☰

🔴 تحول در علوم انسانی؟

🔺 خانهٔ گفتگوی تحــــــول در علوم انسانی
🔺 سیادت/ سیمای اینترنتی دانشگاه تهران

@ut_internet_tv
@MorphoSyntax

☰

☑️ زبان پیوندی | رده‌شناسی ساختواژی

□ پرسش زیر، یکی از سؤالات کنکور دکتری زبان‌شناسی (۱۴۰۳) است که با حوزۀ ساختواژه و رده‌شناسی ساختواژی پیوند دارد:

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
سؤال ۱۰ ـ در زبان‌های پیوندی (agglutinative) انتظار می‌رود کدام پدیدۀ زیر مشاهده شود؟
۱. نبود خوشۀ همخوانی آغازین (initial consonant cluster)
۲. اعمال قاعدۀ ضمیراندازی (pro-drop rule)
۳. وجود مجهول‌های صفتی (adjectival passive)
۴. رعایت اصل بندش (closure principle)
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

□ فارسی معاصر از منظر رده‌شناسی ساختواژی در گروه زبان‌های پیوندی قرار دارد. در زبان‌های پیوندی هر واژه می‌تواند از چند تکواژ تشکیل شود، مرز میان تکواژها روشن و مشخص است، و به‌ندرت واژ آمیخته‌ای در این زبان‌ها یافت می‌شود.

□ از قضا هر چهار ویژگی گزینه‌های بالا در فارسی وجود دارد: در الگوی هجایی فارسی معاصر خوشۀ همخوانی آغازین یافت نمی‌شود؛ ساختار نحوی فارسی اجازه می‌دهد که پارامتر ضمیراندازی اعمال شود؛ مجهول‌های موسوم به صفتی در فارسی حضور دارند؛ و سرانجام این‌که اصل بندش غالباً در ساختواژۀ فارسی رعایت می‌شود.

□ براساس اصل بندش، وندهای تصريفی راه را بر واژه‌سازی ــ یعنی اشتقاق و ترکیب ــ می‌بندند. نمونه‌های نقض این اصل را می‌توان در بسیاری از زبان‌های جهان جست؛ اما به‌هرروی اگر زبانی پیوندی باشد، انتظار داریم که وندافزایی در آن، عموماً از چنین اصلی پیروی کند.

□ سه پدیدۀ دیگر که در گزینه‌های بالا آمده‌اند، با پیوندی بودن یک زبان ارتباطی ندارند. در مقابل، وقتی زبانی مانند فارسی، پیوندی است و با حفظ شفافیت مرز تکواژها، واژه‌های تصریفی و اشتقاقی می‌سازد، پیش‌بینی می‌شود که الگوی ساختواژی‌اش اصل بندش را رعایت کند و وندهای تصریفی را پس از اشتقاق و ترکیب به ریشه بیفزاید.

@MorphoSyntax

☰

🔳 کودکان روستایی در چابهار خود را این‌گونه به مدرسه می‌رسانند!


🗣 سیاه‌نمایی می‌کنی. بسیاری از روستاهای چابهار جاده و پل و خودرو دارند و کودکان روستایی با وسیلهٔ نقلیه به کلاس و درس می‌روند.

👤 غلط خوندی برادر! «ی» در «روستایی» عنصر وابستهٔ نکره است، نه پسوند اشتقاقی صفت‌ساز.

🗣 اگه هدفت سیاه‌نمایی نبود، چرا از امکانات دیگهٔ زبان فارسی استفاده نکردی؟ مثلاً از «یک» نکره؟ حالا کجا درمی‌ری؟

👤 برم ببینم اصطلاح «سیاه‌نمایی» از کی جای واژهٔ «نقد» رو گرفته، چرا در هزار سال گذشته بزرگان ادب فارسی این واژه رو نساختند و به‌کار نبردند، چرا معادل تخصصی و دقیقی در زبان‌های شناخته‌نشده ندارد، چرا . . . ؟

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | تصویب سه اصطلاح صرفی

▫️برای سه اصطلاح زیر در گروه زبان‌شناسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی معادل‌گزینی شده است:

▪️Infix: درون‌وند
▪️Interfix: میان‌وند
▪️Transfix: تراوند

▫️پیش از این، برای اصطلاح «infix» برابرنهادهٔ «میان‌وند» پیشنهاد شده بود و در برابر «interfix» نیز واژهٔ «بیناوند» رواج یافته بود.

@MorphoSyntax

☰

📘 کتاب | واژه‌نامهٔ زبان‌شناسی و آواشناسی

🔹A Dictionary of Linguistics and Phonetics (Sixth Edition/ 2008)

🔹By:
David Crystal

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | aktionsart

▪️واژۀ آلمانی «aktionsart» که در انگلیسی به «kinds of action» ترجمه شده است و مترادفی برای اصطلاح تخصصی «event-type» به‌شمار می‌رود، به نمود واژگانی محمول‌ها اشاره می‌کند. برای مثال، در دسته‌بندی وندلر از نمود واژگانی محمول‌ها، فعل‌های «یافتن» و «ساختن» در جمله‌های زیر به‌ترتیب دارای نمود واژگانی دستاوردی و انجامی هستند:

✔️ نمود دستاوردی (achievement)
(۱). پدرش این کیف را یافت.

✔️ نمود انجامی (accomplishment)
(۲). پدرش این خانه را ساخت.

▪️اصطلاح «aktionsart» را می‌توان به «کنش‌گونه/ گونۀ عمل/ گونۀ کنش/ نوع عمل» و مانند آنها ترجمه کرد. اما این اصطلاح برابرنهادهٔ تثبیت‌شده‌ای در فارسی ندارد و زبان‌شناسان معادل‌های مختلفی را در برابر آن به‌کار برده‌اند (نک: مدخل «aspect» در کریستال ۲۰۰۸).

@MorphoSyntax

☰

🌐 چگونه الگوهای پیچیده از قوانین ساده پدیدار می‌شوند؟

▫️بازی زندگی یک اتوماتای سلولی است که در ۱۹۷۰ به کوشش ریاضیدان انگلیسی، جان کانوی (۱۹۳۷ ــ ۲۰۲۰) پدید آمد. گسترش بازی زندگی تنها به وضعیت آغازین آن وابسته است و به ورود عامل انسانی نیازی ندارد. بازیکن چیدمان اولیه را می‌آفریند و سپس چگونگی تحول سامانه را بدون دخالت خود مشاهده می‌کند.

▫️بازی زندگی نشان می‌دهد که چگونه با وضع قوانین ساده می‌توان پیچیدگی (complexity) را خلق کرد. پیچیدگی که نقش مهمی در همهٔ حوزه‌های علم برعهده دارد، به سامانه‌ای اشاره می‌کند که متشکل از عوامل گوناگون و وابسته است و نمی‌توان با حذف برخی از مؤلفه‌ها و عناصر بنیادین، آن را کوچک‌تر کرد.

▫️دستور زایشی و نظریهٔ اصول و پارامترها مدعی است که سامانهٔ پیچیدهٔ زبان نیز از قوانین ذاتی ساده‌ای پدید آمده که همراه با فرزند آدمی، گام به جهان هستی می‌گذارند؛ به‌ویژه آن‌که زبان آدمیزاد در تاریخ کوتاه خود مجال آن را نداشته تا از رهگذر فرگشت به سامانه‌ای پیچیده تبدیل شود. دستور زایشی درپی یافتن آن قوانین مشترک بنیادین است.

🔗 نمونهٔ بازی زندگی در:
https://playgameoflife.com/

@MorphoSyntax

☰

🔘 مقدمات زایشی | انگارهٔ ایکس‌تیره

▫️Generative Syntax
▫️X-bar Schema

@MorphoSyntax

☰

🔘 مقدمات زایشی | تحلیل سازه‌ای

▫️Generative Syntax
▫️Constituent Analysis

@MorphoSyntax

☰

🔘 مقدمات زایشی | ساخت گروه

▫️Generative Syntax
▫️Phrase Structure

@MorphoSyntax

☰

❇️ بیضای فارس، زادگاه سیبویه

▫️ابوبشر عمرو بن عثمان بن قنبر سیبَوَیه (۱۴۰ هـ / ۷۵۸ م ــ ۱۸۰ هـ / ۷۹۶ م) نامدار به سیبَوَیه شیرازی و صاحب الکتاب، از بزرگ‌ترین دانشمندان ایرانی صرف و نحو زبان عربی و پیشوای مکتب نحوی بصره بود.

▫️سیبویه به روایتی در ۲۷ شعبان سال ۱۴۰ هجری در بخش بیضای فارس زاده شد و در حالی که هنوز چهل گردش زمین به دور خورشید ندیده بود، در سفر به خراسان، بیمار شد و دیده بر جهان فروبست. آرامگاهی در شهر شیراز و‌ مقبره‌ای هم در سیراف بوشهر به وی منسوب است.

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | سامانهٔ موقعیت‌یابی جهانی


□ اصطلاح «جی‌پی‌اس» که در فارسی بسیار پرکاربرد شده، از رهگذر سرواژه‌سازی (alphabetism) و برپایهٔ عبارت زیر ساخته شده است:
▪️Global Positioning System

□ گروه واژه‌گزینی فرهنگستان در برابر این اصطلاح تخصصی، برابرنهادهٔ «سامانهٔ موقعیت‌یابی جهانی» را وضع کرده و سرنام (acronym) «ساموج» را از آن ساخته است.

□ وام‌واژهٔ «سیستم» معانی و کاربردهای مختلفی در زبان فارسی یافته است، از جمله:
نظام، منظومه، دستگاه، سامانه، شبکه، سازوکار، سازگان، و . . .

▪️سیستم/ سامانهٔ دریافت‌کنندهٔ تماس
▪️سیستم‌های/ منظومه‌های سیاره‌ای
▪️سیستم‌های/ سازوکارهای حفاظت
▪️سیستم/ دستگاه گردش خون
▪️سیستم/ شبکهٔ فاضلاب
▪️سیستم/ سازگان بستر
▪️سیستم/ نظام سلامت

□ در معادل‌گزینی مفهومی گاهی نیازی نیست واژهٔ «سیستم» را عیناً ترجمه کنیم. مثلاً در علوم نظامی، برای اصطلاح «ejection system» که در صندلی خلبان هواپیما به‌کار می‌رود، واژهٔ مرکب «صندلی‌پران» مصوب شده است.

@MorphoSyntax

☰

🗝 پاسخ مسئله (۴):

ــ هیئت منصفه می‌داند [CP که او بی‌گناه است].
ــ او پذیرفت [CP که فرزند دومش جانشینش شود].


▫️خرده‌بندهای متممی (complement small clause):
خرده‌بندهای متممی که ناخودایستا و فاقد زمان و مطابقه‌اند، و به پیروی از توالی زیربنایی SOV در فارسی، پیش از فعل آشکار می‌شوند، ظرفیت محمول را برآورده می‌کنند.

ــ هیئت منصفه [SC او را بی‌گناه] می‌داند.
ــ او [SC فرزند دومش را به جانشینی خود] پذیرفت.

@MorphoSyntax

☰

🪶 نسخهٔ آشفتهٔ دیــــوان عمــــر ما مپـــرس
خط غلط معنی غلط انشا غلط املا غلط 🪶

✍🏻 اسیر شهرستانی (سدهٔ یازدهم هجری)
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

🔻خرده‌بند رابطهٔ فاعلی ــ محمولی بی‌زمان است که ممکن است مشخصهٔ مطابقه در آن آشکار شود؛ مانند مطابقه در شمار در نمونهٔ زیر:

ــ ایرانیان [SC سعدی و حافظ را شاعرانی بزرگ] می‌دانند.

🔻در بیت بالا، سازه‌های «خط غلط»، «معنی غلط»، و . . . خرده‌بند به‌شمار می‌روند؛ جزء نخست، فاعل ساختاری و جزء دوم، محمول خرده‌بند است.

@MorphoSyntax

☰

✨ در نکوداشت یاد استاد بدیع‌الزمان فروزانفر
✨ ۱۴ شهریور ۱۲۷۶ ــ ۱۶ اردیبهشت ۱۳۴۹

▫️محمدحسین بُشرویه‌ای، بلندآوازه به بدیع‌الزمان فروزانفر، شاعر و ادیب، نویسنده، مترجم، پژوهشگر و نام‌آورترین استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران که در دانش و نبوغ کم‌مانند بود.

▫️در محضر او بی‌واسطه شاگردی کرده‌اند:
پرویز ناتل خانلری، ذبیح‌اله صفا، حمیدی شیرازی، عبدالحسین زرین‌کوب، غلامحسین یوسفی، محمدامین ریاحی، محمد دبیرسیاقی، محمدرضا شفیعی کدکنی، سیمین دانشور، ضیاءالدین سجادی، جلال متینی، صادق گوهرین، منوچهر ستوده، منوچهر مرتضوی، قدمعلی سرامی، از میان بسیاری دیگر.

@MorphoSyntax

☰

📑 ارائه مقاله | ساخت زبان فارسی

▪️Subjunctive-Negation Interaction in Persian (2008)

▪️By: Ali Darzi

🕦 سه‌شنبه، هجدهم اردیبهشت ۱۴۰۳


@MorphoSyntax

☰

🗝 پاسخ مسئله (۵):


🔻حذف فعل از ساخت همپایهٔ دوم (با وابسته‌هایش یا بدون آنها) کافت (gapping) خوانده می‌شود.

ــ کآن کافر اعدا می‌کشد، وین سنگ‌دل احباب را [می‌کشد].

ــ سینا برایش کتاب خرید، مینا [برایش] دفتر [خرید].


🔻ساخت‌های فهرستواره (list-like structure) نوعی کافت به‌شمار می‌روند:

ــ نوشیدنی چی میل دارید؟
من قهوه، ایشان چای.


🔻در فارسی، فرافکنی که در کافت و از جمله در ساخت‌های فهرستواره حذف می‌شود، گروه زمان (TP) است.

ــ سه چیز پایدار نماند: مال بی‌تجارت و علم بی‌بحث و ملک بی‌سیاست [TP پایدار نماند].

@MorphoSyntax