☰

ما نیز روزگاری
لحظه‌ای سالی قرنی هزاره‌ای
از این پیش‌تَرَک
هم در این‌جای ایستاده بودیم،
بر این سیاره بر این خاک
در مجالی تنگ ــ هم‌ از این‌ دست ــ
در حریرِ تاریکی، در کتانِ روز
در ایوانِ گستردهٔ مهتاب
در تارهای باران
در شادَرْوانِ بوران
در حجلهٔ شادی
در حصارِ اندوه
 
تنها با خود
تنها با دیگران
یگانه در عشق
یگانه در سرود
سرشار از حیات
سرشار از مرگ.
 
ما نیز گذشته‌ایم
چون تو بر این سیاره بر این خاک
در مجالِ تنگِ سالی چند
هم از این‌جا که تو ایستاده‌ای اکنون
فروتن یا فرومایه
خندان یا غمین
سبک‌پای یا گران‌بار
آزاد یا گرفتار.
 
ما نیز
روزگاری
آری . . .

✍🏿 احمد شاملو
(۲۱ آذر ۱۳۰۴ ــ ۲ مرداد ۱۳۷۹)

@MorphoSyntax

☰

🚦دستور خط | احکام تتو

★احتیاط مستحب آن است که خال‌خواه پیش از خال‌کوبی، به یکی از کتابچه‌های دستور خط، ذیل حکم هکسره، مراجعه کند.

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | اسنادی‌سازی

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
◄این اوست که حدود جسمانی را بشناخته است که به چشم سر دیده است (ناصر خسرو).
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

☆«این» نمی‌تواند صفت اشاره باشد؛ صفت اشاره باید در درون یک گروه اسمی، هستهٔ گروه را توصیف کند:

◄[این انسان] حدود جسمانی را شناخته است.
◄نمایندگان مجلس [این هفته] جلسهٔ علنی دارند.


☆از همه بدیهی‌تر این‌که «این» نمی‌تواند نهاد جمله باشد، زیرا فعل ربطی با «او»، و هرچه به‌جای آن بنشیند، مطابقه می‌کند، نه با «این»:

◄این تویی که حدود جسمانی را بشناخته‌ای.
◄این ما هستیم که حدود جسمانی را بشناخته‌ایم.


☆«این» نمی‌تواند مسند جمله باشد؛ مسند، محمولی است که در ساخت اسنادی، چیزی را به مسندالیه نسبت می‌دهد:

◄او از اعضای شورای شهر است.
◄او جوان‌ترین عضو شورای شهر است.


☆ضمیر اختیاری «این» در ساخت موسوم به اسنادی‌سازی که در نمونهٔ بالا آمده، ضمیر شبه‌پوچ‌واژه‌ای است که ماهیت ارجاعی ندارد و صرفاً برای تأکید مضاعف به ساختار افزوده می‌شود.

◄او حدود جسمانی را بشناخته است.
◄اوست که حدود جسمانی را بشناخته است.
◄این اوست که حدود جسمانی را بشناخته است.


☆در نمونهٔ بالا، ضمیر غیرارجاعی بر رابطهٔ این‌همانی میان «او» و بند «که حدود جسمانی را بشناخته است» تأکید کرده است. چنین شبه‌پوچ‌واژه‌ای در شماری دیگر از زبان‌های ضمیرانداز، مانند پرتغالی اروپایی هم یافت می‌شود.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
★برخی از منابع ویرایش و نگارش، این الگوی ساختاری را حاصل گرده‌برداری از زبان انگلیسی دانسته‌اند و بر ضرورت حذف ضمیر «این» تأکید ورزیده‌اند. بااین‌همه، ساخت اسنادی‌سازی در فارسی ــ با یا بدون ضمیر غیرارجاعی «این/ آن» ــ نمونه‌های فراوانی در متون کهن فارسی دارد.

◄این تویی کز غمزه غوغا در جهان انگیخته (خاقانی)
◄. . . آن تو بودی که در ذرّات در گفت و شنودی (عطار)
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

✔️Cleft construction = ساخت اسنادی‌سازی
✔️Expletive-like = شبه‌پوچ‌واژه

@MorphoSyntax

☰

☑️ نحو | زمان دستوری فعل

❂ پرسش زیر، یکی از سؤالات کنکور دکتری (۱۴۰۴) است که با حوزۀ صرف و نحو پیوند دارد:

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
۳۲ ــ در نظریۀ صرف توزیعی، در کدام‌یک از فعل‌های جملۀ زیر عنصر تصریفی زمان پس از نحو و از طریق سازوکار ادغام صرفی (morphological merger) به فعل ملحق می‌شود؟

What would you say if John made them pay for the damage?”

۱ ـ would
۲ ـ pay
۳ ـ say
۴ ـ made
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

❂ در این جمله چهار فعل وجود دارد که از آن میان، دو فعل فاقد زمان دستوری‌اند و به شکل مصدر عریان (اصطلاحاً مصدر بدون to) به‌کار رفته‌اند:

۱ ـ would: زمان دستوری گذشته
۲ ـ pay: مصدر عریان
۳ ـ say: مصدر عریان
۴ ـ made: زمان دستوری گذشته

❂ دو فعل would و made دارای مشخصهٔ تصریفی زمان‌اند. در انگلیسی، افعال کمکی به هستهٔ گروه زمان می‌روند و در آنجا زمان دستوری حال یا گذشته می‌گیرند. اما افعال واژگانی این ویژگی را ندارند و به همین دلیل، هنگام نفی یا پرسش، به فعل کمکی نیاز پیدا می‌کنند. این افعال که به هستهٔ گروه زمان نمی‌روند (فعل made در پرسش بالا)، زمان دستوری را در مرحلهٔ پسانحو و از رهگذر فرایند ادغام صرفی به‌دست می‌آورند.

@MorphoSyntax

☰

💻 هوشواره | زمان دستوری فعل

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
❂ دیپ‌سیک، به‌رغم برخی خطاهای جزئی، به پرسش بالا به‌درستی پاسخ داده است.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

❂ در نظریۀ صرف توزیعی، زمان (Tense) به‌عنوان یک عنصر تصریفی در سطح نحو محاسبه می‌شود و سپس از طریق فرآیند ادغام صرفی به فعل متصل می‌گردد. در این نظریه، فعل‌های اصلی (مانند: say, made, pay) ابتدا بدون مشخصۀ زمان وارد نحو می‌شوند و زمان پس از محاسبۀ ساختار نحوی به آنها الحاق می‌شود.

❂ تحلیل گزینه‌ها:
○ فعل would یک فعل کمکی وجهی (modal) است که خود حاوی زمان است (زمان گذشته برای بیان شرطی). زمان در این فعل از ابتدا به‌صورت ذاتی وجود دارد و پس از نحو اضافه نمی‌شود.
○ فعل say فعل اصلی است، اما زمان آن توسط would کنترل می‌شود و مستقل نیست.
○ فعل pay در ساختار bare infinitive (مصدر بدون to) بعد از فعل سببی made قرار گرفته است. در این حالت، زمان ندارد و تحت تأثیر زمان made است.
○ فعل made زمان‌گذاری شده است و زمان آن، پس از محاسبۀ ساختار شرطی در نحو، از طریق ادغام صرفی به آن متصل شده است. این فعل به‌صورت مستقل زمان گذشته را نشان می‌دهد و زمان آن در سطح نحو محاسبه شده است.
○ پاسخ درست: گزینۀ چهار، made است؛ زیرا زمان گذشته پس از نحو و از طریق ادغام صرفی به این فعل ملحق شده است.

@MorphoSyntax

☰

برقی نیست
آبی نیست
می‌نشینم لب بوم
گردش ماشین‌ها، تیرگی، من، گِل، خاک
پوچی گوشهٔ زیست . . .

✍🏿 سپهر سهرابی

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | مرکب فعلی، مرکب ریشه‌ای

مـرا چشمی‌ست خـون‌افشـان ز دسـت آن کمان‌ابرو
جهان بس فتنه خواهد دید از آن چشم و از آن ابرو

✍🏿 حافظ
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

✿ فارغ از این‌که ریشهٔ فعلی در ترکیب باشد یا نباشد:

● در مرکب فعلی، یک عضو ترکیب هویت محمولی دارد و عضو دیگر در نقش وابستهٔ آن (فاعل، مفعول، قید و جز آنها) به‌کار می‌رود؛ مانند «خون‌افشان» در بیت بالا.

● در مرکب ریشه‌ای، رابطهٔ موضوعی (محمول و وابسته) میان اجزای ترکیب برقرار نیست و یک عضو برای عضو دیگر، سازهٔ همپایه، صفت، مضاف‌الیه، کمیت‌نما و مانند آنهاست.

✿ «میهن‌دوست» مرکب فعلی است، گرچه عنصر فعلی در آن حضور ندارد. «گریزپا» مرکب ریشه‌ای است، به‌رغم آن‌که «گریز» ریشهٔ فعلی تلقی می‌شود.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
🔝برآمدن آفتاب از پس دماوند، از دیدگاه قلهٔ توچال

@MorphoSyntax

☰

🔍 مسئله (۳۸)

🛞 یک شرکت خودروسازی در پیش‌نویس اطلاعیۀ خود نوشت:

«اگر کسانی که ثبت‌نام شده‌اند، پیامکی از مرکز فروش دریافت نکرده‌اند، باید بار دیگر در سامانۀ خرید نام‌نویسی کنند.»

🛞 بااین‌همه به پیشنهاد مشاور حقوقی شرکت، در نسخۀ نهایی اطلاعیه، زمان و جهت فعل «ثبت‌نام شده‌اند» تغییر کرد تا از مسئولیت حقوقی خودروساز کاسته شود. با این تغییر، «ثبت‌نام شده‌اند» به چه فعلی تبدیل می‌شود؟

۱. ثبت‌نام می‌شوند
۲. ثبت‌نام کرده بودند
۳. ثبت‌نام می‌کنند
۴. ثبت‌نام شدند

@MorphoSyntax

☰

☑️ نمودار درختی | ساخت درونی واژه

❂ پرسش زیر، یکی از سؤالات کنکور کارشناسی ارشد (۱۴۰۴) است که با حوزۀ صرف پیوند دارد:

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
۸۵ ــ کدام‌یک از نمودارهای بالا نشان­‌دهندۀ ساخت صرفی واژۀ «نادستوری» است؟
۱. نمودار الف
۲. نمودار ب
۳. نمودار ج
۴. نمودار د
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

🪄 واژۀ «نادستوری» صفتی است که از ریشۀ «دستور» و دو وند اشتقاقی ساخته شده است (صرف‌نظر از این‌که خود «دستور» از منظر تاریخی متشکل از ریشۀ «دست» و پسوند «ــ‌ور» است). بازنمایی خطی این واژه چنین است:

(۱). اسم «دستور» با جذب پسوند صفت‌ساز «ــ‌ی»، به صفت «دستوری» تبدیل می‌شود.
ــ [[N دستور] ــ‌ی]

(۲). صفت «دستوری» با گرفتن پیشوند نفی «ناــ»، به صفت منفی «نادستوری» تبدیل می‌شود.
ــ [ناــ [[N دستور] ــ‌ی]]

🪄 این بازنمایی منطبق بر نمودار «الف» است. در سنت صرف زایشی واژه‌گرا، چون واژۀ «نادستور» در مدخل واژگانی فارسی‌زبانان حضور ندارد، نمودار «ب» نادرست است.

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | بیشینهٔ وندهای تصریفی فعل

○ آیا در ساختواژهٔ فعل فارسی، الگویی سراغ دارید که شمار وندهای تصریفی‌اش بیش از فعل «نمی‌خوراندند» و نمونه‌های مشابه آن باشد؟

◄ نــ + می‌ــ + خــور√ + ــ‌ان + ــ‌د + ــ‌ند
◄ نفی + نمود + ریشه + سببی + زمان + مطابقه

○ ظاهراً فعل در فارسی حداکثر «پنج» وند تصریفی می‌پذیرد. تعداد عناصر تصریفی فعل در زبانی مانند ترکی از این نیز بیشتر است.

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | زمان دستوری فعل

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
◄ «اگر خلبان مهارت کافی نداشته باشد، همهٔ سرنشینان کشته خواهند شد.»
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

□ بند پیرو (وابسته):
◄ اگر خلبان مهارت کافی نداشته باشد،

□ بند پایه (اصلی):
◄ همهٔ سرنشینان کشته خواهند شد.

□ در بند پایه:
◄ «کشته» صفت مفعولی است و زمان ندارد؛ این واژه فقط نمود دستوری دارد.
◄ «خواهند» فعل کمکی است و زمان آن حال است؛ بر وقت آینده دلالت می‌کند.
◄ «شد» مصدر مرخم است و زمان ندارد؛ در متون کهن به‌صورت مصدر کامل (شدن) هم می‌آمد.

@MorphoSyntax

☰

📕 کتاب | فرهنگ‌نامهٔ ساختواژه

▫️A Glossary of Morphology (2004)
▫️Laurie Bauer

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | سببی دوگانه در ترکی

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
☆ابتدا این گزاره‌های فارسی را ملاحظه بفرمایید:

(۱) ـ
◄ الف. بچه دارو خورد.
◄ ب. من سبب شدم که بچه دارو بخورد.
◄ پ. من سبب شدم که پرستار سبب شود که بچه دارو بخورد.

☆فارسی برای انتقال مفهوم گزارۀ نخست، از جملۀ متعدی همتای آن استفاده می‌کند؛ برای گزارۀ دوم می‌تواند به سراغ سببی ساختواژی برود؛ اما برای بیان گزارۀ سوم ناگزیر است دست به دامان نحو و ساختواژه شود.

(۲) ـ
◄ الف. بچه دارو خورد.
◄ ب. من به بچه دارو خوراندم.
◄ پ. من پرستار را واداشتم که به بچه دارو بخوراند.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
☆اما ساختار فعل در ترکی به دو وند سببی مجوز می‌دهد و به دلیل این ویژگی تصریفی قابل توجه، جملۀ سوم نیز در این زبان می‌تواند با سببی ساختواژی بیان شود (داده‌ها را از هوش مصنوعی گرفته‌ام. امیدوارم بی‌خطا باشند).

(3).

a. çocuk ilaç-ı iç-ti.
child medicine-ACC drink-PST.3SG
= "The child took the medicine."

b. ben çocuğ-a ilaç iç-ir-di-m.
I child-DAT medicine drink-CAUS-PST-1SG
= "I made the child take the medicine."

c. ben hemşire-ye çocuğ-a ilaç iç-ir-t-dı-m.
I nurse-DAT child-DAT medicine drink-CAUS₁-CAUS₂-PST-1SG
= "I caused the nurse to make the child take the medicine."

☆یادآوری این نکته ضروری است که وند سببی یک موضوع بیرونی/ کنشگر به ساختار می‌افزاید. وندی که موضوع درونی/ کنش‌پذیر/ کنش‌رو را وارد جمله کند، غالباً وند الحاقی خوانده می‌شود و با وند سببی متفاوت است.

☆به‌همین دلیل، ممکن است وند سببی‌ای که در جملۀ سوم، «پرستار» را به ساختار نحوی افزوده، در واقع پسوند الحاقی باشد. این ادعا جای بررسی بیشتری دارد و تبیین دقیق آن از عهدهٔ زبان‌شناسانی برمی‌آید که به زبان ترکی مسلط‌اند.

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | دو بایست

▪️اگر کسی بخواهد دربارهٔ تنوع ساخت‌های موسوم به اسنادی در فارسی، گوناگونی سازه‌ها و مقوله‌های شرکت‌کننده در این ساخت‌ها، فرایند اسنادی‌سازی و شبه‌اسنادی‌سازی، امکان وارونگی دو سازه‌ای که با فعل «باش» پیوند می‌یابند، این‌همانی در اسناد، و نقش‌های یگانه یا چندگانهٔ فعل «باش»، تحلیل جامعی به‌دست دهد، دست‌کم باید دو بار عمر کند.

مـردِ خِردمـــند هُــــنرپیشه را
عمر دو بایست در این روزگار

تا به یڪی تجـربه آموختن
با دگری تجـربه بُردن به کار

@MorphoSyntax

☰

🗓 نوزدهم مرداد | امیر هوشنگ ابتهاج

✨متخلّص به ه‍. ا. سایه، ۶ اسفند ۱۳۰۶ ــ ۱۹ مرداد ۱۴۰۱

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | واژه‌گزینی نظامی!

▪️ظاهراً جناب خبرگزاری، اصطلاح «Field Marshal» را که از درجه‌های نظامی و برابر با ژنرال پنج‌ستاره است، به «میدان مارشال آسیم» ترجمه کرده است؛ مثل میدان مارشال رومل، یا میدان شیخ بهایی!

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
🔝سید عاصم منیر احمد شاه، ژنرال پاکستانی و رئیس ستاد ارتش این کشور
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | تقطیع تکواژی

● تقطیع تکواژی «برنمی‌گردانده‌اند» این‌گونه است:

◄ برــ: پیشوند اشتقاقی، واژه‌ساز
◄ نــ: پیشوند تصریفی نفی
◄ می‌‌ــ: پیشوند تصریفی نمود

◄ گرد: ریشهٔ واژگانی

◄ ــ‌ان: پسوند تصریفی سببی
◄ ــ‌ده: پسوند صفت مفعولی
◄ ــ‌اند: واژه‌بست فعل کمکی «بودن»

● پسوند صفت مفعولی در فارسی «ــ‌ده/ــ‌ته» است. این وند که بر نمود کامل دلالت می‌کند، از زمان گذشته + «ــ‌ه» ساخته نشده است.

● واژه‌بست «ــ‌اند»، واژ آمیخته/ چندگانه است و از ریشهٔ «باش»، زمان حال، شخص‌وشمار و حتی وجه تشکیل شده است.

● فعل پیشوندی «برنمی‌گردانده‌اند» از «هفت» تکواژ ساخته شده است که «چهار» تکواژ آن، وند تصریفی‌اند.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
ای آن‌که نتیجــهٔ چــهار و هفتی،
وز هفت و چهار دایم اندر تَفْتی،

می خور که هزار باره بیشت گفتم
باز آمدنت نیست، چـو رفتی رفتی

✍🏿 حکیم خیام
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | رابطهٔ بودجهٔ نظامی و آموزش زبان

▪️مارک روته، دبیرکل هلندی ناتو، که زبان انگلیسی را به خوبی صحبت می‌کند، به نمایندگان کشورهای اروپایی گفت: «اگر بودجهٔ نظامی‌مان را افزایش ندهیم، ناگزیر می‌شویم روسی یاد بگیریم.»

@MorphoSyntax