
○ دکتر بهرام پروین گنابادی

□ موسیقی:
○ استاد فرهاد رجبی‌راد، نوازندهٔ تار
○ استاد محمد سلیمانیان، نوازندهٔ سنتور

□ تالار فردوسی، دوشنبه یکم اردی‌بهشت ۱۴۰۴، ساعت پانزده.

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | گوجه‌سبز

▫️اسمش «هَلی»ـه، اما توی جمع غریبه صداش می‌کردیم «آلوچه». مدتی ازش بی‌خبر بودیم، تا این‌که خبردار شدیم پا شده اومده تهران، از سازمان میوه و تره‌بار لیسانس گرفته و از موز و آناناس هم گرون‌تر شده. اسم خودش رو هم عوض کرده، گذاشته «گوجه‌سبز». حق هم داره. کی حاضره برای یک کیلو «هَلی» یازده میلیون تومن پول بده؟!

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | رابط‌های نحوی ــ کلامی


◄ *چون در فصل‌های دوم و سوم رساله به‌تفصیل نظریۀ کمینه‌گرا و مفاهیم بنیادین آن را معرفی خواهیم کرد و همچنین از اهمیت و جایگاه مشخصه‌های صرفی‌نحوی در این نظریه سخن خواهیم گفت، بنابراین در بخش پیش روی تنها تصویری کلی از این انگارۀ دستوری به‌دست می‌دهیم و به جزئیات بیشتر نمی‌پردازیم.

🖍 در جملۀ مرکب بالا، بند پایه/ اصلی با «بنابراین» و بند پیرو/ وابسته با «چون» آغاز شده است. دیگران پیشتر گفته‌اند (از جمله زنده‌یاد استاد نجفی) و سخن دقیقی است که به‌کارگیری هم‌زمان این رابط‌های نحوی ــ کلامی ضرورتی ندارد و باید به آوردن یکی از آنها بسنده کرد.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
★ (۱) چون/ ازآنجاکه/ به این دلیل که/ با توجه به این‌که . . . (۲) بنابراین/ ازاین‌رو/ پس/ لذا . . .
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

◄ چون در فصل‌های دوم و سوم رساله به‌تفصیل نظریۀ کمینه‌گرا و مفاهیم بنیادین آن را معرفی خواهیم کرد و همچنین از اهمیت و جایگاه مشخصه‌های صرفی‌نحوی در این نظریه سخن خواهیم گفت، در بخش پیش روی تنها تصویری کلی از این انگارۀ دستوری به‌دست می‌دهیم و به جزئیات بیشتر نمی‌پردازیم.

◄ در فصل‌های دوم و سوم رساله به‌تفصیل نظریۀ کمینه‌گرا و مفاهیم بنیادین آن را معرفی خواهیم کرد و همچنین از اهمیت و جایگاه مشخصه‌های صرفی‌نحوی در این نظریه سخن خواهیم گفت. بنابراین در بخش پیش روی تنها تصویری کلی از این انگارۀ دستوری به‌دست می‌دهیم و به جزئیات بیشتر نمی‌پردازیم.

◄ در بخش پیش روی تنها تصویری کلی از این انگارۀ دستوری به‌دست می‌دهیم و به جزئیات بیشتر نمی‌پردازیم، زیرا در فصل‌های دوم و سوم رساله به‌تفصیل نظریۀ کمینه‌گرا و مفاهیم بنیادین آن را معرفی خواهیم کرد و همچنین از اهمیت و جایگاه مشخصه‌های صرفی‌نحوی در این نظریه سخن خواهیم گفت.

@MorphoSyntax

☰

✨ دکتر علی‌اشرف صادقی (۲۵ اردی‌بهشت ۱۳۲۰) زبان‌شناس بی‌بدیل ایرانی، استاد بی‌جانشین گروه زبان‌شناسی دانشگاه تهران و عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی است که آثار و پژوهش‌های گران‌سنگش در خدمت به زبان فارسی و زبان‌های ایرانی از شمار بیرون است. در کنار همۀ اینها، استاد علی‌اشرف صادقی از اندک اندیشمندانی است که سبب شده واژۀ «علامه» در زبان فارسی همچنان زنده بماند و کاربرد خود را حفظ کند.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
🔝بیست‌وپنجم فروردین ۱۴۰۴، در بازدید دانشجویان زبان و ادبیات فارسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران از فرهنگستان زبان و ادب فارسی
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | دانش دستوری

● به نظر می‌رسد که ما، آدمیان، گذشته از ادراک‌مان از جهان غیرزبانی و داده‌هایی که همچون دیگر موجودات زنده از دنیای محسوسات به‌دست می‌آوریم، می‌توانیم برپایۀ اندیشه، نوعی دانش را از زنجیره‌ای از عبارت‌های دستوری استخراج کنیم. استخراج اطلاعات مورد نیاز از داده‌های حسی و از رهگذر استنتاج، در عالم جانوران هم رخ می‌دهد، و ادراک نیز معمولاً مربوط به اشیایی است که موجودیت مستقل دارند.

● اما آن «دانش دیگر»، دست‌کم در عالمی که می‌شناسیم، پدیده‌ای بی‌همتاست و کیفیت به‌کل متفاوتی دارد. بدون این منبع شگفتی‌آور دانش، هیچ علمی شکل نمی‌گرفت و بشر، تاریخی در پس خود نداشت. در این میان، دستور زبان، از منظر فلسفهٔ خردگرایی، روش متمایزی برای سامان‌دهی معنا و اندیشه است و امکان شکل‌گیری دانش در مفهوم عام آن را فراهم می‌آورد.

✍🏿 هینزن و شیهان، فلسفۀ دستور جهانی

@MorphoSyntax

☰

📑 مقاله | مطابقه و فاعل بندهای مشخصگر


▪️Agree and the subjects of specificational clauses (2023)

▪️By:
● Susana Bejar, University of Toronto
●Arsalan Kahnemuyipour, University of Toronto Mississauga

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | «اتوبوس قطاری» در برابر «متروباس»

▫️فرهنگستان زبان و ادب فارسی گروه نحوی «اتوبوس قطاری» (به اختصار: قطاری) را در برابر واژهٔ بیگانه «متروباس» به‌تصویب رساند.

▫️پیش از این، شورای واژه‌گزینی کانال «صرف‌ونحو»، اصطلاح «تراستیک» را برای «تراموای چرخ‌لاستیکی» (Rubber-tyred tram) برگزیده بود.

@MorphoSyntax

☰

🔝از جمعیت نود میلیونی کشور، سی‌وچهار میلیون نفر «گیمر»ند!

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | گیمر و گیمینگ


□ اصطلاح «گیمر» (gamer) به کسی گفته می‌شود که تفننی یا حرفه‌ای به بازی‌های رایانه‌ای تعاملی می‌پردازد. این اصطلاح معادل تثبیت‌شده‌ای در فارسی ندارد و گویا در فهرست مصوبات فرهنگستان نیز نیامده یا نگارنده نیافته است. در فارسی غالباً همین وام‌واژۀ «گیمر» و به‌ندرت «بازی‌کن» و «بازی‌باز» در برابر این اصطلاح بیگانه به‌کار رفته است که به‌نظر نمی‌رسد هیچ‌کدام مناسب باشند.

□ صفت فاعلی مرکب «بازی‌کن» در حوزۀ ورزش و بازی‌های سنتی رواج دارد و معمولاً کسی تا وقتی مشغول بازی است یا در یک مجموعه عضویت دارد، «بازی‌کن» (player) به‌شمار می‌رود، نه آن‌که حرفهٔ او «بازی‌کنی» باشد. «بازی‌کن تیم ملی» تا وقتی در تیم ملی بازی می‌کند، «بازی‌کن» این مجموعه خوانده می‌شود، و در غیر این صورت، ورزشکار یک رشته است. «گیمر» از این منظر بیشتر به «بازیگر» در عرصۀ هنر شبیه است که حرفه یا علاقه‌اش «بازیگری» است؛ ضمن آن‌که در بازی‌های گروهی، فلان «گیمر» حرفه‌ای می‌تواند «بازی‌کن» این یا آن تیم باشد.

□ «بازی‌باز» هم معادل مناسبی برای «گیمر» نیست؛ ریشۀ «game» افزون‌بر آن‌که به شکل صفت فاعلی «gamer» درآمده، با صورت مصدری «gaming» نیز آشکار شده است و بنابراین، اگر بخواهیم از «بازی‌باز»، حاصل مصدر بسازیم و آن را به‌جای «gaming» در جملۀ زیر بیاوریم، ناگزیریم به ساخت «بازی‌بازی» تن دهیم که گویی ترکیب حاصل از دوگان‌سازی «بازی» است، و نه افزودن یای حاصل مصدر به صفت فاعلی «بازی‌باز» (در چنین بافتی، استفاده از خود واژۀ «بازی» در برابر «gaming» نیز مناسب نیست):

► Gaming has evolved into a profession for some, with some gamers routinely competing in games for money, prizes, or awards.

□ در مجموع، با توجه به کاربرد رو به تزاید اصطلاح «گیمر» و صورت‌های مشتق و مرکب برآمده از ریشۀ بیگانۀ «game»، به‌نظر می‌رسد که انتخاب واژۀ فارسی مناسب در برابر این اصطلاح، ضروری ــ و البته کمی دیر ــ باشد. شاید استفاده از ریشۀ «ورز» (مصدر «ورزیدن») به‌جای «کن»، در صفت فاعلی «بازی‌ورز» و حاصل مصدر «بازی‌ورزی» بتواند یکی از گزینه‌های قابل تأمل در برابر «گیمر» و «گیمینگ» باشد.

✔️Core gamer
✔️Casual gamer
✔️Hardcore gamer
✔️Gaming industry

@MorphoSyntax

☰

🆕 منتشر شد | سیر تاریخی تحولات اجتماعی زبان فارسی

▫️کتاب «سیر تاریخی تحولات اجتماعی زبان فارسی»، به قلم دکتر بهمن زندی و به کوشش نشر لوگوس منتشر شد. مؤلف با دیدگاهی گسترده و تاریخی، به بررسی رابطهٔ زبان فارسی و اجتماع می‌پردازد و نشان می‌دهد که برای فهم بهتر چالش‌های کنونی زبان فارسی و جامعهٔ ایران، باید به دگرگونی‌های زبانی‌اجتماعی در گذر تاریخ توجه کرد.

@MorphoSyntax

☰

🗓 یکم اردی‌بهشت | بزرگداشت سعدی


مرا مــگوی که ســعدی طریق عشق رها کن
سخن چه فایده گفتن چو پند می‌ننیوشم؟

به راه بادیه رفتن به از نشستن باطل
و گر مراد نیابم به قدر وسع بکوشــم

✨ در نکوداشت ابومحمّد مُشرف‌الدین مُصلِح بن عبدالله بن مشرّف (زادهٔ ۵۸۵ تا ۶۱۵ ــ درگذشتهٔ ۶۹۰ تا ۶۹۵ هجری قمری) متخلص به سعدی و ملقب به «استادِ سخن»، «پادشاهِ سخن»، «شیخِ اجلّ» و «افصح المتکلمین»، شاعر، نویسنده و اندیشمند بی‌مانند پارسی‌گوی ایرانی.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
○ شعر: شیخ اجل
○ صدا: فریدون فرح‌اندوز
○ موسیقی: کامبیز روشن‌روان
○ خط: سهیل قاسمی
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | وجه تمنایی


«. . . ایزد، تعالی و تقدّس، خطهٔ پاک شیراز را به هیبت حاکمان عادل و همت عالمان عامل تا زمان قیامت در امان سلامت نگه داراد.»

✍🏻 شیخ اجل، دیباچهٔ گلستان
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

✿ وجه دعایی/ تمنایی (optative) ارزشی تصریفی از مشخصۀ وجه (mood) است که از امید و آرزوی گوینده به وقوع رخدادی حکایت می‌کند. بسیاری از زبان‌های هندواروپایی کهن در کنار وجه اخباری و التزامی و امری، وجه تمنایی نیز داشتند؛ دو وجه اخباری و تمنایی را در سنسکریت کلاسیک مقایسه کنید:

► Ind: bhavɑmi (= I am)
► Opt: bhaveyam (= would that I were)

✿ در فارسی معاصر، تمنا و آرزو غالباً با وجه التزامی بیان می‌شود (خداوند او را غریق رحمت کند)، اما در متون کهن با افزودن وند تصریفی «ــ‌ا» به ریشۀ فعل یا به توالی ریشه و وند سببی، وجه تمنایی ساخته می‌شد (خداوند او را غریق رحمت کناد). گذشته از صورت «داراد» در نمونۀ بالا، افعال ایجابی و سلبی زیر هم در وجه تمنایی‌اند (از پیکرهٔ گنجور):

◄ رساناد، بیامرزاد، بدهاد، ببخشایاد، ننشیناد، مبینام، مباد (مـ + بو + ـ‌ا + ـ‌د)

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | قید چگونگی؟


«هرگز از دورِ زمان ننالیده بودم و روی از گردشِ آسمان در هم نکشیده، مگر وقتی که پایم برهنه مانده بود و استطاعتِ پای‌پوشی نداشتم. به جامعِ کوفه در‌آمدم دلتنگ؛ یکی را دیدم که پای نداشت. سپاسِ نعمتِ حق به‌جای آوردم و بر بی‌کفشی صبر کردم.»

✍🏻 شیخ اجل، باب سوم گلستان
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

🔖 نقش دستوری «دل‌تنگ» در متن بالا چیست؟ در سنت دستورنویسی فارسی چنین عنصری را غالباً قید چگونگی یا حالت می‌نامند؛ اما «دل‌تنگ» در این‌جا از چندوچون «آمدن» سخن نمی‌گوید. قید چگونگی در جملهٔ زیر آمده است:

◄ او شتابان/ لنگ‌لنگان/ به‌آرامی آمد.

🔖 صفت «دل‌تنگ» در نمونهٔ بالا وضعیت فاعل را هنگام «آمدن» توصیف می‌کند و ازاین‌رو، نقش دستوری آن محمول ثانویهٔ همامدی فاعل‌محور است؛ یعنی محمولی فرعی که با محمول اصلی هم‌زمانی دارد و وابستهٔ کنشگر است. «زیرخاک‌نرفته» در جملهٔ زیر هم چنین نقشی دارد:

◄ پدرش زیرخاک‌نرفته ثروتش را به او بخشید.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
🔝ایران، ترکمن‌صحرا

@MorphoSyntax

☰

📢 خبر | دوقطبی زبانی در شورای شهر ارومیه

▫️دعوا بر سر خواستن و نخواستن فارسی است؟! خیر؛ اعضای محترم ترک‌زبان شورای شهر ارومیه در جلسات به ترکی صحبت می‌کنند. عضو محترم کردزبان شورا اعتراض کرده و گفته است اگر در جلسات به ترکی صحبت شود، او نیز به کردی سخن خواهد گفت و درخواست مترجم می‌کند. فاعتبروا يا أولي الأبصار.

@MorphoSyntax

☰

✨ دکتر ژاله آموزگار یگانه (۱۲ آذر ۱۳۱۸)، بانوی فرهیختهٔ ایرانی، استاد بی‌مانند فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشگاه تهران و عضو پیوستهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. گذشته از پژوهش‌ها، ترجمه‌ها و تألیفات پرشمار و گران‌سنگی که از این استاد فرزانه به‌یادگار مانده‌اند، نسل‌های پیاپی از پژوهندگان و استادان و علاقه‌مندان به فرهنگ ایران‌زمین و زبان‌های ایرانی، در پرتو علم او توفیق کسب معرفت و دانش یافته‌اند. استاد آموزگار که دکترای خود را از دانشگاه سوربن دریافت کرده، دارندهٔ نشان لژیون دونور از دولت فرانسه است.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
🔝بیست‌وپنجم فروردین ۱۴۰۴، در بازدید دانشجویان زبان و ادبیات فارسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران از فرهنگستان زبان و ادب فارسی
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

🗝 پاسخ مسئله (۳۱)

🎼 وقتی هانس زیمر با همکاری لیزا جرارد موسیقی ماندگار فیلم تاریخی‌حماسی گلادیاتور (۲۰۰۰) را ساخت، از میان آثار بالا فقط کتاب تحلیل کمینه‌گرا (۱۹۹۹)، اثر زبان‌شناس نامدار، هوارد لزنیک، منتشر شده بود.

@MorphoSyntax