☰

🔘 مقدمات زایشی | تحلیل سازه‌ای

▫️Generative Syntax
▫️Constituent Analysis

@MorphoSyntax

☰

🔘 مقدمات زایشی | ساخت گروه

▫️Generative Syntax
▫️Phrase Structure

@MorphoSyntax

☰

❇️ بیضای فارس، زادگاه سیبویه

▫️ابوبشر عمرو بن عثمان بن قنبر سیبَوَیه (۱۴۰ هـ / ۷۵۸ م ــ ۱۸۰ هـ / ۷۹۶ م) نامدار به سیبَوَیه شیرازی و صاحب الکتاب، از بزرگ‌ترین دانشمندان ایرانی صرف و نحو زبان عربی و پیشوای مکتب نحوی بصره بود.

▫️سیبویه به روایتی در ۲۷ شعبان سال ۱۴۰ هجری در بخش بیضای فارس زاده شد و در حالی که هنوز چهل گردش زمین به دور خورشید ندیده بود، در سفر به خراسان، بیمار شد و دیده بر جهان فروبست. آرامگاهی در شهر شیراز و‌ مقبره‌ای هم در سیراف بوشهر به وی منسوب است.

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | سامانهٔ موقعیت‌یابی جهانی


□ اصطلاح «جی‌پی‌اس» که در فارسی بسیار پرکاربرد شده، از رهگذر سرواژه‌سازی (alphabetism) و برپایهٔ عبارت زیر ساخته شده است:
▪️Global Positioning System

□ گروه واژه‌گزینی فرهنگستان در برابر این اصطلاح تخصصی، برابرنهادهٔ «سامانهٔ موقعیت‌یابی جهانی» را وضع کرده و سرنام (acronym) «ساموج» را از آن ساخته است.

□ وام‌واژهٔ «سیستم» معانی و کاربردهای مختلفی در زبان فارسی یافته است، از جمله:
نظام، منظومه، دستگاه، سامانه، شبکه، سازوکار، سازگان، و . . .

▪️سیستم/ سامانهٔ دریافت‌کنندهٔ تماس
▪️سیستم‌های/ منظومه‌های سیاره‌ای
▪️سیستم‌های/ سازوکارهای حفاظت
▪️سیستم/ دستگاه گردش خون
▪️سیستم/ شبکهٔ فاضلاب
▪️سیستم/ سازگان بستر
▪️سیستم/ نظام سلامت

□ در معادل‌گزینی مفهومی گاهی نیازی نیست واژهٔ «سیستم» را عیناً ترجمه کنیم. مثلاً در علوم نظامی، برای اصطلاح «ejection system» که در صندلی خلبان هواپیما به‌کار می‌رود، واژهٔ مرکب «صندلی‌پران» مصوب شده است.

@MorphoSyntax

☰

🗝 پاسخ مسئله (۴):

ــ هیئت منصفه می‌داند [CP که او بی‌گناه است].
ــ او پذیرفت [CP که فرزند دومش جانشینش شود].


▫️خرده‌بندهای متممی (complement small clause):
خرده‌بندهای متممی که ناخودایستا و فاقد زمان و مطابقه‌اند، و به پیروی از توالی زیربنایی SOV در فارسی، پیش از فعل آشکار می‌شوند، ظرفیت محمول را برآورده می‌کنند.

ــ هیئت منصفه [SC او را بی‌گناه] می‌داند.
ــ او [SC فرزند دومش را به جانشینی خود] پذیرفت.

@MorphoSyntax

☰

🪶 نسخهٔ آشفتهٔ دیــــوان عمــــر ما مپـــرس
خط غلط معنی غلط انشا غلط املا غلط 🪶

✍🏻 اسیر شهرستانی (سدهٔ یازدهم هجری)
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

🔻خرده‌بند رابطهٔ فاعلی ــ محمولی بی‌زمان است که ممکن است مشخصهٔ مطابقه در آن آشکار شود؛ مانند مطابقه در شمار در نمونهٔ زیر:

ــ ایرانیان [SC سعدی و حافظ را شاعرانی بزرگ] می‌دانند.

🔻در بیت بالا، سازه‌های «خط غلط»، «معنی غلط»، و . . . خرده‌بند به‌شمار می‌روند؛ جزء نخست، فاعل ساختاری و جزء دوم، محمول خرده‌بند است.

@MorphoSyntax

☰

✨ در نکوداشت یاد استاد بدیع‌الزمان فروزانفر
✨ ۱۴ شهریور ۱۲۷۶ ــ ۱۶ اردیبهشت ۱۳۴۹

▫️محمدحسین بُشرویه‌ای، بلندآوازه به بدیع‌الزمان فروزانفر، شاعر و ادیب، نویسنده، مترجم، پژوهشگر و نام‌آورترین استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران که در دانش و نبوغ کم‌مانند بود.

▫️در محضر او بی‌واسطه شاگردی کرده‌اند:
پرویز ناتل خانلری، ذبیح‌اله صفا، حمیدی شیرازی، عبدالحسین زرین‌کوب، غلامحسین یوسفی، محمدامین ریاحی، محمد دبیرسیاقی، محمدرضا شفیعی کدکنی، سیمین دانشور، ضیاءالدین سجادی، جلال متینی، صادق گوهرین، منوچهر ستوده، منوچهر مرتضوی، قدمعلی سرامی، از میان بسیاری دیگر.

@MorphoSyntax

☰

📑 ارائه مقاله | ساخت زبان فارسی

▪️Subjunctive-Negation Interaction in Persian (2008)

▪️By: Ali Darzi

🕦 سه‌شنبه، هجدهم اردیبهشت ۱۴۰۳


@MorphoSyntax

☰

🗝 پاسخ مسئله (۵):


🔻حذف فعل از ساخت همپایهٔ دوم (با وابسته‌هایش یا بدون آنها) کافت (gapping) خوانده می‌شود.

ــ کآن کافر اعدا می‌کشد، وین سنگ‌دل احباب را [می‌کشد].

ــ سینا برایش کتاب خرید، مینا [برایش] دفتر [خرید].


🔻ساخت‌های فهرستواره (list-like structure) نوعی کافت به‌شمار می‌روند:

ــ نوشیدنی چی میل دارید؟
من قهوه، ایشان چای.


🔻در فارسی، فرافکنی که در کافت و از جمله در ساخت‌های فهرستواره حذف می‌شود، گروه زمان (TP) است.

ــ سه چیز پایدار نماند: مال بی‌تجارت و علم بی‌بحث و ملک بی‌سیاست [TP پایدار نماند].

@MorphoSyntax

☰

📑 ارائه مقاله | ساخت زبان فارسی

▪️Resolving ambiguous
polarity stripping ellipsis
structures in Persian

▪️By:
Vahideh Rasekhi
Jesse A. Harris

🕦 سه‌شنبه، بیست‌وپنجم اردیبهشت ۱۴۰۳

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | خداداد، بشقاب‌پرنده


▪️بنا به تعاریف سنتی، واژهٔ مرکب فعلی (موسوم به مرکب ثانویه) آن است که در ساختارش عنصر فعل حضور دارد؛ در مقابل، مرکب ریشه‌ای (موسوم به مرکب اولیه) در ساختار صرفی خود فعل ندارد:

✔️ فعلی: آب‌گرم‌کن، زربافت، اعیان‌نشین، درس‌خوانده

✔️ ریشه‌ای: کاغذدیواری، بزرگراه، ددمنش، کاهگل


▪️با توجه به اینکه برخی از زبان‌ها، از جمله فارسی، دارای محمول مرکب‌اند و گاه با حذف جزء فعلی این محمول‌ها، واژه‌های مرکب را با جزء غیرفعلی محمول مرکب و یک وابسته می‌سازند، دقیق‌تر این است که واژه‌های مرکب فعلی را آنهایی بدانیم که در ساختواژهٔ خود ساختار موضوعی دارند؛ یعنی ترکیب‌هایی که از محمول و وابسته‌اش (ادات یا موضوع) ساخته می‌شوند:

✔️ فعلی: خداباور، میهن‌دوست، جان‌نثار، تیزپرواز

✔️ ریشه‌ای: گریزپا، نوشت‌افزار، بزن‌بزن، شناسنامه


▪️در هیچ‌کدام از مرکب‌های فعلی بالا، عنصر فعل حضور ندارد و در مقابل، همهٔ مرکب‌های ریشه‌ای بالا که فاقد ساختار موضوعی‌اند، در ساختواژهٔ خود ریشهٔ فعل دارند. در تقابل دو ترکیب «خداداد» و «بشقاب‌پرنده» نیز اولی مرکب فعلی و دومی مرکب ریشه‌ای است:

(۱). در ترکیب «خداداد»، جزء «داد» (داده) که هسته است، محمول ترکیب به‌شمار می‌رود و اسم «خدا» در جایگاه موضوع بیرونی به آن ملحق شده است. به‌همین ترتیب، «خداباور» هم که فاقد عنصر فعل است، در طبقهٔ مرکب‌های فعلی قرار دارد و «خدا» در نقش موضوع درونیِ «باور» (داشتن) ادغام شده است.

(۲). در عبارت «بشقابِ پرنده»، اسم «بشقاب» هسته است و صفت «پرنده» با افزوده شدن به آن، گروه نحوی «بشقاب‌ِ پرنده» را ساخته است. سپس این دو جزء دستخوش ادغام صرفی (پسانحوی) شده‌اند و گروه اسمی را به واژهٔ مرکب «بشقاب‌پرنده» تبدیل کرده‌اند. به دلیل حضور ریشهٔ فعلی «پر» (پریدن)، این ترکیب را نمی‌توان در طبقهٔ مرکب‌های فعلی قرار داد.


▪️عبارت «رانندهٔ تاکسی» یک گروه اسمی است. واژه‌های مرکب «راننده‌تاکسی» و «تاکسی‌ران» در کدام طبقه از انواع ترکیب جای می‌گیرند؟ واژهٔ انگلیسی «taxi driver» چطور؟

▫️Verbal compound
▫️Root compound

@MorphoSyntax

☰

🔍 مسئله (۶):


الف. سازه‌های عطفی بیت سوم در زیر، واژهٔ مرکب‌اند یا گروه نحوی؟

ب. سازه‌های عطفی بیت سوم در زیر، صفت فاعلی‌اند یا مفعولی؟


(۱) ـ
ز دریای عمان برآمد کسی
سفر کرده هامون و دریا بسی

(۲) ـ
عرب دیده و ترک و تاجیک و روم
ز هر جنس در نفس پاکش علوم

(۳) ـ
جهان گشته و دانش اندوخته
سفر کرده و صحبت آموخته

(۴) ـ
به هیکل قوی چون تناور درخت
ولیکن فرو مانده بی‌برگ سخت


📚 بوستان سعدی، باب اول، در عدل و تدبیر و رای، به تصحیح محمدعلی فروغی

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | پسوندهای اسم‌ساز هندواروپایی


□ در زبان‌های هندواروپایی، پسوندهای اسم‌ساز «d/t/th» به واژگونه‌ای (allomorph) از ریشه ملحق می‌شوند و اسم مشتق می‌سازند. نمونه‌های زیر در انگلیسی این‌گونه ساخته شده‌اند:

▪️gif-t (from give)
▪️fligh-t (from fly)
▪️sigh-t (from see)
▪️dee-d (from do)
▪️floo-d (from flow)
▪️bro-th (from brew)
▪️bir-th (from bear)


□ در رویکردهای سنتی، اسمی مانند «بُرد» (از ریشۀ bar)، از ستاک گذشته و پسوند صفر اسم‌ساز ساخته شده است. این تحلیل نه اعتبار نظری و هم‌زمانی دارد (که از آن صرف نظر می‌کنیم)، نه با پیشینۀ تاریخی زبان فارسی سازگار است. در فارسی پسوندهای اسم‌ساز «d/t» بازماندۀ همان سه پسوند هندواروپایی‌اند که در ساختار اسم‌های مشتق فراوانی به‌کار می‌روند؛ از جمله:

▪️سوخت در: سوخت خودرو
▪️بافت در: بافت پارچه
▪️نشست در: نشست سران
▪️رسید در: رسید نامه
▪️خرید در: خرید مناسب
▪️دید در: دید ندارم
▪️بُرد در: برد تیم ملی


□ براساس این تحلیل، «بُرد» در فارسی (از ریشۀ bar) و «birth» در انگلیسی (از ریشۀ bear) سرگذشت مشترکی دارند. هر دو واژه برآمده از ریشۀ هندواروپایی «bher»، به معنای «بردن، حمل کردن»، هستند که با یکی از پسوندهای مورد بحث به اسم تبدیل شده‌اند.

@MorphoSyntax

☰

📖 ده حماسهٔ بزرگ ادبیات جهان (۱/۲)


(۱۰). حماسهٔ گیلگَمِش
▫️سراینده: گمنام
▫️تاریخ سرایش: حدود ۲۰۰۰ پیش از میلاد

🗞 گیلگَمِش شعری حماسی است که در میان‌رودان (بین‌النهرین) باستان شکل گرفت و قدیم‌ترین اثر ادبی برجستهٔ بازمانده است. گیلگمش با دوستی به نام انکیدو به سفرها و نبردهای زیادی می‌رود. پس از مرگ انکیدو، بر اثر بیماری‌ای که خدایان برای مجازات دچارش کرده بودند، ترس از مرگ در جان گیلگمش می‌افتد و برای جاودانه شدن به جستجوی اوتَنَپیشتی، دانای بازمانده از طوفان بزرگ، می‌رود. اما سرانجام درمی‌یابد که جاودانگی از دسترس او بیرون است.


(۹). کمدی الهی
▫️شاعر: دانته آلیگیری
▫️تاریخ سرایش: ۱۳۲۰ میلادی

🗞 کمدی الهی سه‌گانه‌ای ا‌ست به شعر که دانته، شاعر و نویسندهٔ ایتالیایی، نوشتن آن را تا زمان مرگش در سال ۱۳۲۱ میلادی کامل کرد. این کتاب از زبان اول شخص است و دانته در این کتاب، سفر خیالی خود را به دوزخ، برزخ و بهشت تعریف می‌کند. این اثر کمک کرد تا زبان توسکانی و شیوهٔ نوشتاری آن به معیاری برای زبان ایتالیایی تبدیل شود.


(۸). پان تادِئوش
▫️سراینده: آدام میتسکیه‌ویچ
▫️تاریخ سرایش: ۱۸۳۴ میلادی

🗞 پان تادِئوش از برجسته‌ترین سروده‌های حماسی و ملی لهستان، نوشتهٔ آدام میتسکیه‌ویچ است که خواندن آن در مدارس لهستان الزامی است. این اثر که یکی از آخرین اشعار حماسی بزرگ ادبیات اروپا محسوب می‌شود، رمانی منظوم از دنیای اشراف لیتوانیایی در آستانهٔ ورود ارتش ناپلئون است و با بهره‌گیری از شعر غنایی، ترانه، کنایه و واقع‌گرایی نگاشته شده ‌است.


(۷). بـِیُوولف
▫️سراینده: گمنام
▫️تاریخ سرایش: بین ۷۰۰۰ تا ۱۰۰۰ میلادی

🗞 بـِیُوولف نخستین حماسهٔ شناخته‌شدهٔ اروپایی است و به زبان انگلیسی کهن نوشته شده است. این رزم‌نامه به داستان نبردهای پهلوانی به نام بیوولف می‌پردازد که قبیله‌ای دانمارکی را از دست جانور خون‌خواری به نام گرندل می‌رهاند و سپس در دریا فرومی‌رود تا مادر آن جانور را هم بکشد. وی پس از آن پادشاه قبیلهٔ خود می‌شود، ولی سرانجام در جنگ با اژدها جان می‌بازد.


(۶). بهشت گمشده
▫️سراینده: جان میلتون
▫️تاریخ سرایش: ۱۶۶۷ میلادی

🗞 بهشت گمشده اثری‌ است حماسی که به قلم شاعر انگلیسی سدهٔ هفدهم، جان میلتون نوشته شده است. شاعر در نیمه‌های نگاشتن این اثر بینایی خود را درپی مطالعهٔ فراوان از دست داد و از آن پس، آنچه را در ذهن داشت، برای دخترانش بازگو کرد و آنان به نگاشتن آن همت گماردند. این حماسه، روایتی مسیحی ا‌ست از سقوط انسان: وسوسهٔ آدم و حوا به دست ابلیس و بیرون رانده شدن‌شان از باغ عدن بهشت.

@MorphoSyntax

☰

📖 ده حماسهٔ بزرگ ادبیات جهان (۲/۲)


(۵). اُدیسه
▫️سراینده: هومر
▫️تاریخ سرایش: اواخر سدهٔ هشتم پیش از میلاد

🗞 ادیسه که از تأثیرگذارترین آثار ادبیات مغرب‌زمین به‌شمار می‌آید، یکی از دو کتاب کهن اشعار حماسی یونان اثر هومر، ادامهٔ ایلیاد است. ادیسه سرگذشت بازگشت یکی از سران جنگ تروآ، به نام ادیسیوس است. در این سفر که ده سال به درازا می‌کشد، ماجراهای مختلف و خطیری برای وی و همراهانش پیش می‌آید. در نهایت ادیسیوس که همگان گمان می‌بردند کشته شده است، به وطن بازمی‌گردد و دست متجاوزان را از سرزمین خود کوتاه می‌کند.


(۴). ایلیاد
▫️سراینده: هومر
▫️تاریخ سرایش: اواخر سدهٔ هشتم پیش از میلاد

🗞 ایلیاد به همراه ادیسه در زمرهٔ کهن‌ترین آثار ادبیات غرب برشمرده می‌شود. در این حماسه از جنگ تروا و محاصرهٔ ده‌سالهٔ آن که به دلیل دزدیدن هلن، همسر منلائوس به دست پاریس اتفاق افتاد، سخن به میان آمده‌ است. داستان به جنگ‌ها و درگیری‌های میانِ سپاه آخاییان، به فرماندهی آگاممنون، و سپاه ترواییان، به فرماندهی هکتور می‌پردازد. شمار زیادی از اساطیر یونان مانند زئوس، آتنا، آپولون، آشیل، پاریس، و آژاکس نقش مهمی در این داستان دارند.


(۳). رامایانا
▫️سراینده: والمیکی؟
▫️تاریخ سرایش: ۴۰۰ پیش از میلاد تا ۲۰۰ میلادی

🗞 رامایانا حماسهٔ باستانی هندوستان است که در کنار مهاباراتا، دو منظومهٔ بزرگ حماسی هند را پدید می‌آورند. رامایانا تنها به داستان‌های رزمی نمی‌پردازد، بلکه در میان داستان‌ها، به آموزه‌های دانشمندان و حکیمان هندی و دیدگاه‌های فلسفی و دینی اشاره می‌کند. نظم رامایانا را به والمیکی نسبت داده‌اند که در حدود سدهٔ سوم پیش از میلاد مسیح می‌زیست و تجربهٔ شاعری نداشت. تلسی داس، شاعر نامدار و صاحب سبک هندی نیز در حدود سال‌های ۱۵۳۲ تا ۱۶۲۳ میلادی این منظومه را از زبان بی‌مانند فارسی به نظم هندی درآورده ‌است.


(۲). مَهابَهاراتا
▫️سراینده: ویاسَ
▫️تاریخ سرایش: سدهٔ پنجم پیش از میلاد

🗞 مَهابَهاراتا سروده‌ای حماسی به زبانِ سانسکریت است که به‌همراهِ رامایانا یکی از دو حماسهٔ تاریخِ هند به‌شمار می‌رود. مهاباراتا نوشتهٔ ویاسَ و گروهی از مؤلفان، با بیش از یک‌صدهزار بیت، بلندترین حماسهٔ منظوم جهان و به‌گونه‌ای شاهنامهٔ هندیان است. برخی از تاریخ‌دانان، موضوعِ این سروده‌ها را الهام‌گرفته از نبرد میانِ مردمان آریایی و دراویدی در هزارهٔ دوم پیش از میلاد می‌دانند. مهاباراتا در قدیم به‌دستور اکبر شاه با نام رزم‌نامه به فارسی ترجمه شده ‌است.


(۱). شاهنامهٔ فردوسی
▫️سراینده: حکیم ابوالقاسم فردوسی
▫️تاریخ سرایش: بین ۹۷۷ تا ۱۰۱۰ میلادی

🗞 و سرانجام در فهرست دهگانهٔ حماسه‌های منظوم بشری، شاهنامه فردوسی، با نزدیک به ۵۰٬۰۰۰ تا ۶۱٬۰۰۰ بیت، برترین و برجسته‌ترین سرودهٔ حماسی جهان به‌شمار می‌رود که سرایش آن دست‌آوردِ دست‌کم سی سال کارِ پیوستهٔ این سخن‌سرای حکیم است. اهمیت شاهنامه چنان است که همچنان تأثیر خود را بر زبان و فرهنگ ایرانیان حفظ کرده است. گویند حکیم توس با سرودن شاهنامه زبان پارسی را پایدار کرد. او هنگامی این منظومهٔ سترگ را سرود که زبان پارسی دچار آشفتگی بود. فردوسی در سرودن شاهنامه که سرشار از حماسه و حکمت است، بیشتر از واژه‌های فارسی بهره برده و شمار واژه‌های عربی در شاهنامه را حدود ۸۶۵ واژه برآورد کرده‌اند.

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | تصویب اصطلاح صرفی‌نحوی

▫️برای دو اصطلاح زیر در گروه زبان‌شناسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی معادل‌گزینی شده است:

▪️syncretism: هم‌تصریفی
▪️contextual syncretism: هم‌تصریفی بافتی


▫️هم‌تصریفی که نوعی هم‌نامی نظام‌مند است، به تصریف‌های متفاوت یک تکواژه اطلاق می‌شود که در مجموعهٔ صیغگان آن، صورت همسان یافته‌اند.

▫️مثلاً در دو وجه امری و التزامی، فعل‌های دوم شخص جمع پدیدهٔ هم‌تصریفی را نشان می‌دهند، اما صیغه‌های دوم شخص مفرد تمایز خود را حفظ کرده‌اند.

✔️ امـــــری: این دارو را حتماً بخور/ بخورید!
✔️ التزامی: این دارو را باید بخوری/ بخورید.

@MorphoSyntax

☰

🔍 مسئله (۷):


▫️در بیت زیر، نقش دستوری مصراع دوم چیست و به کدام فرافکن جمله متصل می‌شود؟

در کارِ گلاب و گل حکمِ ازلی این بود
کاین شاهدِ بازاری وان پرده‌نشین باشد

🖊حافظ، به اهتمام محمد قزوینی و قاسم غنی


در کارِ گلاب و گل حکمِ ازلی این بود
کان شاهدِ بازاری وین پرده‌نشین باشد

🖊حافظ، به سعی سایه (امیرهوشنگ ابتهاج)

@MorphoSyntax