Ermənistan və Azərbaycan arasında yeni müharibə perspektivləri

1 yanvar tarixində nüfuzlu Foreign Policy jurnalı “2023-cü ildə izləniləcək 10 Münaqişə” adlı məqalə dərc etdi. Məqalədə Ukrayna müharibəsindən tutmuş, İran, Yəmən, Efiopiya, Konqo, Pakistan, Tayvan və Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinə qədər 10 ən kəskin münaqişədən bəhs edilir. Müəlliflərin fikrincə 44 günlük müharibədən 2 il sonra tərəflər yeni müharibə istiqamətində hərəkət edirlər. İrəvanın isə 2 il müddətində güclü ordu yarada bilmədiyi, Rusiyanın isə Ukrayna müharibəsinə başı qarışdığı vaxtda Azərbaycan Aİ ilə yeni strateji əhəmiyyətli qaz memorandumu imzalamış, öz hərbi potensialını artırmış və Türkiyə ilə hərbi əməkdaşlığı yeni mərhələyə qaldırmışdır.

Analitiklər bundan belə nəticəyə gəlirlər ki, yeni müharibə 44 günlük müharibədən fərqli olaraq daha qısamüddətli olub, Azərbaycanın mütləq qələbəsi ilə yekunlaşacaqdır.

Mövqe tutarlı arqumentlərlə əsaslandırılsa da, jurnal oxucunu potensial müharibənin fundamental səbəbləri ilə tanış etmir. Necə deyərlər: suallara cavab bizi ağıllı, sualın mahiyyətinin dərk edilməsi isə bizi müdrik edir. Potensial müharibənin səbəbi − Ermənistan və vasitəçilərin destruktiv siyasətidir.

Ermənistanın destruktiv siyasəti

Üçtərəfli razılaşmaya görə, Ermənistan Qarabağdan bütün qoşun birləşmələrini çıxartmalı, Zəngəzur dəhlizini açmalı və qanunsuz rejimin maliyyələşməsini dayandırmalı idi. Lakin Ermənistan münasibətlərin normallaşması istiqamətində zəruri siyasi iradə göstərməmiş, ziddiyyətli və qeyri-ardıcıl mövqe nümayiş etdirmiş, əldə edilmiş razılaşma və üzərinə götürmüş öhdəliklərin icrasından davamlı olaraq boyun qaçırmış, sülh müqaviləsinin mətni üzrə təkliflərdə prosesi uzatmış və normallaşma səylərinə zərbə vurmaq məqsədilə siyasi və hərbi təxribatlara əl atmışdır.

Paşinyan Praqa və Soçidə, daha sonra isə müsahibələrində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdığını bildirsə də, Qarabağın beynəlxalq tanınmasını prioritet məqsəd adlandıran Milli Təhlükəsizlik Strategiyasını qüvvədə saxlamış və Qarabağın Azərbaycandan “islahedici ayrılma” (remedial secession) siyasətini 2021-25-ci il hökümət proqramına daxil etmişdir. Qarabağdan qoşun birləşmələrinin tam çıxarılmaması, qanunsuz rejimin maliyyələşməsinə $410 mln.-dan artıq vəsaitin ayrılması İrəvanın destruktiv siyasətinin əyani sübutlarıdır.

Vasitəçilərin destruktiv siyasəti

44 günlük müharibə Moskvanın Cənubi Qafqazdakı mövqelərini möhkəmləndirdi və Ermənistanın Rusiyadan iqtisadi və hərbi asılılığını artırdı. Lakin bu taktiki üstünlüyün uzunmüddətli strateji qələbəyə çevrilməsi üçün Moskva zəruri addımlar atmadı: öhdəliklərin icrası məqsədilə Ermənistana təzyiqlər göstərilmədi. 2021-ci ildə Moskva bunu etmək istəmədi, 2022-ci ildə isə artıq bacarmadı.

Brüsselin vasitəçiliyinə böyük ümidlər var idi. Lakin Fransa prezidentinin birtərəfli və qərəzli bəyanatları, Senat və Milli Assambleyanın isə əsassız və iftiradolu qətnamələri bu formatın taleyini qeyri-müəyyən etdi. Danışıqların Brüssel formatında bərpa edilməsi üçün Makron şəxsən və ya Ş.Mişel vasitəsilə bu formatdan kənarlaşdığını bəyan etməlidir. Amma görünən odur ki, Frasanın CQ siyasəti bir yerli icmanın maraqlarına qədər daralıb.

ABŞ sözdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləsə də, əməldə bunu göstərmir. Son iki ildə ABŞ-ın Azərbaycandakı səfiri bir dəfə də olsun Şuşaya səfər etmədi. Əvəzində L.Treysi bu müddət ərzində baş verən bütün toqquşmalarda Azərbaycanı günahlandırdı, yeni səfir K.Kvin isə öz təyinatı ilə bağlı Senat dinləmələrində Azərbaycanın məsuliyyətə cəlb edilməsi məqsədilə əlindən gələni edəcəyini Konqresdəki erməni kokusunun üzvü R.Menendezə söz verdi.

Görünən odur ki, Ermənistan və vasitəçilər yaxın aylarda destruktiv siyasətdən əl çəkməyəcəklər. Bu isə regional sabitliyə və Azərbaycanın milli təhlükəsizliyinə real təhdidlər formalaşdırıb, Bakını məsələni güc yolu ilə həll etməyə məcbur edə bilər.

@cssc_cqtm

Rusiya-Ukrayna ↔ Azərbaycan-Ermənistan: korrelyasiyalar və düşündürücü suallar

2022-ci il Rusiya-Ukrayna/Qərb xətti və Ermənistan-Azərbaycan xətti üzrə fərqli miqyaslarda ciddi qarşıdurmalarla yadda qaldı. Proseslər arasında dolayı əlaqə inkar edilməsə də, birbaşa əlaqə aydınlıq tələb edir.

Fərrux əməliyyatı
Rusiyanın Ukraynaya hərbi müdaxiləsindən sonra Qərb ölkələri Rusiyaya qarşı ciddi iqtisadi-siyasi sanksiyalar qəbul etdi. Rusiya SWIFT-dən çıxarıldı, $300 mlrd. dəyərində valyuta ehtiyatları donduruldu, Rusiyaya hi-tech məhsulların ixracı qadağan edildi. Paralel olaraq Rusiya-Qərb qarşıdurması dünya bazarlarında enerji resurslarının qiymətini kəskin qaldırdı. Martda Brent markalı neft $140-a, qaz isə tarixi göstərici sayılan $3900-a satılırdı. Gerçəklik proqnozlardan daha sarsıdıcı oldu. Hamının başı öz problemlərinə qarışdığı vaxtda Azərbaycan “mövqelərin dəqiqləşdirilməsi” çərçivəsində Ağdam istiqamətində yerləşən Fərrux dağı və Fərrux kəndini nəzarətə götürdü.

Qisas əməliyyatı
Martda ABŞ Ukraynaya $13,6 mlrd. yardım ayırdı. Apreldə Bayden Ukraynaya $33 mlrd yardımın ayrılması üçün Konqresə müraciət etdi, mayda isə Lend-Lizi imzaladı. Həmin dönəmdə Rusiya “Şimal axını-2” vasitəsilə Avropaya qaz axınını kəskin sürətdə azaltdı, enerji resurslarının yalnız rublla satacağını bəyan etdi və bir neçə dəfə Qazaxıstan neftinin Aİ-yə axınına süni maneələr yaratdı. 20 may tarixində ABŞ prezidenti Azərbaycan prezidentinə göndərdiyi məktubda ölkəmizin “Avropa və dünya bazarlarının (enerji) təhlükəsizliyinin təmin olunması və sabitləşdirilməsində önəmli rol” oynadığını bildirdi və “Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibə ilə beynəlxalq təhlükəsizliyin əsas sütunlarını sıradan çıxarmağa çalışdığı bu qlobal qeyri-sabitlik dönəmində Azərbaycanın müstəqilliyi və suverenliyinə öz dəstəyini bir daha təsdiq etdiyini” bəyan etdi. İyulun 18-də “Azərbaycan ilə Aİ arasında enerji sahəsində Strateji Tərəfdaşlığa dair Anlaşma Memorandumu” imzalandı. Bundan sonra avqustda Bakı erməni silahlı dəstələrinin Qırxqız yüksəkliyini ələ keçirmək cəhdinə cavab olaraq “Qisas əməliyyatı” həyata keçirərək, Qırxqız, Sarıbaba və bir sıra digər vacib yüksəklikləri nəzarətə götürdü.

Xarkovun azad olması və Qətiyyətli cavab əməliyyatı
Sentyabrın 11-də Ukrayna SQ-nin komandanı V.Zalujnı 3000 km2 ərazinin, iki gün sonra isə müdafiə naziri müavini A.Malyar Xarkov vilayətinin böyük hissəsinin azad edildiyini bildirdi. Həmin günlərdə Ermənistanın sərhəddəki təxribatına cavab olaraq Azərbaycan “Qətiyyətli cavab” əməliyyatı keçirərək, Ermənistanla şərti sərhəddə bir sıra vacib strateji yüksəkliklərə yiyələnib, əsas yollara nəzarət etmə imkanı əldə etdi.

Xersonun azad olunması – Laçında ekoaksiya
9 noyabrda Şoyqu rus ordusuna Xersondan geri çəkilməyə başlamaq əmrinin verildiyini bəyan etdi. İki gün sonra Ukrayna hərbçilərinin Xersona daxil olması barədə məlumatı Müdafiə Nazirliyinin Baş Kəşfiyyat İdarəsi təsdiqlədi. Hadisədən bir ay sonra Qarabağda təbii sərvətlərin talan edilməsinə etiraz olaraq Azərbaycan ekoaktivistləri Laçın-Şuşa yolunda etiraz aksiyasına başladılar.

Perspektivlər
Ukraynaya ayrılan son hərbi yardıma ABŞ istehsallı Patriot raketləri, Fransa istehsallı AMX-10RC zirehli döyüş maşınları və Almaniya istehsallı Leopard tankları daxildir. Ukraynanın müdafiə naziri O.Reznikova görə, hazırda Rusiya yüksək dəqiqlikli strateji raketlərin 19%-nə, İran pilotsuz təyyarələrinin 12%-nə və taktiki raketlərin təxminən 78%-nə malikdir. Ukraynanın məlumatına görə Rusiya Mariuopol ticarət limanını hərbi limana çevirməyə və yanvarda 500 minlik yeni səfərbərlik həyata keçirməyə hazırlaşır. Görünən odur ki, yaz-yay ayları Rusiya-Ukrayna/Qərb qarşıdurmasının ən kəskin dövrü olacaqdır. 2022-ci ilin təcrübələri göstərir ki, Rusiya-Ukrayna cəbhəsində fəallaşma rəsmi Bakının Ermənistanla və Qarabağda erməni separatçılarla bağlı məsələlərin həllində hərbi-siyasi vasitələrdən istifadə etmə imkanlarını artırır. 2023-cü ilin yaz-yay aylarında növbəti fəallaşma və Azərbaycanın  Ermənistanı sülhə məcbur edəcəyi yüksək ehtimal və zərurət aralığında qərarlaşır.

@cssc_cqtm

44 günlük müharibə və 31 günlük duruş arasında paralellər

44 günlük müharibə və Laçın yolunda 31 gün ərzində davam edən duruş bir çox oxşar məqamlara malikdir. Bura tərəflər arasında qüvvələr balansı, Ermənistan və Fransanın destruktiv siyasəti, erməni diasporunun yüksək aktivliyi, beynəlxalq ictimaiyyətin reaksiyası, Azərbaycanın tələbləri və proseslərin inkişaf perspektivləri aiddir.

Qüvvələr balansı

II Qarabağ müharibəsindən sonra Ermənistanın o vaxtkı müdafiə naziri D.Tonoyan ölkəsinin “böyük gücə - fövqəlsilahlanmış Azərbaycan ordusuna qarşı” dayandığını və tərəflər arasında kəmiyyət və resurs baxımından imkanların müqayisə olunmaz qədər fərqli olduğunu etiraf etdi. Qeyd edək ki, müharibədən bir neçə ay qabaq baş qərargah rəisi O.Qasparyan N.Paşinyana Ermənistanın müharibəyə hazır olmadığına dair hesabat vermişdir. Global firepower indeksinin 2023-cü il hesablamalarına görə Azərbaycan SQ-i 145 ölkə içərisində 57-ci, Ermənistan isə 94-cü yerdə qərarlaşıb. Qeyd edək ki, Azərbaycan 2022-ci ildə 63-cü yerdə qərarlaşmışdı. Beləliklə, zaman keçdikcə Azərbaycan və Ermənistan arasında güc fərqi daha artmışdır.

Ermənistanın destruktiv siyasəti

44 günlük müharibə zamanı Paşinyan Qarabağın tanınması, “islahedici ayrılması” və “xilas naminə birləşməsi” prinsipləri ilə dünya ölkələrinə müraciət etmişdir. Hazırda Paşinyan Qarabağ daxil Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdığını bəyan edir və paralel olaraq Şuşa-Laçın yolundakı aksiyanı Qarabağ ermənilərinə qarşı soyqırım cəhdi kimi təqdim edir. Məqsəd – ermənilərin Bakının yurisdiksiyası altında yaşaya bilməməsi narrativini beynəlxalq ictimaiyyətə satmaq və Qarabağı Azərbaycandan islahedici ayrılma prinsipi altında qoparmaqdır.

Fransanın destruktiv fəaliyyəti

II Qarabağ müharibəsi zamanı Fransa prezidenti E.Makron Bakı və Ankaranı suriyalı muzdluları cəlb etməkdə ittiham etmiş və BMT Təhlükəsizlik Şurasında Azərbaycana qarşı qətnamə qəbul etməyə cəhd göstərmişdir. 2022-ci ildə Fransa parlamentinin hər iki palatası “tamamilə həqiqətdən uzaq, yalan, iftira dolu müddəaları əks etdirən və açıq təxribat xarakterli” qətnamələr qəbul etmişdir. Prezident  Makron isə “təhqiramiz, qəbulolunmaz, yalan və təxribatçı” bəyanatla çıxış etmiş və İrəvanın ekoaksiya ilə bağlı narrativini təkrarlayaraq BMT TŞ-da Azərbaycana qarşı qərəzli qətnamənin qəbul edilməsinə cəhd etmişdir.

Beynəlxalq ictimaiyyətin reaksiyası

Müşahidələrə görə beynəlxalq ictimaiyyət 44 günlük müharibənin ilk yarısında aktiv, sonra isə passiv olmuşdur. Brukinqs İnstitutunun müharibə haqqında yeganə yazısı 30 sentyabra təsadüf edir. Bakı və Ankaranı xaricdən muzdlular cəlb etməkdə ittiham edən məqalə Belfer Center-də 8 oktyabrda dərc edilmişdir. Chatham House 16 oktyabrda mülki itkilərin qabaqlanmasının yeganə çıxış yolunu islahedici ayrılmada gördüyünü bildirmişdir. Human Rights-ın tənqiddolu hesabatları 30 sentyabr və 23 oktyabr tarixlərinə təsadüf edir. Ermənipərəst siyasətçilər və jurnalistlər iki il öncə də, indi də antiazərbaycan tvitlər və bəyanatlarla çıxış edirlər.  Eyni tendensiyanı biz hazırda da müşahidə edirik. Laçın yolunda duruşun ilk günləri Azərbaycana fərqli təzyiqlər olsa da, hazırda vəziyyət sabitləşməyə doğru gedir.

Bakının tələbləri

44 günlük müharibə zamanı Bakı hərbi əməliyyatların dayandırılmasının əsas şərti kimi rəsmi İrəvandan ərazilərdən çıxma qrafikini verməsini tələb edirdi. Hazırda Bakının əsas tələbi təbii sərvətlərin talan edilməməsi və Laçın yolundan sırf humanitar məqsədlərlə istifadə etmək üçün nəzarət yoxlama məntəqəsinin qurulmasından ibarətdir. Müharibə İrəvanın Bakıya qrafik verdiyi vaxta bitdiyi kimi Laçın yolundakı aksiya da nəzarət yoxlama məntəqəsinin qurulacağı zaman dayanacaqdır.

Perspektivlər

Ermənsitan 44 günlük müharibənin sonuncu gününə qədər destruktivlik nümayiş etdirib, Azərbaycanın tələbləri ilə razılaşmaq istəmirdi. Lakin, müharibə uzandıqca Azərbaycanın tələblər siyahısı da uzanırdı. Hazırda da İrəvan Bakının haqlı tələblərini icra etməkdən boyun qaçırmaqla ona qarşı irəli sürülən tələb/təzyiqləri artırmış olur.

@cssc_cqtm

Gələcəyə baxış: ABŞ-Çin hərbi toqquşması

2023-cü ilin yanvarında Strateji və Beynəlxalq Tədqiqatlar Mərkəzi (CSİS) Çinin 2026-cı ildə Tayvana mümkün hücumuna və ABŞ-ın buna mümkün cavabına dair hesabat dərc etdi. Hücumu modelləşdirən əksər ssenarilərin ilk 24 saatında ABŞ/Tayvan/Yaponiya Çinin hücumunu dəf edib, Tayvanın muxtar statusunu qorumuş olurlar. Lakin,  bu ssenarilərdə “qələbə” müttəfiqlərə baha başa gəlib, onlarla gəmi, yüzlərlə təyyarə, on minlərlə hərbçi itkisi və ABŞ-ın qlobal mövqeyinə uzunmüddətli zərbə ilə nəticələnmiş olur. Bunu qənaətbəxş saymayan CSİS ekspertləri Çinə qarşı çəkindirmə səylərinin artırılmasını vacib sayırlar.
Analizin əsasını tarixi proseslər (Normandiya, Okinava və Folklend uğrunda döyüşlər) və tərəflərdə olan silahların (məsələn, hava limanlarının dağıdılması üçün zəruri olan ballistik raketlərin) nəzəri təhlili təşkil edir.

Çinin hücumu

Hesabata əsasən, hücum bombardımançı təyyarələr ilə ilk saatlarda Tayvanın hərbi dəniz və hava donanmasının böyük hissəsinin dağıdılması ilə başlayacaqdır. Daha sonra, Çinin hərbi dəniz qüvvələri Tayvanı mühasirəyə alıb, adaya kənardan istənilən müdaxilənin qabağını alacaqlar. Ardınca on minlərlə desant qüvvələr boğazı keçib Tayvana daxil olacaqlar.

ABŞ/Tayvan/Yaponiya

Çin Tayvanın hərbi dəniz və hava qüvvələrinə sarsıdıcı zərbə endirsə də, Tayvanın quru qoşunları Çinin desant qüvvələrinin adada möhkəmlənməsinə imkan verməyəcəklər. Tayvan quruda Çinə qarşı döyüşdüyü vaxtda ABŞ-ın sualtı qayıqları, bombardımançı və qırıcı təyyarələri + Yaponiyanın özünümüdafiə qüvvələri Çinin desant donanmasına zərbə endirəcək. Çinin Yaponiyadakı hərbi bazalara və ABŞ gəmilərinə cavab zərbələri nəticəni dəyişməyəcək: Tayvan muxtariyyətini qoruyacaq. Bu ssenarinin praktikada uğurlu olması üçün əsas şərt – Tayvanın quruda Çinə müqavimət göstərməsidir. Əgər Tayvan ABŞ/Yaponiya qüvvələrinin gəlməsinə qədər məğlub/təslim olsa ABŞ-ın Tayvanı müdafiə cəhdi ona baha başa gələcək.

Qələbənin şərtləri

- Tayvan müdafiə xəttini qorumalıdır. Tayvanın desant qoşunların hücumunu saxlaması, Çinin logistikasının ABŞ/Yaponiya tərəfindən dağıdılmasından sonra isə əks-hücuma keçməsi üçün Tayvanın quru qoşunlarını möhkəmləndirmək lazımdır.
- Ukrayna modeli Tayvana şamil edilməməlidir. ABŞ Rusiya-Ukrayna müharibəsi analogiyası ilə Tayvanı silahlandırıb, Pekinlə üz-üzə qoymamalıdır. Rusiyadan fərqli olaraq Çin Tayvanı mühasirəyə alıb, onu aylarla blokadada saxlaya bilər.
- ABŞ Yaponiyadakı bazalarından yararlanmalıdır. Avstraliya, Cənubi Koreya kimi müttəfiqlər Çinə qarşı rəqib olsalar da, region ölkələri içərisində Tayvanın müdafiəsinin əsasını Yaponiya təşkil edir. Bu səbəbdən ABŞ Yaponiya ilə diplomatik-hərbi əlaqələrini intensivləşdirməlidir.
- ABŞ Çinin hərbi dəniz donanmasına tez və kütləvi zərbə endirmək iqtidarında olmalıdır. Bunun üçün gəmi əleyhinə uzaqmənzilli qanadlı raketlərin sayının artırılması məqsədəuyğundur.

Strateji və doktrinal amillər

Nüvə müharibəsini qabaqlamaq və uğuru “Pirr qələbəsinə” çevirməmək üçün CSİS Çinin ərazisinə zərbələr endirməyi məntiqəuyğun saymır. Hesablamalara görə mümkün toqquşmanın ilk 3 həftəsində ABŞ 20 illik İraq-Əfqanıstan müharibələrində qarşılaşdığı ziyanın yarısını görəcəkdir. Buna rəğmən, ABŞ hərbi əməliyyatları nəyin bahasına olursa-olsun davam etdirəcəyini Çinə çatdırmalıdır. ABŞ Yaponiya və Quamda hərbi bazalarını möhkəmləndirməli və genişləndirməlidir. Çinin hava hücumundan müdafiə sisteminin güclü olduğunu nəzərə alıb, Çin ərazisi üzərində uçuşların keçirilməsi məsləhət görülmür. Statistikaya görə təyyarə itkilərinin 90%-i yerdə olur. Bu səbəbdən hərbi hava qüvvələrinin yerdə təhlükəsizliyinin təmin edilməsi istiqamətində tədbirlərin görülməsi vacibdir. Simulyasiyalarda ABŞ Çin ilə toqquşmada 2 aviagəmi və 10-20 böyük hərbi gəmi itirir. Bunu nəzərə alaraq üstünlük kiçik, davamlı gəmilərə və sualtı qayıqlara verilməlidir. Çinə sarsıdıcı zərbə endirmək və itkiləri azaltmaq üçünsə üstünlük qırıcı təyyarələrə yox, uzaqməsafəli bombardımançı təyyarələrə və stels texnologiyası olmayan ucuz təyyarələrə verilməlidir.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Pressklub TV-də "Paşinyan-Putin qarşıdurması və Qarabağda və Ermənistanda baş verən hadisələr" ilə bağlı öz fikirlərini bölüşmüşdür.

https://www.youtube.com/watch?v=sGY-ExFRGVI

İran-Azərbaycan münasibətləri: anlaşılmazlıqlar, yoxsa ziddiyyətlər?
 
Azərbaycan-İran münasibətlərində davam edən gərginlik fonunda İslam Şurası Məclisinin sədri Məhəmməd Bağer Qalibafın açıqlaması hər iki ölkədə diqqəti cəlb etdi. Ötən həftə APA-nın Antalyada keçirilən 13-cü plenar sessiyası çərçivəsində Azərbaycan Milli Məclisinin sədri Sahibə Qafarova ilə görüşən Qalibaf Tehrana qayıdarkən jurnalistlərə verdiyi müsahibədə bildirdi ki, “son vaxtlar Azərbaycan Respublikası ilə münasibətlərdə meydana çıxan bəzi anlaşılmazlıqlar aradan qaldırıldı”.
 
Əsassız nikbinlik təsiri bağışlayan bu açıqlama Azərbaycan mediasında qeyri-səmimi mövqe kimi dəyərləndirildi. İran mətbuatında isə kəskin tənqidlərlə üzləşdi.
 
Məsələn, ölkənin diplomatik dairələrinə bağlı saytda dərc olunan “İranın Bakı ilə problemi anlaşılmazlıq deyil” başlıqlı məqalədə Qalibafın sözlərinə etiraz edilməklə yanaşı, son otuz ildə İranın Azərbaycan siyasətinin tamamilə yanlış olduğu vurğulanır və onun islah olunması üçün bir sıra təkliflər irəli sürülür ki, bunların içərisində Azərbaycanda etnik separatizmi dəstəkləmək, Təbrizdə Ermənistan konsulluğunun açılmasını tezləşdirmək kimi təkliflər də yer alır.
 
Yaxud, yarımrəsmi “Mehr” agentliyinin bu mövzuda dərc olunan geniş yazısında İran parlamenti sədrinin açıqlaması gerçəkliyə uyğun olmayan bəyanat kimi qiymətləndirilir və iddia olunur ki, “hazırda İŞİD üzvlərinin, təkfirçilərin, sionistlərin, pantürkist separatçıların, ingilislərin və NATO qüvvələrinin Azərbaycanda mövcudluğunun şahidiyik və bu qruplar İranın milli təhlükəsizliyi əleyhinə fəaliyyət göstərmişlər və göstərəcəklər”.
 
Belə bir şəraitdə cənab Qalibaf ilk növbədə öz ölkəsindəki “anlaşılmazlıqları” aradan qaldırmalı, Azərbaycan əleyhinə ara verməyən qondarma ittihamların haradan və nədən qaynaqlandığını aydınlaşdırmalıdır. Azərbaycana gəldikdə isə, “Sepah”ın sərhəddə keçirdiyi təlimlər, Qafanda İran konsulluğunun açılmasının ardınca otuza yaxın İran vətəndaşının Qarabağa qanunsuz gəlişi, İranın Ermənistana bağışladığı raketlər, İran xüsusi xidmət orqanlarının Azərbaycan vətəndaşlarını qanunsuz silahlı birləşmələrə cəlb etməsi... anlaşılmazlıqlar deyil, real faktlardır və rəsmi Tehran öz şimal qonşusu ilə münasibətləri normallaşdırmaq üçün bu məsələlərə aydınlıq gətirməlidir.
 
Həqiqət budur ki, iki ölkənin münasibətlərində hansısa anlaşılmazlıqlar deyil, gerçək ziddiyyətlər mövcuddur və onların həlli üçün müvafiq iradə ortaya qoyulmayınca Qalibafın səsləndirdiyi tipli açıqlamalar ciddi qəbul olunmayacaqdır. Yox, əgər İran hakimiyyəti Qalibafın dili ilə mövcud ziddiyyətlərin, əvvəllər olduğu kimi, üzərindən adlayıb gəlişigözəl sözlərlə konkret taktiki hədəflərinə çatmaq istəyirsə, bilməlidir ki, nə şərait o şəraitdir, nə də Azərbaycan əvvəlki Azərbaycandır.
 
Bunu Milli Məclisin spikeri Sahibə Qafarovanın Qalibafla görüşdə səsləndirdiyi və İran mediasında əksini tapmış incə mesajlar da təsdiq edir. Xanım sədr deyib: “İki ölkəni bir-birinə yaxınlaşdıran təkcə coğrafiya və müştərək sərhədlər deyil, həm də odur ki, hər ikimiz müsəlmanıq və İran əhalisinin böyük bir hissəsi Azərbaycan dilində danışır”. Bu sözləri diplomatik dildən “tərcümə etsək”, mesajlar bunlardır:
 
1) Azərbaycan və İran müsəlman ölkələridir, elə isə özünü İslam Respublikası adlandıran İran Azərbaycanın qeyri-müsəlman düşməni ilə (Ermənistanla) dostluqdan əl çəkməlidir;

2) İran hakimiyyəti azərbaycanlıların ölkə əhalisinin böyük bir hissəsini təşkil etdiyini unutmamalıdır və Azərbaycan tərəfi, dövlət başçısının da bəyan etdiyi kimi, onların hüquqlarından vaz keçmək fikrində deyil.
 
Qeyd olunan amillər, S.Qafarovanın da vurğuladığı kimi, iki ölkə arasında əməkdaşlıq üçün geniş zəmin yaradır, amma İran tərəfi, bir qayda olaraq, müştərək cəhətləri ixtilaf mənbəyinə çevirmək yolunu tutur. Lakin, dəyişən reallıq və düşdüyü vəziyyət İran hakimiyyətindən Azərbaycanla təzyiq dilində danışmaqdan əl çəkməyi, Türkiyə və Azərbaycanın təklif etdiyi əməkdaşlıq formatına səmimi şəkildə qoşulmağı tələb edir. Əks təqdirdə, onun regionda daha da təklənməsi qaçılmazdır.
 
@cssc_cqtm

Rusiya-Ukrayna müharibəsi və elita arası/daxili parçalanma
 
Rusiyada elitalararası qarşıdurma müharibədən qabaq da mövcud idi. Putinə yaxın biznesmenlər və güc strukturları fərqli müvəfəqiyyətlə bir-birini uzun illər tarazlayırdılar. Lakin pandemiya Putinin özünü-təcridə getməsinə və biznesmenlərin prezidentə birbaşa çıxışının məhdudlaşmasına gətirdi. Paralel olaraq Suriya, Liviya və digər teatrlarda Moskvanın aktivliyi güc strukturlarının və özəl hərbi şirkətlərin nüfuzunu artırdı.

Elitalararası parçalanma

Bloomberg öz mənbələrinə istinad edərək bildirir ki, yaydan bəri Putin ən azı iki dəfə hərbi elita ilə görüş keçirmişdir. Qismən səfərbərlik elan edilməmişdən az əvvəl təşkil olunan qapalı görüşdə millətçi baxışlı müxbirlər hərbi elitanı kəskin tənqid etmiş, bəziləri isə Putinin cəbhədəki real vəziyyətdən məlumatlı olmaması sualı ilə görüşü tərk etmişdilər. Hərbi elita qanunverici hakimiyyət tərəfindən də kəskin tənqid olunur. Zyuqanov “böyük problemlər” və “məğlub döyüşlər”dən, LDPR lideri Slutski cəbhə bölgəsindəki aşağı təchizatdan danışır, S.Mironov isə hərbi rəhbərlik ilə qapalı iclasın keçirilməsini tələb edir. Spiker Volodin ordunu tənqid etməməyə çağırış etsə də, Dumanın Müdafiə Komitəsinin rəhbəri A.Kartapolov hərbi komandanlığı “yalan danışmağa son qoymağa” çağırır.

Elitadaxili parçalanma

Rusiyada güc strukturları heç vaxtı özündə vahid bir qüvvəni xarakterizə etmirdi. Hazırda Bortnikov (FTX/ФСБ) + Narışkin (XKX/СВР) + Patruşev (TŞ katibi) bir qrupu, Zolotov (Milli Qvardiya) + Kadırov digər qrupu təmsil edirlər. Putinin sabiq müşaviri A.İllarionova görə birinci qrup mütəmadi olaraq Putinə Kadırovu aradan götürmək üçün müraciətlər edir. ABŞ Konqresinin 2021-ci il tarixli analitik hesabatına görə isə Putin konkret bir struktur və ya şəxsin nüfuzunu azaltmaq üçün qruplar arasında rəqabəti dəstəkləyir.
Ukrayna müharibəsi güc strukturlarının mövqelərini daha da möhkəmləndirməli, zəfər uğurları isə ziddiyyətləri yumşaltmalı idi. Lakin Qərbin Ukraynaya verdiyi hərbi-iqtisadi dəstək, döyüş meydanında balansı Kiyevin xeyrinə dəyişdi. Moskvanın Kiyevi tutmaq və Ukraynanın Qara dənizlə əlaqəsini kəsmək planı baş tutmadı. Ardınca Xarkov və Xersonda məğlubiyyətlər hərbi elitanın mövqelərini zəiflətdi və elita daxilində çəkişmələri artırdı. Qütbləşmə dərinləməyə doğru getdi: Patruşev qrupuna müdafiə naziri Şoyqu və Baş qərargah rəisi Gerasimov, Zolotov-Kadırov qrupuna isə general Surovikin və “Vaqner”in rəhbəri Priqojin qoşuldu. Ukrayna kəşfiyyatı və  ISW mərkəzinə görə Surovikin Şoyquya rəqib, Priqojinə isə yaxın insan hesab olunur.

Kadırov-Priqojin xətti

Müharibə başlayandan Kadırov general-polkovnik rütbəsinə yüksəldi, Priqojin isə Ukraynada indiyədək görünməmiş kart-blanş aldı. Cəbhədə vəziyyətin xüsusilə pis getdiyi vaxtda hərbi komandanlıq Priqojin və Kadırov tərəfindən kəskin tənqid olunmağa başladı. Priqojin Putinin Peterburqa təyin etdiyi qubernator A.Beqlovu Ukraynaya işləməkdə ittiham edir, generalların istefasını tələb edir və Baş gərargahla yanaşı prezident administrasiyasını və Putinə yaxın biznesmenləri  tənqid edir. Kadırov general Lapini təhqir, Priqojin ilə birlikdə isə Gerasimovu tənqid edir. Hətta vaqnerçilər tərəfindən (güman ki, Priqojinin tapşırığı ilə) hazırlanmış videoda Gerasimova təhqiramiz ifadələr ünvanlanır.

Kövrək balans

Bütün bu hadisələr fonunda Baş Qərargah rəisi Gerasimov Ukrayna kampaniyasına rəhbər təyin edilir. “Financial Times”ın “Rusiya Müdafiə Nazirliyinə yaxın” mənbəsi deyir ki, Gerasimovun təyinatı hərbi əməliyyatların altında yatan təşkilati problemləri əks etdirir. Bu mövqe ilə RAND Corporation mərkəzinin Rusiya məsələləri üzrə eksperti D.Massikot razıdır. Onun fikrincə bu addım bir o qədər hərbi yox, bir nə qədər siyasi qərardır. Görünən odur ki, Putin rəqabət aparan qruplardan birinin zəiflədiyini nəzərə alıb, Gerasimovu Ukraynaya komandan təyin etməklə elita daxil/xaricində mövcud kövrək balansı qorumağa çalışır.

@cssc_cqtm
 

2023-cü ildə dünya iqtisadiyyatını nə gözləyir?

Yaxın keçmişə nəzər salsaq, 2020-ci ildə Covid-19 pandemiyasının başlaması və buna görə qlobal təchizat zənciri ilə bağlı ciddi problemlərin yaranması istehsal imkanlarını azaltdı. İqtisadiyyatların dəstəklənməsi məqsədilə görülən tədbirlər isə qlobal inflyasiyanı sürətləndirərək 2021-ci ildə 3.1%-ə qədər artırdı. Bu da 2008-ci il maliyyə böhranından sonra ən böyük göstərici idi. Eyni zamanda, 2020-ci ildə dünya iqtisadiyyatı 3.4% kiçildi. Pandemiya həm də dünyada qeyri-bərabərliyin artmasına və borclanmanın yüksəlməsinə gətirib çıxardı.

2021-ci ildə dünya iqtisadiyyatı müəyyən qədər bərpa olunsa da və 5.7%-lik artım qeydə alınsa da pandemiya ilə əlaqəli bəzi iqtisadi problemlər öz mövcudluğunu davam etdirdi və 2022-ci ilin fevralında Rusiya-Ukrayna müharibəsinin başlaması əlavə problemlər yaradaraq bərpa prosesinin bitməsinə imkan vermədi. Müharibənin təsiri ilə qazın qiyməti rekord səviyyədə artdı (martda 1000 kubmetri $3900), qlobal ərzaq təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi təhdidlər formalaşdı və bunların təsiri ilə qlobal inflyasiya rekord səviyyəyə, 7.2%-ə çatdı. İqtisadi artım tempi isə 2022-ci ildə 2.9%-ə qədər azaldı.

2023-cü ildə isə əvvəlki illərdən qalmış bir sıra iqtisadi problemlər və Rusiya-Ukrayna müharibəsinin davam etməsi ilə bağlı yaranmış problemlər iqtisadi inkişafa ciddi şəkildə təsir edəcəkdir.  

Dünya Bankının 2023-cü ilin yanvarında çap edilən hesabatına əsasən ilin sonuna dünya üzrə iqtisadi artım tempi 1.7%-ə qədər azalacaqdır. Halbuki, 6 ay əvvəl Dünya Bankı dünya iqtisadiyyatının növbəti ildə 3%-ə qədər artacağını proqnozlaşdırmışdı. Bu azalma son 30 ildə 2008-ci ildəki maliyyə böhranında və pandemiyanın təsiri ilə formalaşmış böhranda qeydə alınmış geriləməni nəzərə almasaq ən böyük azalma olacaqdır. Qlobal azalma inkişaf etmiş ölkələrin 95%-nə, inkişaf etməkdə olan ölkələrin isə 70%-nə ciddi təsir edəcəkdir və bu dünyanın bəzi regionlarında yoxsulluğun kəskin artmasına yol aça bilər. Azalma nəticəsində dünya üzrə adambaşına düşən ÜDM-in 2010-cu illərin əvvəli ilə müqayisədə daha az olacağı gözlənilir.

Dünya iqtisadiyyatının artım proqnozunun əsaslı sürətdə azalmasına təsir edən əsas amillər kimi inflyasiyanın yüksək olması və buna görə də qlobal səviyyədə, xüsusilə də ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi tərəfindən aparılan sərt pul siyasəti (faiz dərəcələrinin artırılması), maliyyə vəziyyətinin pisləşməsi, maliyyə resurslarına çıxış imkanlarının zəifləməsi, yüksək borclanma səbəbindən investisiya imkanlarının məhdudlaşması və Rusiya-Ukrayna müharibəsinin təsiri ilə dünya iqtisadiyyatında yaşanan  pozuntular (disruptions) göstərilir. 2023-cü ildə inflyasiyanın daha da sürətlənməsi, pul siyasətinin daha da sərtləşdirilməsi, maliyyə sektorunda gərginliyin daha da artması və geosiyasi qarşıdurmanın daha da güclənməsi dünya iqtisadiyyatını resessiyaya apara bilər və korporativ defoltların şahidi ola bilərik. Ümumiyyətlə, dünya iqtisadiyyatının 2023-cü ildə ressiya ilə qarşılaşması ehtimalı kifayət qədər yüksəkdir.

Ölkə qrupları üzrə baxdıqda isə ən az iqtisadi artım İnkişaf Etmiş Ölkələrdə qeydə alınacaqdır. Dünya Bankının proqnozlarına görə bu qrupa aid olan ölkələrdə 2023-cü ildə orta iqtisadi artım 2022-ci ildəki 2.5%-dən 0.5%-ə qədər azalacaqdır. İnkişaf Etməkdə Olan ölkələr qrupunun orta iqtisadi artımı isə 2023-cü ildə 3.4% səviyyəsində olacaqdır. Çini nəzərə almasaq bu ölkələr qrupunda orta illik iqtisadi artım 2022-ci ilədki 3.8%-dən 2.7%-ə qədər azalacaqdır. Az gəlirli ölkələrin 65%-nin də 2023-cü il üçün proqnozları azaldılmışdır və bu qrup ölkələrin orta artım səviyyəsinin 5.1% səviyyəsində olacağı gözlənilir.

2023-cü ildə Qlobal inflyasiya 2022-ci ildəki rekord göstərici ilə müqayisədə azalsa da özünün yüksək səviyyəsini qoruyacaqdır və orta hesabla 5.2% təşkil edəcəkdir. Yalnız 2024-cü ilin sonuna 3.2%-ə qədər azalacağı gözlənilir. Bu səviyyə belə 2015-2019-cu illərdəki 2.3%-lik orta səviyyədən yüksək olacaqdır. Ona görə də qarşıdan gələn illərdə də bizi yüksək inflyasiyalı iqtisadi mühit gözləyir.

@cssc_cqtm
 

Davos: formalaşan yeni vektorlarda Bakı və İrəvanın yeri

Davos mühüm danışıqların getdiyi və vacib qərarların qəbul edildiyi məkanlardan biridir. Ötən il Davosda Rusiya-Ukrayna müharibəsi, iqtisadi böhran, kriptovalyutalar və qida təhlükəsizliyi, bu il isə dünya iqtisadiyyatının resessiyadan xilas edilməsi müzakirə edilirdi. 2022-ci ildə Kiyevi sülh və təhlükəsizlik naminə Moskvaya ərazi güzəştlərinə getməyə çağıran, Ukraynanın neytral statuslu ölkə olma zərurətini “sübut etməyə” çalışan Kissincer, hazırda Ukraynanın gələcəkdə NATO-ya üzv olmasını aktual sayır.

Forum təşkilatçıları tərəfindən aparılan sorğu nəticələrinə görə dünyanın aparıcı iqtisadçı və menecerlərinin 73%-i dünya iqtisadiyyatının resessiyaya uğrayacağını, 40%-i isə rəhbərlik etdikləri müəssisələrin onilliyin sonuna qədər müflisləşəcəyini düşünürlər. Dünya iqtisadiyyatının xilas yollarını müzakirə etmək məqsədilə Davosa 56 maliyyə naziri, 30 ticarət naziri və 19 Mərkəzi Bank rəhbərləri gəlmişlər. Forumda 52 dövlət başçısı olmaqla 379 nəfər nüfuzlu şəxs iştirak edir.

Qloballaşan dünyanın tərkib hissəsi olan Azərbaycan Davos iqtisadi forumunun daimi iştirakçılarındandır. Forum dünyada gedən geosiyasi/geoiqtisadi tendensiyaları anlamaq, potensial investorları cəlb etmək və yeni tərəfdaşlıqlar yaratmaq baxımından Bakı üçün vacib əməkdaşlıq meydanıdır.

Prezident “Fortesque Future Industries” şirkəti ilə külək və günəş enerjisinin birgə istehsalı, “CISCO” şirkəti ilə “Ağıllı şəhər” və “Ağıllı kənd” layihələrinin gerçəkləşməsini, “Damen Shipyards Group” şirkəti ilə yeni tankerlərin, quru yük gəmilərinin və bərələrin sayının artırılması və Azərbaycanın Hərbi Dəniz Qüvvələri üçün müxtəlif gəmilərin istehsal mümkünlüyünü, “The Goldman Sachs” maliyyə təşkilatı ilə davamlı əməkdaşlıq perspektivlərini müzakirə etmişdir. Danışıqların praktiki tərəfi ilə yanaşı nəzəri əhəmiyyəti də hissolunandır. Məsələn, Rusiya iqtisadçılarının (ВШЭ) 2015-ci il araşdırmasına görə Goldman Sachs-ın proqnozları 56,06% dəqiqlik göstəricisinə malikdir. Təşkilatın 2014-cü ildə verdiyi hər 5 tövsiyyəsindən 3-ü özünü doğrultmuş və ümumi gəlir göstəricisini 5,34% artırmışdır. Hazırkı forumda iştirak edən digər maliyyə təşkilatı – J.P. Morgan Chase-in proqnoz dəqiqliyi isə 58,76%-ə bərabərdir.

Azərbaycandan fərqli olaraq Ermənistan forumda iştirak etmir. Ermənistan Koçaryan-Sarqsyan dövründə Davos forumunda ümumiyyətlə iştirak etmirdi. Fərqli vaxtlarda bu “böyük səfər xərcləri ilə” (2012) və ya “eşitməyə və deməyə sözün olmaması” (2015) ilə izah edilirdi. K.Karapetyanın 2018-ci il səfərini və “ayaqüstü” bir-iki görüşünü saymasaq bu ənənəni ilk dəfə 2019-cu ildə Paşinyan dəyişdi. Həmin ildə Qazprom Ermənistan üçün qaz qiymətlərini $15 (bəzi mənbələrə görə isə $30) artıracağını bildirmişdi. Paşinyan da Ermənistan iqtisadiyyatını xilas etmək üçün Davosa səfər etmişdir. Forumun rəsmi saytında dərc edilən məqaləsində və şəxsi görüşlərdə Paşinyan ölkəsini Aİ və Aİİ təşkilatlarını bir-birinə bağlaya bilən bənd kimi “satmaq” istəyirdi. Forumda həmçinin Ermənistan-Azərbaycan liderləri arasında görüş olmuş və tərəflər gərginliyin azaldılması məqsədilə müvafiq strukturlar arasında operativ əlaqə xəttinin yaradılmasını müzakirə etmişdilər.

44 günlük müharibədən sonra Ermənistanın forumlarda iştirakdan yayınması anlaşılandır. Davos iş təkliflərinin müzakirə edildiyi, sövdələşmələrin bağlanıldığı, qarşılıqlı faydalı layihələrin gerçəkləşdiyi bir yerdir. Davos şikayət və xahişlərin eşidildiyi, qəbul edildiyi bir yer deyil. Ermənistanın dünya iqtisadiyyatına təklif edəcəyi bir şey olmadığına görə obyektiv olaraq Davos forumunda da yeri yoxdur.
 
Beləliklə, 44 günlük müharibədən sonra Ermənistan ABŞ-ın təşkil etdiyi və heç bir praktiki əhəmiyyət kəsb etmədiyi demokratiya sammitində, Azərbaycan isə geosiyasi/iqtisadi vektorların cızıldığı Davos forumunda iştirak ilə yadda qalmış olur.

@cssc_cqtm

Diplomatiyanın güzgü effekti

Zəka fakt qarşısında acizdir. Amma söhbət Ermənistan zəkasından getdikdə əvvəlki cümlənin sonuna sual işarəsi qoymağa məcbur oluruq. Foto-video faktlar Laçın yolunun açıq olduğunu sübut etsə də, İrəvan Bakını “etnik təmizləmə” və “soyqırım” cəhdində ittiham edir.

İttihamlar Ermənistanın yeni şəraitə uyğunlaşmış köhnə siyasət məntiqinə sığır: Qarabağı Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanımaq → Azərbaycanı Qarabağ ermənilərinə qarşı etnik təmizləmə və soyqırım cəhdində ittiham etmək → ermənilərin Azərbaycan yurisdiksiyası altında yaşaya bilməməsi məsələsini beynəlxalq arenada qaldırmaq → “islahedici ayrılma” prinsipi altında Qarabağı Azərbaycan ayırmaq.

Bakı bunu yaxşı başa düşür və adekvat addımlar atır. Ərazi bütövlüyü, etnik təmizləmə, dəhliz, status kimi hər bir iddia/ittihama analoji tərzdə cavab verilir.

Ərazi bütövlüyü
Qarabağdan qoşun birləşmələrinin tam çıxarılmaması, qanunsuz rejimin maliyyələşməsinə $410 mln.-dan artıq vəsaitin ayrılması, Ermənistan və digər ölkələrdən Qarabağa diversantların göndərilməsi, I Qarabağ müharibəsində işğal edilən 8 kəndi qaytarmaqdan imtina Azərbaycana qarşı açıq ərazi iddialarıdır. Adekvat cavab özünü gözlətmədi. Azərbaycan prezidentinə əsasən, “əgər (ermənilər) bizim ərazi bütövlüyümüzü tanımaq istəmirlərsə, o zaman biz də onların ərazi bütövlüyünü tanımayacağıq. ... Delimitasiyanı istəmirlər? ...Deməli, sərhəd bizim lazım bildiyimiz yerdən keçəcək. Mən hesab edirəm ki, buradan keçir”.

Etnik təmizləmə
Etnik təmizləmə və soyqırım ittihamlarına cavab olaraq Azərbaycan Ermənistanın monoetnik ölkə olmasına, dinc azərbaycanlılara qarşı 31 Mart, Xocalı soyqırımlarını törətməsinə və onları Qərbi Azərbaycan və Qarabağ ərazilərindən etnik təmizləməyə məruz qoymasına diqqət çəkir. Bir faktı qeyd edək: müharibəyə qədər indiki Ermənistanın 300-dən çox şəhər və kəndlərində 200 mindən çox azərbaycanlı yaşayırdı. Bunların 170-dən çoxunda ancaq azərbaycanlılar yaşayırdı, 90-a yaxın kənddə isə azərbaycanlılar əksəriyyət təşkil edirdi. ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin məlumatına görə Ermənistan indiki əhalisi 98,1% etnik ermənilərdən, 1,2% yezidi kürdlərdən, 0,7% isə digər etnoslar ibarətdir.

Zəngəzur dəhlizi
Artıq 2 ildir ki, Ermənistan Azərbaycan üçün Zəngəzur dəhlizini açmadığı halda, Laçın yolundan istifadə edir. Ermənistan Laçında Bakının nəzarət-yoxlama məntəqəsinin qurulmasına, Zəngəzura isə eksterritoriallığın verilməsinə qarşı çıxır. Bakının fikrincə hər iki marşrut eyni statusa malik olmalıdır: ya hər ikisi dəhliz (Rusiya variantı), ya da yol (Brüssel variantı) olmalıdır. İrəvanın bu variantdan imtina etməsi Bakının Laçın yolunda ekoaksiya keçirtməsinə, Zəngəzur dəhlizinin isə Azərbaycan üçün strateji layihə olduğunu bir daha təsdiq etməsinə gətirdi. Xatırladaq ki, 10 noyabr razılaşmasına əsasən, Azərbaycan “Laçın dəhlizi üzrə hər iki istiqamətdə vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hərəkətinə təhlükəsizlik zəmanəti” verməli, Ermənistan isə Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan arasında “vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hər iki istiqamətdə maneəsiz hərəkətinin təşkilini” təmin etməlidir.

Qərbi Azərbaycan
Ölkə başçısına əsasən, “Ermənistan Qarabağdakı ermənilər üçün status tələb etməyə cəhd edəcəksə, nə üçün azərbaycanlılar Qərbi Zəngəzurda özləri üçün status tələb etməsin?”

Qeyd edək ki, bizim bu məsələdə dəlil və arqumentlərimiz daha əsaslıdır: Qarabağda azərbaycanlılar ermənilərlə bərabər yaşadığı halda, indiki Ermənistanın 170-dən çox kəndində təkcə azərbaycanlılar yaşayırdı; Qarabağ erməniləri Azərbaycan əhalisinin cəmi 2%-ni təşkil edirdisə, Ermənistanda yaşayan azərbaycanlılar ümumi əhalinin orta hesabla 10%-ni təşkil edirdi. Sülh sazişi qarşılıqlı öhdəlikləri özündə təcəssüm etdirir. Ermənistan buna getmək istəmirsə, demək prosesi məqsədyönlü şəkildə konfrantasiya istiqamətində aparır. Ermənistan anlamalıdır ki, Bakının təklif etdiyi 5 prinsip masa üzərində əbədi olaraq qalmayacaq.

@cssc_cqtm

Niyə “Vardanyan layihəsi” məhz layihədir?

Suala cavab vermək üçün “Qisas əməliyyatından” sonra İrəvan-Bakı münasibətlərindəki hadisələr ardıcıllığına nəzər yetirmək vacibdir. Belə retrospektiv 3 məsələni aydınlaşdırır:

- Rusiya Sülhməramlı Kontingenti (RSK) mandatsız olması Moskvaya “yerdə” nəsə etməyə imkan vermir;
- Ermənistan Azərbaycanın “yerdə” əhəmiyyətli addımlar ata biləcəyini dərk etdi;
- Bakı Xankəndi ilə əlaqə yaratmış və ermənilərin Laçın və Zabuxdan köçürülməsini həyata keçirmişdir.
 
Hadisələr və məzmun
31 avqust – üçtərəfli sammit çərçivəsində Brüsseldə Bakının təklif etdiyi prinsiplər əsasında (yəni Qarabağsız) sülh sazişinin (SS) mətni üzrə işin aparılmasına dair razılıq əldə edilir → sərhəd üzrə iclas təşkil olunur → noyabrda növbəti sammit baş tutur. Bu, SS-in aktuallaşmasına dair ilk siqnal idi!

1 sentyabr – dövriyyə “Vardanyan layihəsi” buraxılır: Vardanyan Rusiya vətəndaşlığından imtina edir → Qarabağa köçür → “Artsaxın təhlükəsizlik və inkişaf” fondunu təsis edir. Hazırda fondun adı var özü isə yox.

Sentyabrın əvvəlində Rusiya Qarabağ məsələsinin “gələcək nəsillərə” saxlanılmasını nəzərdə tutan SS variantını irəli sürür. Faktiki olaraq Rusiya 2 prosesin 1 prosesdə birləşməsinə çalışır.

12-13 sentyabrda şərti sərhəddə silahlı toqquşma = İrəvan və ya 3cü tərəfin Ermənistan SQ-dəki agentlər vasitəsilə SS prosesi əleyhinə etdiyi təxribat.

27 sentyabr – Vaşinqton görüşü/razılaşması: SS prosesi və Qarabağ mövzularının bir-birindən ayrılması → Bakı-Xankəndi (assimetrik) dialoqunun razılaşdırılması. Bakı-Xankəndi ilə bağlı bəndin anlaşılmasında ziddiyyətlər olsa da, proseslərin bir-birindən ayrılması qərarlaşdırıldı.

2 oktyabr – SS mətnini müzakirə etmək məqsədilə xarici işlər nazirlərinin Cenevrədə görüşü: MQ həmsədrləri prosesdən kənar qalır və prosesin Qarabağsız 2 tərəfli əsasda aparılması möhkəmlənir.

4 oktyabr – Arutyunyan Vardanyana “dövlət naziri” vəzifəsini təklif edir. Vardanyan və layihə müəllifləri hadisələri götür-qoy etməyə başlayırlar.

6 oktyabr – Praqa sammiti: ərazi bütövlüyünün tanınmasını nəzərdə tutan Praqa bəyanatı ↔ Qarabağ məsələsinin bir daha hallanmaması ↔ prosesin Rusiyanın iştirakı olmadan irəli getməsi.

Oktyabrın ortaları –  “Vardanyan layihəsi” müəllifləri Rusiya KİV-lərində Azərbaycana və Paşinyana qarşı kampaniyaya başlayır.

27 oktyabr – Valdayda Putin Ermənistanı Alma-Ata bəyannaməsi əsasında sülh sazişini imzalamağa tələsməməyə çağırır → Paşinyan dərhal Rusiyanın SS layihəsini 100% dəstəklədiyini bəyan edir.

31 oktyabr – Soçi sammiti: Praqada əldə edilən nəticə (ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması) Soçi bəyanatı ilə təsdiqlənir → Qarabağ və mandat məsələlərini mətnə daxil etmə, yəni proseslərin birləşdirilmə cəhdi iflasa uğrayır. SS prioritetdir, ondan geri dönmək/yayınmaq qəbul olunmazdır.

4 noyabr – Vardanyan “dövlət naziri” təyin olunur
 
Nəticə
-Proseslərin (sülh sazişi və Qarabağ) ayrılması və “Vardanyan layihəsinin” aktivləşməsi arasında əlaqə mövcuddur.
-Ziddiyyətlərə rəğmən, Bakı-Xankəndi formatı aktuallaşdıqda, Rusiya regionda tamamilə idarə olunan Vardanyanın timsalında peyda olur.
-Vardanyan RSK-nı Ermənistan rəhbərliyinin tənqidindən çıxarıb, ona beynəlxalq mandatın qazanılmasına çalışır. Fransada Araik beynəlxalq kontingent xahiş etdikdə Vardanyan müdaxilə edib, mandatın yalnız RSK üçün istənilməsini tələb etmişdir.
 
“Vardanyan layihəsi” SS prosesini dayandırmaq və danışıqlar prosesinə Qarabağ məsələsini qaytarmaq məqsədilə Rusiya tərəfindən atılan uğursuz cəhddir. Bu cür siyasətin nəticəsi olmayacaq. Əksinə, bu Bakının Laçın yolu üzərində nəzarətinin güclənməsinə gətirdi.

“Vardanyan layihəsi”nin resursu tükənmək üzrədir. Vardanyan üzərinə qoyulmuş funksiyanı natamam yerinə yetirib. SS prosesi dayansa da, yenə də gündəlikdədir. Qarabağ məsələsi isə beynəlmilləşsə də, SS prosesinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmədi.

Üstəlik, “layihə” Qarabağ ermənilərini birləşdirmək əvəzinə separatçılar daxilində parçalanmalara, ümidsizlik mühitinin yaranmasına və Qarabağda mövcud yeganə əhəmiyyətli sənaye obyektinin işinin dayanmasına səbəb oldu.

@cssc_cqtm

Natamam siyasət: Dövlət katibindən zənglər

ABŞ-ın dövlət katibi E.Blinken 18/23 yanvar tarixlərində Ermənistan və Azərbaycan liderlərinə zəng etmişdir. Paşinyanla danışıq zamanı Blinken “baş nazirin sülhə sadiqliyini alqışlamış... Laçın dəhlizinin bağlanması nəticəsində Dağlıq Qarabağda humanitar vəziyyətin pisləşməsindən” narahat olduğunu bildirmiş və Azərbaycanla ikitərəfli danışıqların yenidən başlaması üçün atılacaq addımları müzakirə etmişdir. Azərbaycan prezidenti ilə danışıq zamanı Blinken “Laçın dəhlizinin təcili olaraq kommersiya nəqliyyatı üçün açılmasından, humanitar böhran riskinin Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh perspektivlərini sarsıtmasından” danışıb, Bakını İrəvanla ikitərəfli sülh müzakirələrində səyləri ikiqat artırmağa çağırmışdır.

Qeyri-obyektiv yanaşma

Bakı Vaşinqtonun ikili siyasətinə öyrəncəlidir. İlk dəfə deyil ki, Bakı ilə danışıqda istifadə olunmayan “Dağlıq Qarabağ” ifadəsi İrəvanla danışıqlarda peyda olur. Lakin, bu dəfə ikili siyasətə qeyri-obyektivlik və irrasionallıq elementləri də əlavə olunmuşdur. Aksiyanın səbəblərinə toxunmadan, yolun yalnız humanitar məqsədlər üçün istifadə edilməli olduğunu qeyd etmədən aksiyanın dayandırılmasını tələb etmək obyektivlikdən çox uzaqdır. Bakı ABŞ-ın çağırışına uyğun aksiyanı dayandırsa Ermənistan bu yoldan yenə də Qarabağa silah/hərbçilər daşımaq, təbii resursları talan etmək və sülh prosesinə zərbə endirmək üçün istifadə edəcəkdir. Bunun Ermənistana 2 illik Aİ missiyasının gəldiyi vaxtda edilməsi isə xüsusi təhlükəlidir: yolun nəzarətsiz qalması şəraitində Ermənistan Aİ missiyasına arxalanıb, hərbi-iqtisadi resursların bir qismini şərti sərhəddən Qarabağa göndərəcəkdir.

İrrasional yanaşma

Rusiyanı regiondan sıxışdırmaq üçün ABŞ-a sülh sazişi lazımdır. Ölkələr arasında sülh Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşmasına yol açacaqdır. Qarşılıqlı ərazi iddialarının olmaması, regional kommunikasiyaların açılması, iqtisadi münasibətlərin qurulması Ermənistanın Rusiyadan iqtisadi, perspektivdə isə hərbi-siyasi asılılığına son qoyacaqdır. Vaxtı gəldikdə İrəvan Türkiyə ilə sərhəddə duran rus hərbçilərini və Gümrü/Erebunidə yerləşən rus hərbi bazalarını ölkədən çıxara biləcəkdir. Bakı-Xankəndi arasında (assimetrik) dialoqun və etibar mühitinin formalaşması isə 2025-ci ildə Rusiya sülhməramlı kontingentinin Azərbaycanı tərk etməsinə şərait yaradacaqdır. Xatırladaq ki, Vaşinqton görüşündə razılaşdırılan Bakı-Xankəndi dialoqu “Moskvadan çox aydın bir gündəliklə göndərilən” Vardanyan tərəfindən pozulmuşdur. Bildiyimiz kimi ekoaskiyanın əsas tələblərindən biri isə Vardanyanın Qarabağı tərk etməsidir.

Geosiyasi ziddiyyətlər

ABŞ-ın yanaşması geosiyasi cəhətdən ziddiyyətlidir. İrəvan-Bakı/Ankara münasibətlərini normallaşdırmadan Ermənistanı Rusiyadan ayırmaq qeyri-mümkündür. Ermənistanın Rusiyadan birtərəfli qaydada üz döndərməsi Moskva ilə münasibətlərin kəskinləşməsinə gətirəcəkdir. İki bağlı sərhədlə Rusiyaya qarşı tab gətirmək yalnız ABŞ və Aİ kimi nəhəng himayədarlər sayəsində mümkündür. ABŞ/Aİ-nin Ermənistanda möhkəmlənməsi isə axırıncının İranla münasibətlərinə xələl gətirəcəkdir. Nəticə etibarı ilə ABŞ/Aİ tərəfindən dəstəklənən Ermənistan regionda Azərbaycan, Türkiyə, Rusiya və İrana qarşı tək cəbhə təşkil etməli olacaqdır ki, bu da nəzəri cəhətdən az ehtimal olunan, praktiki cəhətdən isə qeyri-mümkündür.
 
Nəticə

Moskva “Vardanyan layihəsi”, “status məsələsini gələcək nəsillərə saxlamağı” nəzərdə tutan sülh sazişi təklifləri ilə regionda uzunmüddətli mövcudluğunu təmin etməyə çalışır. Azərbaycan Rusiyanın sülh sazişini rədd etdiyi və “Vardanyan layihəsini” aradan qaldırmağa çalışdığı halda Paşinyan Rusiyanın təklif etdiyi sülh sazişini “100% dəstəklədiyini” bildirir. Azərbaycanı dəstəkləyərək Rusiyanın regionda hərbi-siyasi mövcudluğuna son qoymaq əvəzinə Vaşinqton İrəvan və erməni diasporunun narrativlərini təkrarlayaraq Rusiyanın regionda möhkəmlənməsinə şərait yaradır.

@cssc_cqtm

Destruktiv missiya: Ermənistana göndəriləcək Aİ missiyasının mümkün siyasi fəsadları

Avropa İttifaqının Ermənistana ikinci monitorinq missiyası Azərbaycan tərəfindən birmənalı qarşılanmadı. Əvvəlki missiyadan fərqli olaraq cari missiyanın say tərkibi 100 nəfər, müddəti isə 2 il olacaqdır. Ölkə başçısına görə Azərbaycanla razılaşdırılmadan şərti sərhədə gələcək Aİ missiyası təhlükəsizliyi artırmayacaq, əksinə, bizimlə olan bu danışıqlar formatı böyük sarsıntıya məruz qalacaqdır. Rusiyanın xarici işlər naziri S.Lavrov da Azərbaycanın razılığı olmadan regiona missiyanın gəlməsini “əks məhsuldar” hesab edir.

XİN-in bəyanatı
Xarici işlər nazirliyinin məsələ ilə bağlı bəyanatında 2 məsələyə xüsusi diqqət yetirilmişdir:
- Praqa görüşündə əldə olunmuş razılaşmadan irəli gələrək mülki monitorinq missiyasının normallaşma prosesinə kömək göstərəcəyinə inanan Azərbaycan, bu missiyanın Azərbaycanla şərti sərhəddə fəaliyyətinə razılıq vermişdir. 2 aylıq missiyanın məqsədi ilin sonuna qədər sülh sazişinin imzalanması üçün etibarlılıq və təhlükəsizlik mühitinin/qavrayışının formalaşdırılması idi. Lakin Fransa prezidentinin “təhqiramiz, qəbulolunmaz, yalan və təxribatçı” bəyanatları + N.Paşinyanın “Qarabağın status məsələsinin gələcək nəsillərə” saxlanılmasını nəzərdə tutan Rusiyanın sülh saziş variantını “100% dəstəklədiyini” deməsi Aİ missiyasına olan ümidləri doğrultmadı. Nəticə etibarı ilə bu Aİ çərçivəsində qərar qəbuletmə prosesinin etibarlılığı və şəffaflığı ilə bağlı ümumi etimada mənfi təsir göstərdi.
- Aİ missiyasının Ermənistanda mövcudluğu Ermənistanın üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməkdən boyun qaçırmasına səbəb oldu. Keçmiş münaqişə tərəflərinin sülh sazişi imzalaması üçün münasib mühitin formalaşdırılmasına yönələn missiya praktikada qonşu ölkələri sülhə bir addım belə yaxınlaşdırmadı.

Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan əvvəlki missiyanın uğursuz fəaliyyət təcrübəsini nəzərə alaraq, cari missiyanın Ermənistan tərəfindən hazırkı dialoq mexanizmlərinə qarşı sui-istifadə edilə biləcəyindən narahatdır.

Əsaslı narahatçılıq
Azərbaycanın əsaslı narahatçılığı bununla bitmir. Ermənistan Aİ missiyası hesabına Azərbaycanla şərti sərhəddə təhlükəsizliyini təmin etmək istəyir. Paralel olaraq Ermənistan Laçın yolunun əvvəlki rejimdə, yəni hər hansı nəzarət və yoxlama olmadan fəaliyyət göstərməsində israr edir. Bu iki prosesin sintezi ona gətirə bilər ki, Ermənistan Aİ mülki missiyası hesabına öz təhlükəsizliyini təmin edib, hərbi-iqtisadi resursların bir qismini şərti sərhəddən Qarabağa yönləndirə bilər. Missiyanın göndərilmə qərarı ilə Avroparlamentin anti-Azərbaycan qətnaməsinin eyni vaxtda verilməsi bu baxımdan təsadüfi görsənmir. Görünən odur ki, Fransa Aİ mülki missiyası vasitəsilə Ermənistanda, şərti sərhəddən çıxarılıb Qarabağa göndəriləcək erməni hərbçiləri vasitəsilə isə Qarabağda möhkəmlənməyə çalışır. Unutmayaq ki, Fransa Senatının anti-Azərbaycan qətnaməsinin bəndlərindən biri Qarabağda humanitar ofisin yaradılmasını nəzərdə tuturdu.

Geosiyasi prizma
Məsələyə geosiyasi müstəvidə də baxmaq məqsədəuyğundur. Rusiya güc strukturlarına yaxın mənbələr xəbər verir ki, 100 nəfərdən ibarət olacaq Aİ mülki missiyasının say tərkibi bir müddət sonra 2000 nəfərə çatdırıla bilər. Prosesə Aİ-nin xarici əlaqələr xidmət sədrinin müavini, fransalı diplomat Şarl Fris hamilik edir. Hədəf − Rusiyanı Ermənistandan sıxışdırmaqdır.

Güman ki, rəsmi Paris Rusiyanı öncə Azərbaycanla şərti sərhəddən, sonra isə şərq sərhədində vəziyyətin sabitliyini əsas gətirərək, qərb (Türkiyə) sərhədindən də sıxışdırmağa cəhd göstərəcəkdir.

Öhdəlikləri icra etməkdən boyun qaçırmaqla regional stabilliyə təhdid yaradan, Rusiyanın sülh saziş variantını 100% dəstəklədiyini deməklə Rusiyanın regionda mövcudluğuna şərait yaradan, Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından əl çəkməyib, yeni silahlı toqquşma təhlükəsini formalaşdıran məhz Ermənistandır. Ermənistan regional təhlükə mənbəyi olmağa davam etsə, Azərbaycan Aİ mülki missiyasına baxmayaraq adekvat cavab tədbirləri görməyə məcbur olacaqdır.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov İctimai TV-nin efirində gedən Diqqət Mərkəzi verilişində "İranla hibrid müharibənin ortasındayıq" mövzusu ətrafında öz fikirlərini bölüşüb.

https://www.youtube.com/watch?v=1B_-Sa9skE8&t=16s

İranın xarici siyasətini kim müəyyən edir?

I Hissə

İranın mürəkkəb siyasi sistemi onun xarici siyasətinin də yetərincə mürəkkəb, hətta bəzi hallarda kənar müşahidəçilər üçün anlaşılmaz olmasını şərtləndirir. Digər tərəfdən, dəyişən beynəlxalq şərait İranın xarici siyasət kursunda da bəlli dəyişikliklərə səbəb olub. Ölkənin xarici siyasət kursuna dəyişən maraqlarla yanaşı, müxtəlif siyasi qrup və qurumların təsiri qeyd olunmalıdır. Başqa sözlə, siyasi sistem və bütövlükdə cəmiyyətin mürəkkəb daxili strukturundan qaynaqlanan fərqli mənafelərin artan və ya azalan təsirləri Xarici İşlər Nazirliyinin aparıcı rolunu məhdudlaşdıran faktorlar kimi çıxış edir.

AMTŞ → XİN

İki il öncə İranın ali rəhbəri Xameneyi dünyanın heç bir ölkəsində XİN-in xarici siyasəti təyin etmədiyini qeyd edib, İranda da xarici siyasət ilə bağlı qərarların qəbulunun XİN-in ixtiyarında olmadığını bildirdi: “XİN icraçıdır. Bizim ölkədə... Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası (AMTŞ) var, bütün yüksək vəzifəli şəxslər orada iştirak edirlər, qərarlar qəbul olunur, sonra XİN öz metodları ilə onları icra etməli və həyata keçirməlidir”.

Xameneyidən bir neçə gün əvvəl sabiq prezident Həsən Ruhani də oxşar yanaşma təqdim etmişdi: “Ölkənin xarici siyasəti və müdafiəsi ilə bağlı bütün mürəkkəb məsələlər AMTŞ-da müzakirə olunur. Adi siyasi işləri XİN həyata keçirir, amma xarici siyasətə dair mühüm məsələlərə hökmən AMTŞ-da baxılır. AMTŞ ona görə yaradılıb ki, orada hakimiyyətin üç qolunun rəhbərləri iştirak edir, ölkənin hərbi və mülki orqanları təmsil olunur, hərbi və siyasi qurumların başçıları bir yerə toplanır. Araşdırıb müzakirə edirik və sonda qəbul olunan hər bir qərar ali rəhbər tərəfindən təsdiq olunmalıdır”. (Hərçənd AMTŞ-ın 13 üzvündən ikisi, o cümlədən Şuranın katibi (2013-cü ildən bu vəzifəni admiral Əli Şəmxani tutur) də ali rəhbər tərəfindən təyin olunur).   

AMTŞ-da xarici siyasətə dair verilən qərarların ali rəhbər Ayətullah Xameneyi tərəfindən təsdiq olunma mexanizmi isə aydın deyil. Bu işdə şəffaflıqdan uzaq Xameneyinin ofisi (Beyt-e Rəhbəri) əsas rol oynayır. Bu ofis vasitəsilə isə başqa bir orqan – İslam İnqilabının Keşikçiləri Korpusu (Sepah) dövriyəyə girir.

Xarici siyasət subyekti – Sepah

Sepahın İran xarici siyasətində təsiri və rolunun artması Mahmud Əhmədinejadın prezidentliyi dövrünə – 2000-ci illərin ortalarına təsadüf edir. Həmin dövrdən etibarən İran xarici siyasətində Məhəmməd Xatəmi dönəmindən fərqli olaraq, anti-Qərb diskursu güclənir və ali rəhbərin tövsiyəsi ilə xarici siyasətdə “Şərqə baxış” strategiyası əsas götürülür. Burada “Şərq” sırf coğrafi anlamdan əlavə, Afrika və Latın Amerikasını əhatə edir. Paralel olaraq İranın nüvə proqramı xarici siyasətin və Qərblə münasibətlərin əsas mövzularından birinə çevrilməyə başlayır və İranın regional siyasətində proksi qüvvələrin təşkili və “bəslənməsi” ön plana çıxır. Bu prosesə qonşu ölkələrdə baş verən proseslər (2001-ci il Əfqanıstan, 2003-cü il İraq) önəmli təsir göstərir.

Beləliklə, qeyd olunan üç amil Sepahın xarici siyasətə təsirinin artmasına səbəb olur. Məhz bu dövrdən etibarən Sepahın “Qüds” qüvvələri və onun komandanı general Qasım Süleymani, özəlliklə regional siyasətdə, söz sahibinə çevrilir. “Ərəb baharı” və İŞİD-in meydana çıxması isə bu mövqeyi daha da gücləndirir. Bütün bunlar regional siyasətdə XİN-in rolunu getdikcə azaldıb, onun formal xarakter kəsb etməsini şərtləndirir. İş o yerə çatır ki, region ölkələrinə səfirlərin təyinatı qeyri-rəsmi olaraq Sepahın ixtiyarına keçir.

2013-cü ildə prezident seçilən Həsən Ruhani Qərblə danışıqlara üstünlük verməklə yanaşı, təkcə xarici siyasətdə deyil, ölkə iqtisadiyyatında da Sepahın mövqelərini zəiflətməyə çalışır. 2015-ci ildə İranla Altılıq ölkələri arasında nüvə razılaşmasının imzalanması Ruhani hökumətinə bu yöndə üstünlüklər qazandırır. Lakin, 2018-ci ildə ABŞ-ın nüvə razılaşmasından çıxması Ruhani-Zərif cütlüyünün Sepahın xarici siyasətə təsirini azaltmaq istiqamətində səylərini və qazandığı müəyyən uğurları heçə endirir və hər şey əvvəlki vəziyyətə qayıtmağa başlayır.

Davamı növbəti hissədə...

@cssc_cqtm
 

İranın xarici siyasətini kim müəyyən edir?

II Hissə

(I Hissə https://news.1rj.ru/str/cssc_cqtm/208)

Keçmiş Xarici İşlər naziri Məhəmməd Cavad Zərifin 2021-ci ilin aprelində yayılmış qapalı müsahibəsi Ruhani hökuməti dönəmində xarici siyasətə dair iki baxışın mübarizəsinin bütün dramatizmini üzə çıxarır. Həmin müsahibədə Zərif açıq şəkildə deyir ki, İran xarici siyasətində “meydan” (hərb meydanı) diplomatiyaya üstün gəlib. O təəssüf hissi ilə bildirir ki, bütövlükdə İran cəmiyyətində meydan təfəkkürü, “qəhrəman obrazı” hakimdir, bu da Qərblə dialoqu çətinləşdirir. Bununla bağlı o, 2015-2019-cu illərdə ictimai rəy sorğularında öz reytinqinin 90%-dən 60%-ə düşdüyünü, Süleymaninin populyarlığının isə, əksinə, 90%-ə qalxdığını qeyd edir.

XİN ↔ Sepah

Zərifə bildirir ki, İranda son illər “diplomatiya meydana” qurbanlar verib,  amma əvəzində heç nə almayıb. Misal olaraq, qeyd edir ki, Süleymani ondan, Lavrovla görüşdə hansısa məsələləri əldə etməyi istəyib, amma qarşılığında XİN “meydandan” bir “pay” belə almayıb. Başqa bir nümunə: ABŞ dövlət katibi C.Kerri 2016-cı ildə Zərifə bildirmişdir ki, “Iran Air” dövlət şirkətinə qarşı sanksiyalar götürüldükdən sonra şirkət təyyarələrinin Suriyaya uçuşların sayı 6 dəfə artmışdır. Sonradan məlum oldu ki, məsələdən nə prezidentin, nə də nazirin xəbəri yox idi və hər şey Süleymaninin təzyiqi ilə həll olunmuşdu. Digər fakt: 2019-cu ilin fevralında Suriya prezidenti B.Əsədin Tehrana gələrək İran rəhbərliyi ilə görüşməsini Zərif hamı kimi televiziyadan öyrənmişdir. Səbəb: görüşün təşkilatçısı XİN yox, Süleymani olmuşdur. Bu hadisədən sonra Zərif nazir postundan istefa vermək istəmiş, lakin prezident Ruhani onun istefasını qəbul etməmişdi.

XİN rəhbərliyində Sepah kadrları

2021-ci ildə İ.Rəisinin prezident seçilməsindən sonra hökumətdə olduğu kimi, xarici siyasətdə də Sepahın mövqeyi son dərəcə gücləndi. Əlbəttə, bu, yeni prezidentin öz seçimi deyildi, Rəisinin təkidlə bu posta gətirilməsinə çalışan ali rəhbərin və onun yaxın ətrafının planı idi. Sepah üzvləri təkcə vitse-prezident və nazir postlarına yiyələnmədilər, həm də XİN rəhbərliyinə gətirildilər. Təsadüfi deyildi ki, Hüseyn Əmir-Abdullahiyanın Xarici İşlər naziri təyin olunmasını bir çox İran şərhçiləri “meydan və diplomatiyanın birləşməsi” kimi dəyərləndirmişdilər.

Əmir-Abdullahiyan Sepahın, daha dəqiq desək, onun xaricdə əməliyyatlar həyata keçirən “Qüds” qüvvələrinin İran diplomatik dairələrindəki təmsilçisi kimi tanınır. Bəziləri əbəs yerə onu “İranın sərt gücünün yumşaq üzü” kimi təqdim etmir. O, Sepahın və onun proksi qruplaşmalarının regiondakı (İraq, Suriya, Livan, Yəmən və s.) aqressiv fəaliyyətlərini dəstəkləyən bir şəxsdir. Bu üzdən onu İranda “müqavimət oxunun diplomatı” da adlandırırlar. Onun general Q.Süleymani ilə yaxın münasibətlərə malik olduğu da məlumdur. Görünür, hələ M.Əhmədinejadın dövründə XİN-də region üzrə müavin vəzifəsinə təyin olunan Əmir-Abdullahiyan məhz “Sepah”ın dəstəyi ilə H.Ruhani dönəmində bir neçə il vəzifəsində qala bilmişdi.

2016-cı ilin iyununda onun bu vəzifədən uzaqlaşdırılması sərt xətt tərəfdarlarının, o cümlədən Süleymaninin narazılığı ilə qarşılanmış, qalmaqallı bir hadisəyə çevrilmişdi. Görünür, Əmir-Abdullahiyanın özü də bu addımdan çox narazı qalmış və ona görə də Zərifin təklif etdiyi Omanda səfir vəzifəsindən imtina edərək, XİN sistemindən uzaqlaşmışdı. XİN-ə rəhbər kimi qayıdana qədər o, İran parlamenti sədrinin beynəlxalq əlaqələr üzrə köməkçisi və Məclisin beynəlxalq münasibətlər şöbəsinin rəisi vəzifəsini tutmuşdu.

Diplomatiyanın iflası

İ.Rəisi qonşu dövlətlərlə münasibətlərin inkişafını xarici siyasətdə prioritet elan etsə də, Əmir-Abdullahiyanın rəhbərlik etdiyi XİN bu yöndə nəinki uğur qazanmayıb, hətta əvvəllər normal olan əlaqələrin də korlanmasına “nail olub”. Son günlər İranın nüfuzlu “Xəbər-onlayn” saytı Rəisinin qonşuluq siyasətinin iflası anlamına gələn analitik məqalə dərc edib. Sepahın İran xarici siyasətinə hədsiz təsirinin nəticəsi olan bu reallığa ən bariz nümunə isə Azərbaycanla getdikcə gərginləşən münasibətlərdir.

Davamı növbəti hissədə...

@cssc_cqtm
 

İranın xarici siyasətini kim müəyyən edir?

III Hissə

I Hissə - https://news.1rj.ru/str/cssc_cqtm/208
II Hissə - https://news.1rj.ru/str/cssc_cqtm/209
 
Diplomatiya işləyir?
Yanvarın 24-də İranın Azərbaycandakı səfiri Abbas Musəvi Twitter hesabında “Diplomatiya işləyir!” ifadəsi ilə Daşkənddə Azərbaycan və İran Xarici İşlər nazirlərinin, Bakıda isə özünün Hikmət Hacıyevlə görüşündən şəkillər paylaşdı. Bundan cəmi üç gün sonra Azərbaycanın Tehrandakı səfirliyinə qarşı terror hücumu baş verir. Hücum iki ölkə arasında münasibətlərə böyük zərbə vurdu.  Hücum ardıcıl olaraq bir neçə ay davam edən anti-Azərbaycan təbliğatı fonunda, və xeyli dərəcədə onun nəticəsi olaraq baş verdi. Belə şəraitdə İran səfirinin tvitinin sonuna “?” işarəsi qoymaq məqsədəuyğundur: “Diplomatiya işləyir?”
 
Son 2 ayın xronologiyası
- 2022-ci il dekabrın 1-də Sepaha bağlı sosial şəbəkə hesabları “Qüds yolu hardan keçir?” sualı ilə video yaydılar. Həmin videoda Tehrandan Əl-Əqsa məscidinə yönələn xətt əvvəlcə Azərbaycanın paytaxtı Bakıdan keçir, ora İran bayrağını sancdıqdan sonra isə Qüdsə doğru uzanır.
 
- Dekabrın 7-də Sepahın baş komandanının müavini general Əli Fədəvi özünün Twitter hesabında bunları yazmışdır: “Azərbaycan Qacar şahlarının fərasətsizliyi ucbatından İrandan ayrılıb. Azərbaycan əhalisi etiqadlı şiələrdir və 70 illik kommunist hakimiyyətinin təzyiqləri altında belə, öz təmiz şiə inancını əldən verməyib. Əslində orada elə bir  hakimiyyət olmalıdır ki, Azərbaycanda əksəriyyəti təşkil edən bu şiələrə xüsusi diqqət yetirsin”. Yəni Sepah generalı faktiki olaraq Azərbaycanda dövlət quruluşunun dəyişdirilməsinə və İransayağı dini hakimiyyətin qurulmasına çağırış etmişdi.
 
- Dekabrın 30-da Sepahın Xatəmül-ənbiya qərargahının komandanı general Qulaməli Rəşid bir açıqlamasında Azərbaycanı nəzərdə tutaraq deyib: “İranın milli təhlükəsizliyini təhdid etmək üçün İsraillə əməkdaşlıq edən, sionist rejimin ixtiyarına baza və məkan verən hər bir ölkə bizim silahlı qüvvələrimizin hədəfinə çevriləcək”.
 
- 2023-cü ilin ilk günündə, yəni yanvarın 1-də Sepah Azərbaycanı təhdid edən başqa bir video yaydı. Yeni videoda üzərinə “Qüdsə doğru, irəli!” sözləri yazılmış bayraq əlində tutan gəncin arxasınca bir dəstə hərbi geyimli şəxs Xudafərin körpüsünü keçərək Azərbaycan ərazisinə daxil olur.
 
- Yanvarın 4-də Qasım Süleymaninin ölümünün ildönümü münasibətilə keçirilən bir tədbirdə çıxış edən Sepah generalı Əlirza Tənhayi deyib: “Azərbaycan rəhbərliyi Ukraynanın düşdüyü vəziyyətdən ibrət götürməli, Amerika və Avropanın Ukrayna xalqının başına nə bəla gətirdiyini görməlidir. Həm də yaxşı olar ki, Səddam Hüseynin səhvini də təkrar etməsin”.
 
- Nəhayət, yanvarın 6-da Sepah daha bir video yayaraq Xudafərin körpüsü fonunda əllərində İran bayrağı tutmuş uşaqların dili ilə Azərbaycanı hədələmişdi.
 
Əlavə olaraq bu iki ay ərzində Sepahın yetişdirdiyi ekspertlərin və ona məxsus medianın Azərbaycana qarşı iftira dolu gündəlik şərh və açıqlamalarını da nümunə çəkmək olar.
 
Onillik retrospektiv
Xatırladaq ki, 2011-2012-ci illərdə İran-Azərbaycan münasibətlərində ciddi gərginlik yaşananda İran ali rəhbərinin əyalətlərdəki rəsmi təmsilçiləri sayılan imam-cümələr, durmadan bu mövzuda xütbələr edirdilər. İmam-cümələr Azərbaycanı İrana qarşı İsraillə əlbir olmaqda və digər uydurma “günahlarda” ittiham edirdilər. Sonradan İran Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının qərarı ilə imam-cümələrə xarici siyasət haqqında danışmaq yasaq edildi. Əgər İran hakimiyyəti dünya ilə, xüsusən qonşu ölkələrlə normal münasibətlər saxlamaq istəyirsə, görünür, Sepahla bağlı da analoji qərar çıxarılmalıdır. Əks təqdirdə, xarici siyasətinin kim tərəfindən müəyyən edildiyi tam aydın olmayan İrana qarşı, Azərbaycan XİN rəsmisinin sözləri ilə desək, heç bir dövlətin etibarı və etimadı olmayacaq.
 
@cssc_cqtm

Türkiyədə 2023-cü il may seçkiləri
 
Türkiyə prezidenti R.T.Ərdoğan 18 iyunda keçirilməli olan prezident seçkilərinin 14 mayda keçirələciyini elan etdi. Qərar hakim partiya üçün siyasi cəhətdən məntiqli/məqsədəuyğun idi. İyun ayı Həcc ziyarətgahı və Qurban bayramı vaxtlarına təsadüf etdiyindən hakim ƏİP partiyasının bir çox seçiciləri Türkiyədə olmayacaqdı. Öz növbəsində müxalifət partiyaları seçkilərin yeni seçki qanununun qüvvəyə minməsindən qabaq − 6 aprelə qədər keçirilməsinin tərəfdarı idilər. Yeni seçki qanununa əsasən, parlamentə keçid həddi 7% civarında müəyyən edilir. Praktikada bu o deməkdir ki, növbəti seçkilərdə 6 əsas müxalifət partiyasından yalnız ikisi − CXP və İYİ Partiyaları parlamentdə yer ala biləcəklər.
 
Seçki prosesi
Qanunvericiliyə görə prezident seçkiləri iki mərhələli qaydada keçirilir. I turda namizədlərdən heç biri 50%+1 səs toplamadıqda iki ən çox səs toplayan namizəd üçün II tur keçirilir. Hazırda prezident seçkilərinə 6 namizəd (R.T.Ərdoğan, C.Uzan, D.Pərincək, M.İncə, S.Savaş, S.Oğan) var. Qeyd edək ki, Türkiyə müxalifətini özündə ehtiva edən altılı masa (CXP, İYİ partiya, DEVA, Gələcək partiya, Səadət partiyası, Demokrat partiya) hələ vahid namizədini irəli sürməyib. CXP lideri K.Qılıçdaroğlu Ələvi inancından olması, xarizmatik lider olmaması və daim R.T.Ərdoğana məğlub olması digər partiyaların onu dəstəkləməməsinə gətirir. Sünni məzhəbinə aid İstanbul bələdiyyə rəhbəri Ə.İmamoğlu nəinki yerli seçkilərdə iki dəfə hakim partiya namizədinə qalib gəlib, həmçinin qələbə üçün vacib olan kürd seçicilərini öz ətrafına toplaya bilib. Lakin, İmamoğlunun vahid namizəd olmasına Qılıçdaroğlunun müqaviməti və məhkəmə qərarı mane olur. Seçki qabağı PKK terror təşkilatının siyasi qolu sayılan və seçici kütləsinin 10%-ni təşkil edən Xalqların Demokratiya Partiyası (XDP) da xüsusi aktivlik göstərir. XDP-nın altılı masada CXP və DEVA kimi dəstəkçiləri və İyi partiya kimi antoqonisti mövcuddur.
 
Qüvvələr nisbəti
Çoxsaylı sorğular içərisində Kadir Has Universiteti və TEAM (Toplumsal Etki Araşdırma Merkezi) tərəfindən aparılan araşdırmaya nəzər yetirmək vacibdir.  Kadir Has Universiteti müəyyən etmişdir ki, heç bir namizəd seçkilərdə I turdan qalib gələ bilməyəcək. Ərdoğan digər namizədlərdən öndə olsa da ehtimal ki, I turda qalib olmayacaq. Bununla belə araşdırma müəyyən edib ki, Ərdoğan mövcud namizədlərdən istənilən birinə II turda qalib gələcəkdir. Oxşar nəticələrə TEAM də gəlmişdir. Araşdırmaya görə hakim ƏİP partiyası ayrılıqda 37,5%, MHP ilə birgə isə 44% reytinqə malikdir.
 
Cənubi Qafqaz konteksti
Erməni politoloq A.İskandaryana görə, əvvəl Ermənistanın şərqində Bakı, qərbində isə Ankara var idi; lakin, Azərbaycan və Türkiyə arasında koordinasiya o səviyyəyə çatıb ki, Ermənistanın hər iki tərəfində “Bakı”dır. Aydındır ki, bu yüksək koordinasiya Ərdoğanın hakimiyyət illərində əldə olunub. Karneqi Fondu Türkiyədə müxalifətçi namizədlər arasında sorğu keçirmişdir. Əksər müxalifətçilər Türkiyə tərəfindən dəstəklənən suriyalı qruplaşmaların tərkisilah edilməsi, Suriyada kürd Demokratik Birlik partiyası ilə əlaqələrin qurulması, S-400 sistemləri ilə bağlı məsələnin aradan qaldırılması, Aİ-yə üzvlüyün irəli çəkilməsi, xarici siyasətdə NATO ilə əlaqələrə vurğunun edilməsi, Aİ ilə əməkdaşlığın artırılması, Rusiya ilə münasibətlərin minimallaşdırılması və Çində uyğur probleminə fokuslanma ilə bağlı verilən suallara müsbət cavab vermişlər. Təsadüfi deyil ki, Ermənistan sülh sazişi prosesini bilərəkdən uzadıb, Türkiyədə yeni şəxsin prezident olmasına ümid edir. Ərdoğanın məğlubiyyətini arzulayan İrəvan, Bakı və Ankara arasında mövcud yüksək koordinasiyanı pozacağına və Qərb vasitəsilə “yeni prezidentə” təsir/təzyiq edəcəyinə ümid edir.
 
Nəticə
Görünən odur ki, may seçkilərində Ərdoğan qələbə qazanacaqdır. Ərdoğanın yüksək reytinqləri, vahid namizəd məsələsində altılı masa daxilində mövcud ziddiyyətlər, müxalifət-XDP arasında mümkün ittifaqın millətçi kəsim tərəfindən hiddətlə qarşılanması Ərdoğanın qələbəsini şərtləndirən amillərdir.
 
@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin direktoru Fərhad Məmmədov MediaPost TV-ə müsahibəsində qeyd etmişdir ki, "İran Azərbaycandan üzr istəməlidir".

Daha ətraflı: https://youtu.be/JLWQIkAw6aQ

Azərbaycan ↔ Balkan ölkələri

Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri də Balkan ölkələri ilə münasibətləri inkişaf etdirməkdir. Bakının bu regiona marağı obyektiv və praqmatik faktorlara söykənir.

Coğrafi faktor
Balkan yarımadası Mərkəzi-Şərqi Avropa regionunu əhatə edir. Azərbaycan fiziki-coğrafi cəhətdən həm Avropa, həm də Asiya ölkəsi sayılsa da, siyasi-coğrafi nöqteyi-nəzərindən Şərqi Avropa ölkəsidir. BMT TŞ-nın rotasiya prinsipi ilə seçilən 10 qeyri-daimi üzv fərqli regionlardan (5 dövlət Afrika-Asiyadan, 1 dövlət Şərqi Avropadan, 2 dövlət Latın Amerikasından, 2 dövlət Qərbi Avropa və digər regionlardan) 2 il müddətinə seçilirlər. 2011-ci ildə Azərbaycan Şərqi Avropa regionundan 2 illik müddətinə qeyri-daimi üzv seçilmişdir.

Dəyərlər
Qərbi Avropa ölkələrindən fərqli olaraq Balkan ölkələri xarici siyasətə ideoloji prizmadan yanaşmırlar. Oxşar tarix (hər iki region uzun müddət SSRİ-nin təsiri altında olmuşdur) + ümumi çağırışlar (ərazi-suverenlik problemləri, kənar qüvvələrin ölkənin daxili işlərinə müdaxiləsi cəhdləri) qarşılıqlı inteqrasiyanın əsasını təşkil edir.

Energetika
Hazırda enerji beynəlxalq güclərin nüfuz və hakimiyyət uğrunda mübarizəsində əsas təsir alətlərindən birinə çevrilib; perspektivli iqtisadi layihələr siyasi ambisiyalar naminə qurban verilir. Belə şəraitdə iqtisadi maraqları siyasi maraqlardan ayırmağı bacaran Azərbaycan, Balkan yarımadası ölkələrinə qarşılıqlı faydalılıq prinsiplərinə əsaslanan əməkdaşlıq təklif edir. Yeni perspektiv istiqamətlər Yunanıstan-Bolqarıstan interkonnektorunun istifadəyə verilməsindən sonra daha da aktuallaşıb. Bolqarıstana nəql olunan Azərbaycan qazı 2023-cü ildən Rumıniya bazarına da daxil olur. Hazırda Serbiyanı da ümumi sistemə birləşdirəcək interkonnektor üzərində iş gedir. İonika-Adriatik dənizi layihəsinin yaxın gələcəkdə reallaşması isə hazırda Azərbaycan qazını almayan daha üç Balkan ölkəsinə Azərbaycanın enerji resurslarının nəql edilməsinə imkan verəcəkdir.
Energetika sahəsində əməkdaşlıq neft-qaz ilə məhdudlaşmır. Mövcud çağırışlar + qlobal tendensiyalar + Azərbaycanın alternativ enerji potensialı elektrik enerjisinin tədarükünə dair danışıqları aktuallaşdırır. Cari həftədə Qara dənizin dibi ilə 1195 km-lik elektrik kabelinin salınması məqsədilə Azərbaycan-Gürcüstan-Rumıniya-Macarıstan işçi qrupu yaradılmışdır. Hazırda Azərbaycanın ixrac imkanları orta hesabla 1000 meqavat ətrafındadır. Lakin, Azərbaycan külək və günəş stansiyaları layihələrindən savayı daha bir, üçüncü layihəni reallaşdırmaq üzrədir. Bu üç layihə yaxın aylarda Azərbaycanın yaşıl enerji ixracı imkanlarını daha 700 meqavat artıracaqdır.

Logistika
Azərbaycan üçün Balkan yarımadası Qara dəniz, Egey dənizi və Adriatik dənizə çıxışı olan bir regiondur. Açıq dənizlərə çıxışa malik olmayan Azərbaycana logistika imkanlarının artırılması baxımından Balkan ölkələri ilə tərəfdaşlıq çox vacibdir. Perspektivdə Azərbaycan Gürcüstan və Türkiyə limanları sayəsində ixrac və tranzit yüklərini Balkan ölkələri limanlarına və daha da uzağa daşımağı düşünür.

Təhlükəsizlik
Ümumi çağırışlar (Azərbaycan↔Qarabağ, Serbiya↔Kosovo və s.) tərəflər arasında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı da aktual edir. Bu istiqamətdə Azərbaycan və Serbiya müdafiə sənayesi nazirliklərinin imzaladıqları sazişləri nümunə göstərmək olar.

Daha bir vektor − Azərbaycan-Yunanıstan əlaqələridir. Beynəlxalq əhəmiyyətli layihələrlə Yunanıstanı özünə bağlaya bilən Bakı, Afinanı İrəvanla münasibətlərdə məcburi balanslı siyasət aparmağa vadar edir.

Eyni zamanda, BMT TŞ-da 10 qeyri-daimi üzvündən birinin Şərqi Avropa regionundan seçilməsi Azərbaycanın Balkan ölkələri ilə yaxınlığına obyektiv çalar qatır. Xatırladaq ki, Fransanın BMT Təhlükəsizlik Şurasında Azərbaycana qarşı qəbul etdirmək istədiyi son qərəzli qətnaməyə Şərqi Avropa regionundan seçilən Albaniya qarşı çıxmışdır.

@cssc_cqtm

Ermənistan-Rusiya münasibətlərində artan ziddiyyətlər

Moskva-İrəvan münasibətləri SSRİ-nin dağılmasından bəri ən aşağı səviyyədədir. Dərinləşməyə doğru gedən qarşılıqlı narazılıqlar obyektiv və subyektiv əsaslara malikdir. Maraqlısı odur ki, həm İrəvan, həm də Moskva münasibətlərin korlanma səbəblərini özündə yox, qarşı tərəfdə axtarır ki, bu da ikitərəfli münasibətlərdə mövcud ziddiyyətləri daha da artırır.

Rusiyanın mövqe/maraqları
Rusiya Qərblə qarşıdurmanı ekzistensial mübarizə kimi nəzərdən keçirir. Qələbə Rusiyanın Avrasiya məkanında sistem yaradan faktor olması ilə, məğlubiyyət isə (minimum) beynəlxalq münasibətlərdə nüfuzun itməsi və ya (maksimum) ölkənin parçalanma/dağılması ilə nəticələnəcəkdir. Təcrid və sərt sanksiya şəraitində Rusiya Türkiyə ilə normal münasibətlərin qorunmasında maraqlıdır. Rusiya Ankaranın mövcud şəraitdən istifadə edərək geosiyasi vakuumu doldurmaq istəyini görür, lakin, bunu müvəqqəti narahatlıq hesab edib, qələbə qazandıqdan sonra itirilmiş mövqeləri bərpa edə biləcəyini düşünür.

Rusiyanın narazılıq/gözləntiləri
Moskva Ermənistan-Qərb münasibətlərindən narazıdır. Rusiyanın fikrincə əgər İrəvan sadəcə mövcud boşluqları alternativ iştirak ilə doldurmaq istəsə idi, o Aİ missiyasını KTMT missiyası ilə paralel qəbul edərdi və A.Mirzoyanı NATO, Aİ və Almaniyaya göndərməmişdən əvvəl Lavrov-Bayramov görüşünə göndərərdi. Rusiya Paşinyanı oportunist (KTMT-ni demontaj edən, amma Aİİ-nin imtiyazlarından istifadə edən) və qərbyönümlü (Aİ missiyasını Rusiyaya alternativ kimi gətirən) siyasətçi kimi nəzərdən keçirir.
Rusiya belə şəraitdə Ermənistandan səbr və loyallıq gözləyir. Moskva izah edir ki, mövcud şəraitdə Ermənistan üçün optimal variant Rusiya ilə yaxın münasibətlərin qorunmasıdır: Əgər Rusiya məğlub olsa, Azərbaycan və Türkiyə vəziyyətdən istifadə edib, Ermənistanı özlərinə tabe edəcək (minimum hədəf) və ya Ermənistan dövlətçiliyinə son qoyacaqlar (maksimum hədəf). Əgər Rusiya qalib gəlsə, Rusiya yenidən müttəfiqlərinə tam miqyasda kömək edəcək.

Ermənistanın mövqe/maraqları
II Qarabağ müharibəsində məğlub olmasına rəğmən Ermənistan özünün maksimal hədəflərindən imtina etməyib. 2021-ci il seçkilərində iştirak edən Paşinyan yenidən baş nazir seçiləcəyi halda Hadrut və Şuşanın “işğaldan azad ediləcəyinə” və Qarabağın Azərbaycandan “islahedici ayrılma” (remedial secession) prinsipi ilə qopardılacağına vəd vermişdi.

Ermənistanın narazılıq/gözləntiləri
Ermənistan açıq-aşkar Rusiyadan məyus olduğunu bildirir. İrəvanın fikrincə Rusiya II Qarabağ müharibəsində olmasa da, ən azından şərti sərhəd toqquşmalarında Ermənistanı dəstəkləməli idi. Ermənistan Rusiyanın Ukrayna müharibəsinə başının qarışması və belə çətin şəraitdə Türkiyə ilə münasibətləri poza bilməməsi haqqında arqumentlərini rədd edir. Əks-arqument kimi Ermənistan 2021-ci il may toqquşmasını (Ukrayna müharibəsindən 9 ay qabaq) nümunə çəkir. Digər əks-arqument bundan ibarətdir ki, Ermənistan cari qəliz vəziyyətdə Rusiyanın Ukrayna/Qərb üzərində qələbəsini gözləyə bilməz, belə ki, Rusiyanın başı qərb cəbhəsinə qarışdığı vaxtda Azərbaycan-Türkiyə yerdə Ermənistanın maraqlarına zidd yeni geosiyasi reallıq formalaşdıra bilər. 

Həmçinin, Ermənistan öz ölkəsində KTMT missiyasını və ya hərbi təlimlərini qəbul etmək istəmir. Ermənistan rəhbərliyi iqtidara yaxın qərbyönümlü partiyalara bildirib ki, Rusiya KTMT pərdəsi altında Ermənistana daxil olsa ya burdan bir daha çıxmayacaq, ya da Paşinyanın hakimiyyətdən getməsi məqsədilə dövlət çevrilişi həyata keçirəcəkdir.
 
Ermənistan rəhbərliyi Aİ mülki missiyanı KTMT-nin hərbi missiyası ilə yanaşı deyil, alternativ kimi sərgiləyir və ictimai fikirdə məhz bu trendi inkişaf etdirir.

Ermənistanın Rusiyadan əsas gözləntiləri – Laçın yolundakı ekoaksiyanın dağıdılması, şərti sərhəddən Azərbaycan SQ-nin çıxarılması, Azərbaycana diplomatik təzyiqin, Ermənistana isə hərbi dəstəyin göstərilməsi və Qarabağın status məsələsində aktivliyin nümayiş etdirilməsidir. 

@cssc_cqtm