Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Toplum TV-nin Toplumun Nəbzi verilişində "Azərbaycan balans siyasətindən əl çəkir?-Xarici siyasətin yeni prioritetləri" mövzusu ətrafında müzakirədə iştirak edib.

Daha ətraflı:https://www.youtube.com/live/STN_KMh6-PM?si=LgKatGwUtcex2M0b

Azərbaycanla Ermənistanın gizli və aşkar qarşılıqlı iddiaları
 
Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsi ilə bağlı müzakirələrdə zəmanət mövzusu önə çıxır. Tərəflər bəyan edirlər ki, yeni müharibəni mümkünsüz edəcək addımlar atılmalıdır. Əgər Ermənistanda bu məqsədlə zaminlər institutunun yaradılması təklif olunursa, Azərbaycanda Ermənistanın hüquqi bazasındakı mövcud problemlərə işarə edilir.
 
İran XİN rəhbərinin Ermənistana səfərindən sonra Paşinyan hökuməti artıq sülh müqaviləsinin zəmanətçiləri haqqında çox danışmır, çünki bu mövzunun davam etməsi İran və Rusiyada aktivliyə gətirib çıxarır. Sununcular bu mexanizmdə danışıqlar formatına müdaxilə imkanı görürlər. Digər tərəfdən, Ermənistan artıq İrandan, Aİ-dən, Fransadan, müəyyən qədər də ABŞ-dan təhlükəsizlik zəmanəti alıb. Rusiya isə hələ də Ermənistanın faktiki müttəfiqidir. Belə şəraitdə qarant məsələsi Ermənistanın himayədarları arasında vəziyyəti daha da gərginləşdirə bilər.
 
Azərbaycan üçün zəmanətlər Ermənistanda Qarabağa dair fərqli dövrlərdə qəbul edilmiş müxtəlif sənədlərlə bağlıdır: Ermənistanın Müstəqillik Bəyannaməsi, Konstitusiyada ona istinad, Alma-Ata Bəyannaməsinə edilən düzəlişlər, Ermənistan Ali Şurasının 8 iyul 1992-ci il tarixli qərarı, Ermənistanın daimi nümayəndəsinin BMT katibinə məktubları, beynəlxalq məhkəmələrdə iddialar. Bu sənədlərdən bəziləri Paşinyanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınmasını təkrarladığı dövrdə ortaya çıxıb. Məhz bu səbəbdən Azərbaycan Ermənistan baş nazirinin bəyanatlarına inanmır və sənədlərə yenidən baxılması prosesinin başlanmasına eyham vurur.
 
Prezident İlham Əliyevin müsahibəsindən sonra Paşinyan bəyan etdi ki, ritorika danışıqlar prosesinə uyğun olmalıdır. Düzdür, lakin Azərbaycan da son bir neçə ayda erməni diplomatiyasının beynəlxalq qurumlara verdiyi bir sıra sənədləri və bəyanatları media vasitəsilə nümayiş etdirdi. Yəni, Azərbaycanın iddiaları sadəcə ritorikadır, amma Ermənistanın iddiaları isə gələcəkdə yeni müharibəni nəzərdə tutan bütöv bir rəsmi sənədlər toplusudur!
 
Paşinyanın sözlərinə görə, danışıqlar prosesi Ermənistanın baş naziri ilə Azərbaycan prezidentinin administrasiyaları arasında gedir. Ya Ermənistan XİN-in bu prosesdən xəbəri yoxdur, ya da baş nazirdən müvafiq göstəriş almayıblar. Ola bilsin, Vardan Oskanyanın dövründə işə götürülən erməni diplomatlar danışıqlar prosesini sabotaj edirlər, lakin bu, artıq Paşinyanın problemidir.
 
Ötən müddət ərzində Ermənistan regionda mümkün sülhün dayaqları altına çoxlu minalar döşəyib. Bu minaların gələcəkdə işə düşməməsi üçün onları çıxarıb zərərsizləşdirməyə başlamaq vacibdir!
 
Məsələn, Paşinyan “Azərbaycanın gizli ərazi iddialarından” danışır... Harada gizli?! Azərbaycan Konstitusiyasında, Müstəqillik Aktında, Azərbaycan Respublikasının qanunlarında, Prezidentin sərəncamlarında Qərbi Azərbaycan mövzusu yoxdur!!! Azərbaycanda Alma-Ata Bəyannaməsinə heç bir düzəliş yoxdur!
 
Amma Ermənistanda ərazi iddiaları gizlədilmir, göz qabağındadır!!!
 
Əgər Ermənistan Azərbaycandan ritorikanın dəyişməsini gözləyirsə, o zaman “Artsaxlar” və “DQRlər”i xatırladaraq beynəlxalq orqanlara verilən məktubların və iddiaların geri çağırılmasına başlamalıdır. Sonra isə parlament səviyyəsində 1992-ci il Ali Şuranın qərarının ləğvi və Alma-Ata Bəyannaməsinə edilən düzəlişlərin geri götürülməsi mümkündür.
 
Sülh müqaviləsi prosesin yalnız başlanğıcıdır. Ondan sonra normallaşma başlayacaq, qarşılıqlı fəaliyyət və mümkün gələcək əməkdaşlıq çərçivələri müəyyən ediləcək.
 
Ermənistan baş nazirinin Konstitusiya dəyişikliyilə bağlı açıqlamaları Azərbaycanda da gözləntilər yaradıb. 2021-ci ildə oxşar təşəbbüsün nəticəsiz qalmasını xatırlayırıq. Digər tərəfdən, Paşinyanın Konstitusiyada dəqiq (!) nəyi dəyişmək niyyəti də hələ ki, aydın deyil.
 
Beləliklə, sentyabr ayından şərti sərhəddə vəziyyət sakitləşdi, birgə bəyanat qəbul edildi, hətta ikitərəfli formatda yeni görüşlər də gözlənilir. Müsbət dinamika qalır və bu hal daha da inkişaf etdirilib normaya çevrilməlidir. Bunun üçünsə bir-birimizin gözləntilərini eşitmək məqsədəuyğundur.
 
@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz identikliyi - regionda gələcək davamlı sülhün formulu
 
Cənubi Qafqazın dünyanın ən parçalanmış regionlarından biri olduğu barədə çox danışılıb. Burada həm qlobal (NATO və KTMT, Aİ və Aİİ), həm də regional (Rusiya, Türkiyə, İran) xarakterli ziddiyyətlər mövcuddur. Bölgədəki ənənəvi oyunçulara Hindistan və Pakistan kimi yeni aktorlar da qoşulub.
 
Belə şəraitdə Cənubi Qafqaz dövlətlərinin iki yolu var: Ya asılı olmaq, ya da öz gündəmini formalaşdırmaq. Son 30 ilin praktikası göstərdi ki, hətta Rusiya kimi güclü oyunçunun forpostu rolu Ermənistanı məğlubiyyətdən sığortalamadı. Baxmayaraq ki, Ermənistan 25 il ərzində Azərbaycana qarşı təcavüzkar siyasətlə bağlı Rusiya, İran və Qərbin konsensusunu uğurla formalaşdırıb.
 
2020-ci il müharibəsi, son üç ildə baş verən hadisələr və 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror əməliyyatı ikitərəfli danışıqlar formatını alternativsiz edib. 2020-ci il müharibəsinin nəticələri hələ də icrasını gözləyir: Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsi, Türkiyə ilə Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması, kommunikasiyaların açılması. Müharibənin nəticələri reallaşana qədər kənar aktorlar regionda öz gündəmlərini həyata keçirmək üçün prosesə qarışmağa çalışacaqlar.
 
Xarici qüvvələrdən uğursuz istifadə cəhdləri
2020-ci ildən sonrakı üç il həm də göstərdi ki, Azərbaycan və Ermənistan hər biri öz səviyyəsində üçüncü dövlətlərin köməyi ilə bir-birinə qarşı öz məqsədlərini reallaşdıra bilmədi. Ermənistan ərazisində Rusiyanın iştirakı ilə Zəngəzur dəhlizinin fəaliyyəti alınmır. Ermənistanın Qarabağdakı separatçı ermənilər mövzusunda Rusiya, ABŞ, Aİ və İran arasında konsensusu bərpa etmək cəhdi separatçı qurumun dağılmasına və ermənilərin Azərbaycan ərazisindən könüllü olaraq Ermənistana köçməsinə səbəb oldu. Bütün bunlar belə bir anlayışa gətirib çıxardı ki, biz bir-birimizlə razılaşmalı və bütün xarici aktorları yeni reallıqla bağlı fakt qarşısında qoymalıyıq.
 
Regional identiklik
Cənubi Qafqazda regional inteqrasiya bir istiqamətdə inkişaf edir. Azərbaycan və Ermənistan Gürcüstanla praqmatik münasibətləri rəsmiləşdirib. Bu münasibətlər mühüm bir prinsipi formalaşdırıb - maraqların nəzərə alınması, regional tərəfdaşın maraqlarına zidd olan layihələrdə iştirak etməmək. Gürcüstanla münasibətlərdə bu və ya digər dərəcədə bu prinsipə həm Azərbaycan, həm də Ermənistan riayət edir. Yəni, Azərbaycanla Ermənistanın münasibətlərində gələcək üçün real ola biləcək nümunəmiz var.
 
Mərkəzi Asiya nümunəsi – 5+
Mərkəzi Asiya ABŞ, Aİ, Çin, Rusiya, Yaponiya, Hindistan, Cənubi Koreya və Almaniya kimi xarici aktorlarla təmaslar ərəfəsində özünün məsləhətçi görüşlərini keçirən regional beşlik formatını formalaşdırıb. Burada Orta Asiyanın ümumi gündəliyi (ekologiya, kommunikasiyalar və geosiyasət kimi mövzular var ki, onları təkbaşına həll etmək mümkün deyil) və hər bir ölkənin ayrıca gündəliyi var. Bu format regionun bəzi ölkələrinin fərqli hərbi-siyasi bloklarda və gömrük ittifaqlarında iştirakına maneə deyil. Əsas element ondan ibarətdir ki, hərbi-siyasi bloklarda və gömrük ittifaqlarında iştirakdan regionda hegemonluq məqsədləri üçün istifadə olunmur. Bu format həm də qonşuların bir-biri üçün şəffaflığını və proqnozlaşdırıla bilənliyini artırır. Çoxillik fəaliyyətin nəticəsi olaraq deyə bilərik ki, regionda sülh və sabitlik ideyasına xidmət edən geosiyasi Mərkəzi Asiya kimliyi formalaşıb.
 
Cənubi Qafqaz üçlüyünün maraqları prioritetdir
Cənubi Qafqaz dövlətləri də öz regional kimliyini formalaşdırmalı, bir-biri üçün qırmızı xətlər çəkməli, xarici qüvvələrin planlarına uyğun olaraq  bir-birinin əleyhinə istifadə edilməməli, coğrafiyamız çərçivəsində qarşılıqlı fəaliyyət formulunu tapmalıdırlar. Bu ideya daha böyük geosiyasi güc mərkəzləri arasında qarşıdurma və münaqişə məkanına çevrilməməyə kömək edəcək, davamlı sülh və inkişaf üçün şərait yaradacaq. Bunun üçün gələcək müharibə ehtimalını (həm ritorikada, həm də hüquqi sahədə) istisna etmək və bir-birinə qarşı yönəlməyən xarici siyasət fəaliyyətini formalaşdırmaq vacibdir.
 
@cssc_cqtm

Ermənistan Alma-Ata Bəyannaməsini təhrif edərək özünü hüquqi dalana salıb
 
Ermənistan mətbuatında Alma-Ata Bəyannaməsi və İrəvan tərəfindən ona edilən düzəlişlərin ölkə parlamentində qəbulu ilə bağlı ilk prezident Levon Ter-Petrosyanın köməkçisi olmuş Levon Zurabyanın müsahibəsi dərc edilib. Maraqlıdır ki, materialda sənədin özü ilə yanaşı, həmin dövrdə hakimiyyətdə olan siyasi qüvvəni təmsil edən şəxsin şərhləri də təqdim olunub.
 
Beləliklə, keçək sənəddə yer alan və Ermənistanın Qarabağı Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi kimi tanımamaq niyyətini gizlədən məqamlara:
 
Məqalədə bildirilir ki, Belovejsk sazişlərinin imzalanmasının ertəsi günü Ermənistan tərəfi birinci prezident Levon Ter-Petrosyanın simasında MDB-yə qoşulmaq təşəbbüsü ilə çıxış edib. Ona görə də İrəvan Alma-Ata Bəyannaməsini imzalayıb (21 dekabr 1991-ci il). Bundan sonra MDB-nin yaradılması haqqında Saziş ratifikasiya üçün Ermənistanın Ali Sovetinə (parlament) göndərilib.
 
“Ratifikasiya zamanı (18 fevral 1992-ci il) Ermənistan Ali Soveti 10 düzəliş qəbul edib. 10-cu düzəlişə əsasən, MDB qoşulma üçün nəinki keçmiş sovet respublikalarına, həm də Sovet İttifaqının mövcudluğunun dayandırılması haqqında Bəyannamədən əvvəl (1991-ci il dekabrın 26-da) müstəqilliklə bağlı ümumxalq referendumları keçirilmiş keçmiş muxtariyyətlərə də açıq olacaq”, - Zurabyan bildirib.
 
Düzəlişin mətni isə belədir: “13-cü maddənin ikinci abzasına “SSRİ-nin bütün ölkələri üçün açıqdır” sözlərindən sonra “o cümlədən, Sovet İttifaqı Ali Sovetinin “SSRİ-nin mövcudluğunun dayandırılması haqqında” bəyannaməsi qəbul edilməzdən əvvəl müstəqilliyin elan edilməsinə dair ümumxalq səsverməsi keçirmiş və bunun əsasında ali icra hakimiyyəti orqanı qəbul olunmaq xahişi ilə MDB-yə müraciət etmiş SSRİ-nin keçmiş muxtar qurumları üçün” sözləri əlavə edilsin”.
 
“Ermənistan 1992-ci ildə Alma-Ata Bəyannaməsini ratifikasiya edərək, dəqiq və aydın şəkildə DQR-in müstəqil dövlət kimi MDB-yə qoşula biləcəyi və qoşulmalı olduğu mesajını verdi”, - Zurabyan qeyd edib.
 
Onun sözlərinə görə, hazırda belə bir təəssürat yaranır ki, İrəvanın 1991-ci ildə bəyannamənin ratifikasiyası zamanı qəbul etdiyi düzəlişlər Ermənistanın indiki hakimiyyəti üçün sadəcə olaraq mövcud deyil.
 
“Onlar susur, yalnız Alma-Ata bəyannaməsinin mətnindən və ərazi bütövlüyündən danışırlar. Hüquqi nöqteyi-nəzərdən İrəvan Ali Sovetin düzəlişlərinə yenidən baxmalı olacaq, Paşinyan dəyişikliklər layihəsi ilə parlamentə üz tutmağa borcludur”, - Zurabyan vurğulayıb.
 
O diqqətə çatdırıb ki, əgər Paşinyan bunu etməsə, Qarabağ münaqişəsinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində - Alma-Ata bəyannaməsi əsasında həlli üçün onun heç bir hüquqi əsası olmayacaq.
 
Nəticə
Beləliklə də, Ermənistanın düzəlişləri ölkənin Ali Sovetinin qərarı səviyyəsində qəbul edilib və İrəvandakı hazırki hökumət Ermənistanı öz-özünü saldığı bu hüquqi dalandan çıxarmaq üçün sözügedən qərarı ləğv etməlidir.
 
Əgər bu baş verməsə Alma-Ata Bəyannaməsinə istinadı özündə eks etdirən Praqa bəyanatının heç bir dəyəri qalmır. Qranada bəyanatından isə heç danışmağa belə dəyməz. Paşinyan bu bəyanatları tez-tez xatırlatmağı sevir, Qərb funksionerləri də onun təkrarlayırlar. Belə çıxır ki, ya Qərbin sözügedən düzəlişlərdən xəbəri olmayıb və Paşinyan tərəfindən aldadılıb, ya da bilərəkdən Bakı üçün tələ hazırlayıb.
 
Bir sözlə, Ermənistan üçün vəziyyətdən yeganə çıxış yolu Konstitusiyanı, Ali Şuranın qərarlarını, erməni diplomatlarının bəyanatlarını Azərbaycana qarşı təcavüz və işğalçılıq siyasətinin ləkələrindən təmizləməkdir.
 
@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Toplum TV-nin Toplumun Nəbzi verilişində Avropanın Azərbaycana sanksiyaları nə dərəcədə realdır? mövzusu ətrafında müzakirədə iştirak edib.

https://www.youtube.com/watch?v=ei-VEcWDKl0

Cənubi Qafqazda müharibə: Kim lehinə, kim əleyhinədir?!
 
Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsi üzrə danışıqlara paralel olaraq, ekspert ictimaiyyətində və mediada gələcək müharibə mövzusu təbliğ olunur. Müxtəlif dövlətlərin rəsmi nümayəndələri, ekspertlər və media gələcək müharibə haqqında diskurdan öz məqsədləri üçün istifadə edirlər. Etiraf etmək lazımdır ki, müharibənin mümkünlüyü ilə bağlı belə nəticəyə gəlmək üçün obyektiv əsaslar var:
 
⁃ Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsi imzalanmayıb;
⁃ Ermənistan qanunvericiliyində Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları qalır;
⁃ Silahlanma yarışı gedir;
⁃ Regionda xarici qüvvələr arasında geosiyasi qarşıdurma getdikcə güclənir.
 
Mümkün eskalasiyanın maraqlı tərəfləri və hədəfləri
 
Beynəlxalq mediadakı yazıların və ekspertlərin çıxışlarının məzmun təhlilini etdikdə, məlum olur ki, gələcək müharibə barədə söhbətlərin çoxu Fransa və Rusiyadan qaynaqlanır.
 
Fransa özünün və Hindistan istehsalı silahlarla Ermənistanı doldurmaq, ordu idarəetmə sisteminə və dövlət aparatına sızmaq, Rusiyanın Ermənistandakı mövcudluğunu zəiflətmək üçün “Azərbaycanın gələcək hücumu” mövzusunu təbliğ edir.
 
Rusiya da öz növbəsində İrəvanın Qərbə üz tutacağı təqdirdə Ermənistanın Qərbi Azərbaycana çevriləcəyini açıq şəkildə bildirir, rusiyalı ekspertlər Moskvanın qırmızı xətlərini aydın olaraq bəyan edirlər.
 
Bir sözlə, Fransa da, Rusiya da əmindirlər ki, müharibə qaçılmazdır və Azərbaycan hərəkətə keçəcək.
 
Rəsmi Bakı isə əksinə, danışıqları davam etdirmək üçün əzmkarlıqla səbr və qətiyyət nümayiş etdirir: Sankt-Peterburq və Münhendə ikitərəfli formatda baş tutan iki görüş, sərhəd komissiyalarının iclasları, xarici işlər nazirlərinin hazırkı görüşü, Qərb və Rusiya rəsmiləri ilə görüşlər və Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşması üzrə müzakirələr. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi şərti sərhəddə erməni təxribatlarına cavab verilməyəcəyini bildirir, rəsmi Bakı araşdırmaların aparılmasını tələb edir.
 
Bəs Azərbaycanın cavab verməsi, özü də bu cavabın qeyri-mütənasib olması üçün nə lazımdır?!
 
Fevraldakı lokal atışma göstərdi ki, Ermənistan hökuməti bəzi hissələrdə sərhədi “Yerkrapa” özəl hərbi şirkətinə həvalə edib, 2021-ci ildən isə şərti sərhədin müəyyən hissələrini Rusiya FTX-yə verib. Beləliklə də, antiazərbaycan siyasəti nəticəsində Ermənistan şərti sərhədin bütün perimetri üzərində tam nəzarətə malik deyil. Bu isə eskalasiyada maraqlı olan xarici qüvvələrin müvafiq tədbirlər görməsinə və Bakını cavab verməyə təhrik etməsinə şərait yaradır.
 
Bununla yanaşı, həm Rusiya, həm də Fransa istər Ermənistanda, istərsə də xaricdə revanşist qüvvələrlə yaxınlıq edir. Rəsmi Paris Paşinyanla Fransa daşnaklarının başçısı Papazyan arasında görüş təşkil etməklə daha da irəli gedib. Məqsəd daşnakları Paşinyanla barışdırmaq və sonuncunu revanşist məzmuna yaxınlaşdırmaqdır.
 
Bütün bu hərəkətlər Azərbaycan tərəfindən qeydə alınır. Rəsmi Bakı fevral ayında açıq şəkildə göstərdi ki, itkilər olarsa, qeyri-mütənasib cavab verəcək. Yəni, eskalasiyada maraqlı olanlar insan tələfatı ilə müşayət olunan təxribat törətməlidirlər ki, Bakı cavab versin. Əgər Ermənistan əldə etdiyi silahların məhv edilməsini, yeni qurbanların və itkilərin olmasını istəmirsə, o zaman şərti sərhəddə öz silahlı dəstələri üzərində nəzarəti gücləndirməli, Ermənistan XİN rəhbərinin məzmunu üzərində işləməli, Ermənistan Ali Sovetinin 1992-ci il qərarlarını ləğv etməyə başlamalıdır.
 
Paşinyan və dəstəsi başa düşməlidir ki, “şərti sərhəddə bəzi mövqelərə nəzarətin bərpasına gətirib çıxaraq uğurlu eskalasiya” yolu ilə danışıqlarda Ermənistanın mövqeyini gücləndirmək barədə Fransanın vədləri növbəti itkilərə səbəb ola bilər. Hərbi eskalasiya Azərbaycanın danışıqlardakı mövqeyini də dəyişə bilər, son üç ildə bunun şahidi olmuşuq. Paşinyan daha çox itkiyə məruz qalmamaq üçün təkcə Rusiya ilə deyil, Fransa ilə də münasibətlərdə subyektiv olmalıdır.
 
@cssc_cqtm

Təzminat məsələsi Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinin tərkib hissəsi kimi
 
Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsi üzrə danışıqlar prosesi daha geniş sülh prosesinin mühüm tərkib hissəsidir. Əgər sülh müqaviləsi iki dövlət arasında gələcək qarşılıqlı fəaliyyət üçün çərçivəni rəsmiləşdirməlidirsə, o zaman kommunikasiyaların açılması, humanitar məsələlər, təzminat və digər mövzular öz dinamikası olan paralel proseslərdir.
 
Sadalanan hər bir mövzu Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərindəki konkret dövrdə formalaşan şərtlərə uyğun inkişaf edir. Bəzi mövzular (məsələn, kommunikasiyaların açılması, Zəngəzur dəhlizi) sonraya saxlanıla və ya əksinə, irəli çəkilərək (məsələn, Ermənistan qanunvericiliyinin dəyişdirilməsi) sülh müqaviləsinin şərtlərinə daxil edilə bilər.
 
Ermənistandan təzminat alınması mövzusu müharibənin sonundan bəri aktualdır. Azərbaycan dəymiş ziyanın monitorinqini və qiymətləndirilməsini həyata keçirib. Bakının əlində Ermənistan baş nazirinin üçtərəfli bəyanat üzərindəki imzası var. Bu sənəddə Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan ərazisində olması faktı tanınır.
 
Son onilliklərdə təzminatların ödənilməsinə dair nümunə azdır, lakin bu fakt məsələni anaxronizmə çevirmir. Ən son misal kimi Rusiyanın dondurulmuş və Ukraynaya verilməsi gözlənilən aktivlərini göstərmək olar. Biz Qərbin Rusiyanın maliyyə ehtiyatlarının Ukraynaya transferinə hansı hüquqi don geyindirəcəyinə diqqət yetirməliyik. Aydındır ki, təzminat üçün əsas Ukraynaya qarşı təcavüz və ərazilərin sonradan Rusiyaya ilhaq edilməsilə işğalıdır.
 
Bu əsas Azərbaycana qarşı təcavüz etmiş, əraziləri işğal və ilhaq etmiş Ermənistan üçün də keçərlidir. Ermənistan qanunvericiliyi Azərbaycan üçün sübutlar bazasını təşkil edir. Azərbaycanın Ermənistan qanunvericiliyinin dəyişdirilməsi tələbi Bakının təzminatlarla bağlı mövqeyini hansısa formada yumşaltması baxımından İrəvan üçün müəyyən dərəcədə xilas yoludur. Ancaq Paşinyan hökuməti konstruktivlik nümayiş etdirməsə, o zaman bütün bu sənədlər Ermənistanı uçurumun dibinə sürükləyən ağır bir yükə çevriləcək.
 
Makronun təkliflərindən sonra Paşinyanın verdiyi “Azərbaycanla sülhün mümkünsüzlüyü haqqında” bəyanatı Bakını sülh müqaviləsi üçün yeni şərtlər irəli sürməyə vadar edə bilər. Qanunvericiliyin dəyişdirilməsi şərti ilə yanaşı, təzminat mövzusu paralellikdən çıxa və ilkin şərtə çevrilə bilər.
 
Qərb, xüsusilə ABŞ, təzminat iddiaları mövzusuna böyük diqqət yetirir. Məhz Vaşinqtondakı danışıqlar zamanı nümayəndə heyətlərinin tərkibinə Xarici İşlər Nazirliklərində beynəlxalq məhkəmələrə ünvanlanan iddialar üzrə məsul şəxslər daxil idi ki, bu da Birləşmiş Ştatların qarşılıqlı iddialardan çəkinməyi təklif etdiyini güman etməyə əsas verir.
 
Bununla belə, danışıqlar prosesinin öz dinamikası var. Və burada təzminat mövzusu yeni məna kəsb edə bilər.
 
Ermənistanın təzminat ödəməyə qadir olmadığı arqumenti isə tənqidə tab gətirmir. Belə ki, bu ölkə üç il ərzində Azərbaycan ərazisində ordu saxlamaq üçün ildə 400 milyon dollar ödəyən, iqtisadi artım nümayiş etdirən və maliyyə ehtiyatlarını artıran, Hindistan və Fransadan silah alışına milyardlar xərcləyən bir ölkədir.
 
Odur ki, hazırda Ermənistanın sanballı maliyyə yastığı formalaşıb və nəzərə alsaq ki, Ermənistan sivil ölkələrdən fərqli olaraq, işğal illərinə görə Azərbaycandan rəsmən üzr istəməyib, o zaman çoxmilyardlı təzminatlar Ermənistanın təbiətindəki təcavüzkarlığın qarşısını almaq üçün zəruri şərtə çevrilir.
 
Qərb himayədarları Azərbaycana təzminat ödəməyi öhdələrinə götürməklə, bu məsələdə də Ermənistana kömək edə bilərlər. Buna nail olmaq üçün Bakının təzminat prosesini məhkəmələrdə real təhlükə səviyyəsinə çatdırması və ya təzminat mövzusunu sülh müqaviləsinin şərti kimi irəli sürməsi məqsədəuyğun olardı. Təəssüf ki, belə olmazsa Ermənistanın qərbli himayədarları yerindən tərpənməyəcəklər. Çünki onlar üçün Azərbaycanın dağıdılmış şəhər və kəndləri, azərbaycanlılara qarşı mina terroru, öz doğma torpaqlarına qayıtmaq istəyən yüz minlərlə azərbaycanlı heç bir əhəmiyyətə malik deyil.
 
@cssc_cqtm

İranın Ermənistana qarşı susqunluğu: Mahiyyəti və səbəbləri

İranın Cənubi Qafqaz siyasətinin prioritetlərindən biri Qərbin regiona nüfuzu və təsirinin qarşısını almaqdır. Lakin Tehran Ermənistan-Qərb yaxınlaşmasına sərt reaksiya vermək əvəzinə susqunluğunu qoruyur.

Ermənstan - İran üçün imtiyazlı ölkə

İran üçün Ermənistan xüsusi və imtiyazlı ölkədir. Tehran Yaxın Şərq siyasətində Suriya, Cənubi Qafqazda isə Ermənistana üstünlük verir. Ermənistan İranın qonşuları arasında müsəlman olmayan yeganə ölkədir. Ən maraqlısı isə odur ki, bu xristian dövləti islamçı rejimin problem yaşamadığı tək qonşu ölkədir. İranın nöqteyi-nəzərindən Ermənistan Cənubi Qafqazda xristian Qərbin bir parçasıdır. Bu amil İranın Qərblə münasibətlərini yumşaltmaq imkanlarından biri kimi qiymətləndirilir.

Geosiyasi baxımdan isə Ermənistan Türkiyə ilə yanaşı İranın Avropaya açılan iki pəncərəsindən biridir. Lakin İran Türkiyədən asılılığını azaltmağı düşünür və Ermənistanla münasibətləri gərginləşdirməklə Türkiyə marşrutundan asılılığını artırmaq istəmir. İranın Azərbaycan-Türkiyə müştərək layihələrinə qarşı Ermənistan kartından istifadəsi də məhz bu kontekstdə dəyərləndirilməlidir.

İran Ermənistanla yaxşı münasibətlər qurmaqla həm də Qərbə müxtəlif mesajlar verir. O bəyan edir ki, İŞİD, “Taliban”, “Əl-Qaidə” və bu kimi təşkilatlardan fərqli olaraq radikal və fundamentalist deyil, qeyri-müsəlmanlara qarşı dözümlüdür. Bununla yanaşı, İran erməni diasporunun imkanlarından da faydalanır, bu yolla yəhudi lobbisinin təsirini azaltmağa çalışır. İslam Respublikası hesab edir ki, Avropa və ABŞ-dakı erməni diasporunun siyasi və iqtisadi gücü Tehrana qlobal siyasətdə fəal olmaq üçün imkanlar yarada bilər.

İranın Qərb və Rusiya ilə ziddiyyətli tərəfdaşlığı

Qərbin Ermənistandan dolayı Azərbaycana təzyiq göstərməsi ölkəmizdə anti-Qərb əhval-ruhiyyəsinin artmasına səbəb olur. Bu, İranın ideoloji fəaliyyətinə şərait yaratmasa da, Azərbaycan-Qərb münasibətlərini məhdudlaşdırmaqla Tehran üçün siyasi və geosiyasi fəaliyyət meydanı açır. Lakin İran administrasiyası öz prinsiplərini pozaraq Qərbin təzyiqinə boyun əyməyən Azərbaycanı deyil, Qərblə yaxınlaşmaq istəyən Ermənistanı dəstəkləyir.

Ziddiyyətli görünsə də, Qərbin Azərbaycandan tələb etdiklərini İran da təqdir edir. Bu isə müəyyən məsələlərdə, o cümlədən Azərbaycana münasibətdə İran-Qərb tərəfdaşlığını üzə çıxarır. Özü də bu əməkdaşlıq kortəbii deyil, Fransa tərəfindən koordinasiya olunur. Hazırda İran Zəngəzur dəhlizinin reallaşmasını əngəlləmək istiqamətində Qərblə ortaq hərəkət edir.

Bu gün Qərb Türkiyənin Azərbaycanla müttəfiqliyinə görə Ankaradan yan keçərək Ermənistanla əlaqələri birbaşa inkişaf etdirmək istəyir. Tehran İrəvanın Qərblə yaxşı münasibətlər qurmasının tərəfdarıdır, amma bu münasibətlərin siyasi, strateji və hərbi müttəfiqliyə çevrilməsini istəmir. İran Ermənistanı Qərbə qarşı Rusiyanın tərəfində saxlanılmalı olan ölkə kimi görür. İslam Respublikası həm də özünü Ermənistan üçün Rusiyaya alternativ kimi təqdim edir.

Nəticə

İranın susqunluğu öz prinsiplərinə zidd olaraq daim rastlaşdığı ideologiya - praqmatizm qarşıdurmasının fərqli təzahürüdür. Bu ziddiyyət dini rejimin öz qırmızı xətlərini daim keçərək qeyri-sabitliyini üzə çıxarır. Onun Ermənistana qarşı “ideoloji tolerantlığı” Azərbaycana qarşı tətbiq etdiyi ikili standartların göstəricisidir.

Tehran Bakı və İrəvan arasında qaynar münaqişənin olmasını istəmir, lakin tərəflərin barışmasını da özü üçün təhlükə kimi görür. İran Ermənistana qalib gələn Azərbaycanı Cənubi Qafqazdakı yeni rəqibi kimi nəzərdən keçirir. Ermənistanla bağlı Rusiya ilə Qərb arasında münaqişənin və gərginliyin dərinləşməsi də İranı narahat edən digər məsələdir. Tehran öz sərhədlərində “ikinci Ukrayna” görmək istəmir.

Ermənistanın institusional olaraq NATO və Aİ kimi təşkilatlara daxil olmaq cəhdlərinin konkretləşdirməsi və inteqrasiya prosesinə başlaması İran üçün qəbuledilməzdir. Bu kontekstdə Tehranın strategiyası aydındır: O, Rusiyanın əli ilə Ermənistanı məhdudlaşdırmağa çalışır.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov İctimai TV-nin efirində gedən "Diqqət Mərkəzi" verilişində "Rusiya-Ermənistan gərginliyi nə ilə nəticələnəcək?" mövzusundakı müzakirələrdə iştirak edib.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=ix4q9MwkMOo

Ermənistanın təhlükəsizlik sistemində İran dilemması

Ermənistanın özünə yeni himayədar axtarışları Rusiya ilə yanaşı, artıq İranı da ciddi narahat etməyə başlayıb. Kremlin ardından Tehran İrəvana birbaşa və açıq şəkildə xəbərdarlıq ünvanlayıb. Belə ki, İranın müdafiə naziri Məhəmməd Rza Aştiani erməni həmkarı Suren Papikyanla görüşündə Ermənistanı tələsik addımlar atmaqdan çəkinməyə çağırıb.

O, bildirib ki, “bölgədən kənarda təhlükəsizlik axtarışları əks nəticə verəcək. Təhlükəsizlik arxitekturası regionun özündə formalaşmalıdır, əks halda bölgə fövqəldövlətlər arasında münaqişə meydanına çevriləcək. Regionun əcnəbilərin rəqabət meydanına çevrilməsinə isə icazə verilə bilməz, çünki bu, bölgə ölkələrinin hamısının maraqlarına ziddir və həmin ölkələrin təhlükəsizliyinə, sabitliyinə mənfi təsir edəcək”.

İranın Ermənistandan gözləntiləri

İran çətin dövrlərdə Ermənistanı ən çox dəstəkləyən dövlətdir. 44 günlük müharibə zamanı o, öz ərazisini Rusiya silahlarının daşınması üçün təqdim edib. Müharibədən sonra isə Tehran Qarabağ separatçılarının resurs təminatına hər cür dəstək verib, Qarabağa təxribat qrupları göndərib, ən əsası isə on minlərlə hərbi texnika və canlı qüvvəsini Azərbaycanla sərhədə toplayıb. Bir sözlə, İslam Respublikası müvafiq bəyanatlarla yanaşı, Ermənistanı qorumaq üçün konkret addımlar atıb.

Aydın məsələdir ki, istənilən dəstək heç zaman qarşılıqsız olmur və müəyyən gözləntilər yaradır. Bu səbəbdən cənub qonşumuz Ermənistana imtina edilməsi çətin olan təkliflər edir. Tehran Azərbaycanla şərti sərhəddə İran nümayəndəliyinin yerləşdirilməsini, Gümrüdəki Rusiya hərbi bazası ilə birlikdə və ya onun əvəzinə Qərbi Zəngəzurda İran hərbi bazasının qurulması istəklərini İrəvana çatdırır. Həmçinin, Azərbaycanla danışıqlarda rəsmi İrəvanın tələb etdiyi sülh müqaviləsinin qarantı rolunun İran, Türkiyə, Rusiya üçlüyünə verilməsi də təkliflər siyahısına daxildir.

Ermənistanın İran dilemması

Paşinyan antiazərbaycan dalğası fonunda Rusiya ilə yanaşı, həm Qərbin, həm də İranın Ermənistan ərazisinə daha dərindən nüfuz etməsinə şərait yaradıb. Hazırda ABŞ İrəvana əsasən siyasi, Aİ, xüsusən Fransa isə həm hərbi, həm də siyasi dəstək verir. İranlılara gəlincə, onlar artıq Ermənistanda təkcə biznes deyil, həm də öz anlayışlarında “yumşaq güc” əldə ediblər. Günümüzdə Tehranın İrəvanla bağlı digər bir funksiyası da var. İran ölkə ərazisindən keçməklə Hindistan silahlarının Ermənistana çatdırılmasını təmin edir.

İslam Respublikasının İrəvana səfir qismində keçmiş Suriya diplomatik korpusunun rəhbəri və SEPAH zabitini göndərməsi İranın Ermənistanı öz orbitinə cəlb etmək niyyətinin ciddiliyinin nümayiş etdirir. Tehran bütövlükdə İrəvanın Qərblə əməkdaşlığına qarşı çıxmasa da, Ermənistanda Qərbin rolunun və funksionalının müəyyən sərhədləri olduğunu bəyan edir. Bu isə Paşinyan hökumətini çətin dilemma qarşısında qoyur.

Nəticə

Hazırda istər Rusiya, istər Qərb, istərsə də İran Ermənistandan ona göstərilən dəstək müqabilində öz gözləntilərinə aydın cavablar tələb edir. Bu prosesin Azərbaycanla sülh, Türkiyə ilə normallaşma olmadan baş verməsi Paşinyanı daha çətin vəziyyətə salıb. İrəvan administrasiyası öz siyasi səriştəsizliyi, vəziyyəti düzgün qiymətləndirə bilməməsi ucbatından Ermənistanı “sülh kəsişməsi” əvəzinə, qlobal və regional güclərin ziddiyyətlərinin kəsişmə nöqtəsinə çevirib.

Ermənistan tədricən öz tərəfdaşları arasında açıq mübarizə meydanına çevrilir, lakin hələlik toqquşmalar ölkənin informasiya sahəsində davam edir. Buna baxmayaraq, açıq qarşıdurmaya keçid artıq zaman məsələsidir ki, buna daxili siyasi böhran və ya növbədənkənar seçkilər şərait yarada bilər. Əgər Rusiya Paşinyanı cəzalandırma tədbirlərinə start versə, onun bu işdəki yardımçısı qismində məhz İranın çıxış edə biləcəyi mümkündür. Ermənistanın əsas təhlükəsizlik təminatçısı rolu uğrunda yarışa girən dövlətlər arasında ziddiyyətlərin kəskniləşməsi fonunda isə mərkəzi hakimiyyətin ölkədə vəziyyətə nəzarəti itirməsi ehtimalı olduqca böyükdür.

@cssc_cqtm

Regional konfiqurasiyalar: Yeni baxış

Son dövrlərdə Cənubi Qafqazda cərəyan edən proseslər ətrafında qızğın müzakirələr gedir. Azərbaycan bu proseslərin mühüm tərəflərindən biri kimi bölgəmizə dair fikir mübadiləsində fəal iştirak edir. Ötən ilin son günlərində biz mövcud regional konfiqurasiyalar barədə öz fikirlərimizi bölüşmüşdük. Lakin bölgə gündəmində baş verən müəyyən yeniliklər bizi bu mövzuya bir daha qayıtmağa vadar edir.

Hazırda Cənubi Qafqazda cərəyan edən proseslərə nəzər saldıqda, ilk baxışdan Ermənistan ətrafında baş verənlər daha çox diqqəti cəlb edir. Xüsusilə də, Rusiya ilə Ermənistan arasındakı münasibətlərdə yaranan boşluqları digər dövlətlər doldurmağa çalışır. Bu kontekstdə Fransa, İran, Hindistan, Yunanıstan, Kipr, qismən də ABŞ və Misir İrəvanın dəstəklənməsi istiqamətində aktivliyini artırıb.

Fransa və Hindistan Ermənistanla hərbi əməkdaşlığı genişləndirərək İrəvan üçün yeni silahlar yollayır. İran öz iddialarını artıq açıq şəkildə bəyan edir. Yunanıstan Ermənistanla çoxtərəfli hərbi əməkdaşlıq formatına qoşulmağa çalışır. Kipr İrəvanda diplomatik nümayəndəlik açmağa hazırlaşır. Misir Ermənistanla ərəb dünyası arasında vasitəçilik edir, hətta ehtimal ki, tərəflər arasında hərbi əməkdaşlığın mümkünlüyü nəzərdən keçirilir. ABŞ isə Ermənistan media məkanındakı anti-Rusiya və anti-İran təbliğatı ilə proseslərə xüsusi informasiya dəstəyini təmin edir.

Bu baxımdan, nəzərə almaq lazımdır ki, Ermənistanın dəstəkçiləri arasında regionda maraqları toqquşan tərəflər də var.

Qeyd edək ki, oxşar proseslər 2019-2020-ci illərdə də müşahidə olunurdu. O zaman Fransa Türkiyəyə qarşı əsasən Aralıq dənizi ölkələrindən ibarət koalisiya formalaşdırmağa çalışırdı. Həmin koalisiyanın aqibətinin necə olduğunu, yəqin ki, hamı xatırlayır.

Ermənistanla bağlı baş verən proseslər bu ölkənin ənənəvi müttəfiqi Rusiya tərəfindən hələ ki, passiv etirazlarla qarşılanır. Digər ölkələrin Ermənistana dəstəyi Moskva ilə hərbi-siyasi müttəfiqliyə zərər verməyənədək Kreml üçün məqbuldur və onun kəskin cavab addımlarına səbəb olmayacaq. Qərb isə İrəvandan məhz Rusiya ilə münasibətləri məhdudlaşdırmağı tələb edir.

Beləliklə də, Ermənistan ətrafında formalaşan konfiqurasiya özündə iki ziddiyyəti daşıyır:

- İlk ziddiyyət Rusiya və Qərb arasında müşahidə olunan maraqların toqquşmasıdır. Böyük Britaniya müdafiə nazirinin müavini Ceyms Hippinin son açıqlamaları bu ziddiyyətləri aydın şəkildə əks etdirir: “Birləşmiş Krallıq Ermənistanın KTMT-yə üzvlüyünü dondurmaq qərarını bu ölkənin suveren hüququ kimi qəbul edir və Rusiyanın cavab tədbirləri təhlükəsi qarşısında İrəvana dəstək vermək üçün öz Avropa-Atlantik müttəfiqlərilə birlikdə çalışacaq”.

- İkinci ziddiyyət isə hələ özünü açıq şəkildə büruzə verməyən, lakin artıq işartıları görünən İran - Qərb toqquşmasıdır. İranın müdafiə naziri Məhəmməd Rza Aştianinin bugünlərdə verdiyi bəyanat məhz bu ziddiyyəti üzə çıxarır: “Bölgədən kənarda təhlükəsizlik axtarışları əks nəticə verəcək. Təhlükəsizlik arxitekturası regionun özündə formalaşmalıdır, əks halda bölgə fövqəldövlətlər arasında münaqişə meydanına çevriləcək. Regionun əcnəbilərin rəqabət meydanına çevrilməsinə isə icazə verilə bilməz, çünki bu, bölgə ölkələrinin hamısının maraqlarına ziddir”.

Azərbaycan bölgədəki hərəkətliliyi səbrlə müşahidə edir və öz ənənəvi əməkdaşlıq formatlarını (Azərbaycan-Türkiyə, Azərbaycan-Cürcüstan-Türkiyə, Azərbaycan-İsrail, Azərbaycan-Pakistan) gücləndirir. Lakin tərəfdaşlarla münasibətlər baxımından Azərbaycanla Ermənistan arasında iki mühüm fərq var:

- Ermənistandan fərqli olaraq, rəsmi Bakı öz tərəfdaşları və müttəfiqləri arasındakı mövcud zidiyyətləri müvəffəqiyyətlə tənzimləyir və bu ziddiyyətlərin Azərbaycan ərazisinə keçməsinə, ölkəmiz daxilində bu və ya digər şəkildə qarşıdurmalara səbəb olmasına imkan vermir.

- Ermənistandan fərqli olaraq, Azərbaycan ikitərəfli münasibətlərini üçüncü tərəflərin maraqlarının girovuna çevirmir. Ölkəmiz öz tərəfdaşları və müttəfiqlərilə bərabərhüquqlu, qarşılıqlı faydalı əlaqələr qurur.

@cssc_cqtm

ABŞ-da prezident seçkiləri: Xüsusiyyətləri, qlobal və regional təsirləri

ABŞ-da keçiriləcək prezident seçkilərində namizədlərin müəyyənləşməsini nəzərdə tutan ilkin mərhələ demək olar ki, arxada qalıb. Hələ tam rəsmi olmasa da, artıq respublikaçıların seçkilərə Donald Trampla, demokratların isə Cozef Baydenlə gedəcəyi dəqiqləşib.

Seçkilərin ilkin mərhələsi onu göstərdi ki, ABŞ siyasi sistemi ənənəvi olaraq ağdərili, yaşlı və zəngin namizədlərə üstünlük verir. Hərçənd, bu namizədlərin müəyyən olunması üçün praymeriz və kokuslar kimi filtrlər mövcud olsa da, onlar ümumi tendensiyanın dəyişilməsi üçün kifayət etmir.

Əvvəlki illərdən fərqli olaraq, builki seçkilərin dünyada gedən proseslərə təsiri böyük olsa da, həlledici deyil. Artıq bu təsirin birtərəfli deyil, qarşılıqlı xarakteri güclənməkdədir. Belə ki, ABŞ-dakı prezident seçkiləri qlobal proseslərə təsir göstərdiyi kimi, dünyada baş verən hadisələr, cərəyan edən proseslər də bu seçkilərə öz təsirini göstərir.

ABŞ cəmiyyətindəki qütbləşmə artıq o həddə çatıb ki, bu, ölkənin xarici siyasətində də ciddi fikir ayrılıqlarına səbəb olur. Əvvəllər Vaşinqton xarici siyasət məsələlərində davamlılıq nümayiş etdirir, ümumi çərçivələr daxilində fəaliyyət göstərirdi. Respublikaçı və demokratlar arasındakı fərq yalnız bu və ya digər fəaliyyət mexanizmlərinin tərcihində özünü büruzə verirdi. Ölkənin xarici siyasət məqsədləri eyni olsa da, həmin məqsədlərə aparan yolların seçimində müxtəliflik müşahidə olunurdu. İndi isə Tramp və Bayden cütlüyü xarici siyasətdə bir-birindən kəskin dərəcədə fərqli yanaşma ortaya qoyur, onların bəyan etdikləri həm hədəflər, həm də həmin hədəflərə çatma üsulları tam ziddiyyət təşkil edir.

ABŞ seçkilərinin Avrasiyada gedən proseslərlə əlaqəsi, ilk növbədə Ukrayna və İsrailə dəstək məsələlərində özünü göstərir. Bu bölgələrdə baş verənlər isə, öz növbəsində ABŞ daxilindəki siyasi proseslərə müəyyən dərəcədə təsir edir. Məsələn, respublikaçıların Ukraynaya yardımın ayrılmasını əngəlləməsi bir sıra digər məqamlarla yanaşı, həm də bu yardımın və onun mümkün müsbət nəticələrinin demokratlar administrasiyasının hesabına yazılmasının qarşısını almaqdır. Belə ki, Tramp və tərəfdarları bu işi uzadaraq, bir tərəfdən Bayden hökumətinin acizliyini nümayiş etdirir, digər tərəfdən isə Ukrayna səhnəsində əldə oluna biləcək nailiyyətləri öz aktivinə daxil etməyi planlaşdırır.

Cənubi Qafqaza gəlincə, bir qayda olaraq ABŞ prezident seçkiləri dövründə regionda passivlik nümayiş etdirir. Təsadüfi deyil ki, məhz indi Vaşinqton Ankara ilə müəyyən məsələlərdə ortaq məxrəcə gəlir. Ağ Ev anlayır ki, ən azından seçkilər dövrü ərzində regiondakı ənənəvi müttəfiqi Türkiyə ilə razılaşmalı olacaq.

@cssc_cqtm

Bakı-Astana strateji əməkdaşlığı: İkitərəfli və çoxtərəfli fəaliyyət genişlənir

Bu həftə Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin Azərbaycana rəsmi səfəri öz geniş gündəliyi ilə yadda qaldı. İki günlük səfər Azərbaycan və Qazaxıstan Ali Dövlətlərarası Şurasının 1-ci iclasının keçirilməsi, həmçinin Qazaxıstan neftinin alqı-satqısı və Azərbaycan ərazisindən tranziti həcminin artırılması, kosmosun dinc məqsədlərlə tədqiqi və istifadəsi, eləcə də digər sahələr üzrə strateji əməkdaşlıq sənədlərinin imzalanması ilə əlamətdar oldu. Səfəri çərçivəsində Qazaxıstan dövlət başçısının çoxsaylı tədbirlərdə iştirakı, xüsusilə də işğaldan azad edilmiş ərazilərə baş çəkməsi diqqətəlayiq məqamlardandır.

İkitərəfli münasibətlər dərinləşir

Ortaq tarix, din və etnik köklərə əsaslanan Bakı-Astana ikitərəfi münasibətlərinin səviyyəsi strateji tərəfdaşlıq kimi səciyyələndirilir. Qazaxıstan hər zaman Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə fundamental dəstək verib və bu mövzuda prinsipial mövqe ortaya qoyub. MDB-nin yaradılması haqqında bəyannamənin tərəfimizdən imzalamasını məzh Qazaxıstan təmin edib ki, bu da Azərbaycanın inzibati sərhədlərinin tanınmasına imkan yaradıb. Hazırda Qazaxıstan Özbəkistanla yanaşı Qarabağın bərpasında Azərbaycana birbaşa yardım göstərən iki postsovet ölkəsindən biridir.

2020-ci ildən Azərbaycanla Qazaxıstan arasında ticarət dövriyyəsi 5 dəfə artıb və ötən il 14,3%-lik müsbət dinamika ilə 530 milyon dollara yaxınlaşıb. İqtisadi müstəvidə Bakı ilə Astananı ilk növbədə, enerji ixracı məsələləri və nəqliyyat-logistika sektoru birləşdirir. Belə ki, hər iki dövlət neft-qaz tədarükçüsü olmaqla bərabər, həm də okeana çıxışı olmayan ölkələrdir. Yaxın gələcəkdə Qazaxıstan uranı və neftinin Azərbaycandan tranzit həcminin artırılması planlaşdırılır. Tərəflər dünyada yaşıl enerjiyə artan tələbatı düzgün qiymətləndirir, Xəzərin bu sahədəki geniş imkanlarını nəzərə alaraq bu sahədə əməkdaşlığı dərinləşdirir. Həmçinin, Avropa və Asiya arasında rəqəmsal telekommunikasiya dəhlizinin yaradılmasını hədəfləyən “Rəqəmsal İpək Yolu”nun tərkib hissəsi kimi Xəzər dənizinin dibi ilə fiber optik rabitə və enerji xəttinin çəkilməsi nəzərdə tutulur.

Çoxtərəfli əməkdaşlığın əhəmiyyəti artır

Son dövrlərdə Bakı ilə Astana “5+” formatı və TDT kimi çoxtərəfli təsisatlar daxilində də əlaqələrini genişləndirir. Mərkəzi Asiya dövlətləri liderlərinin Tacikistanda keçirilən məşvərət şurasına ilk dəfə olaraq qonaq qismində məhz Azərbaycan prezidentinin dəvət olunmasında təbii ki, Tokayevin şəxsi əməyi var. 2024-cü ildə TDT-yə Qazaxıstan sədrlik edir. Ölkə prezidenti “Türk dövrü” adlı təşəbbüslə çıxış edib ki, bu da təşkilat ölkələri arasında siyasi və iqtisadi əlaqələri daha da möhkəmləndirə, hazırda 42,3 milyard dollara çatan ticarət dövriyyəsini xeyli artıra bilər.

Nəzərə alsaq ki, TDT-də NATO, KTMT, Aİ, AİB və ŞƏT kimi Avrasiya məkanında bir-biri ilə rəqabət aparan çoxsaylı təşkilatların üzvləri var, bu ölkələrin bir araya gəlməsi Bakı və Astana üçün adıçəkilən strukturlar arasında vasitəçilik etməklə gərginliyi azaltmaq və gələcəkdə qarşılıqlı fəaliyyət platformaları yaratmaq baxımından böyük potensial yaradır.

Azərbaycan və Qazaxıstanın aktiv olduqları daha bir çoxtərəfli layihə Trans-Xəzər beynəlxalq nəqliyyat marşrutudur. Rusiya və İrana qarşı tətbiq olunan sanksiyalar, habelə Yaxın Şərqdə, o cümlədən Qırmızı dənizdəki gərginlik Asiya, xüsusən də Çin və Avropa ölkələri arasında həm şimaldan, həm də cənubdan sərhədlərin faktiki olaraq bağlanmasıyla nəticələnib. Bu isə öz növbəsində təhlükəsiz çatdırılma marşrutu kimi Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətini və əhəmiyətini artırır.

Nəticə

Mövcud qlobal və regional geosiyasi qarşıdurmalar Azərbaycan və Qazaxıstan üçün risklərlə yanaşı, həm də imkanlar formalaşdırır. İkitərəfli və çoxtərəfli formatda təmaslar riskləri minimuma endirimək, imkanları isə artırmağa şərait yaradır. Beynəlxalq proseslər Bakı və Astananı strateji müttəfiqliyə doğru birgə addımlamağa, cari əməkdaşlığı genişləndirərək təhlükəsizlik və hərbi sahələri də əhatə etməyə sövq edir.

@cssc_cqtm

Rusiya-Ermənistan gərginliyi və Azərbaycanın yeri

Son zamanlar dünya mediasında Ermənistanla Rusiya arasında gərginliyin artmasına dair spekulyasiyalar çoxalıb. Halbuki, reallıqda hər iki tərəfdən əsl gərginliyə səbəb ola biləcək ciddi əməli addımların olmadığı və İrəvan-Moskva “duel”inin əsasən ritorik xarakter daşıdığı aydın şəkildə görünür.

Etiraf etmək lazımdır ki, ixtisasca jurnalist olan Paşinyan uğurlu informasiya kampaniyası apararaq bir çoxlarını, xüsusən də Qərbdəki havadarlarını Ermənistanın Rusiyadan üz döndərmək planlarına inandıra bilib, bunun qarşılığında isə müəyyən yardımlar almağı və dəstək qazanmağı bacarıb.

İki ölkə arasındakı münasibətlərin hazırki vəziyyətini anlamaq üçün Rusiyanın Ermənistanda hansı sahələrdə təmsil olunduğuna nəzər salaq:

- Hərbi-siyasi kontekstdə: Gümrüdəki hərbi baza, Erebuni hərbi hava bazası, birgə Hava Hücumundan Müdafiə sistemi, Ermənistan-İran və Ermənistan-Türkiyə sərhədlərini qoruyan, həmçinin Azərbaycanla şərti sərhəddəki 5-6 məntəqədə, eləcə də Zvartnots hava limanında xidmət aparan Rusiya sərhədçiləri;

- İqtisadi kontekstdə: Ermənistanın atom energetikası, qaz və elektrik paylayıcı şəbəkələri, eləcə də dəmir yolları üzərində Rusiyanın inhisarı, ticarət dövriyyəsi (son 2 ildə 3 dəfəyə yaxın artaraq 7.3 mlrd. dollara çatıb), pul köçürmələri (son 2 ildə 4 dəfədən çox artaraq 4 mlrd. dollara yaxınlaşıb).

Həmçinin, Ermənistan Rusiyanın aparıcı rol oynadığı inteqrasiya layihələrində də yer almaqda davam edir:

- KTMT (hərbi-təhlükəsizlik ittifaqı);
- AİB (iqtisadi-gömrük ittifaqı);
- MDB (siyasi dialoq platforması).

Bununla yanaşı, Ermənistan Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı yeganə strateji müttəfiqi olaraq qalır.

Bütün bu sadalananların fonunda indiyədək Paşinyan hökuməti Ermənistanda Rusiyanın təsirini azaltmaq üçün cəmi iki, özü də miqyası baxımından çox kiçik addımlar atıb:

- Ermənistan KTMT-dəki fəaliyyətini dondurub, lakin təşkilatdan çıxmayıb. Ölkə rəsmiləri təşkilatın tədbirlərində iştirak etmir, İrəvanın KTMT-dəki təmsilçisi təyin olunmur (amma təmsilçilik ləğv edilmir), təşkilat tərəfindən qəbul edilmiş sənədlər imzalanmır;

- Zvartnots hava limanındakı Rusiya sərhədçilərinin avqustun 1-dək Ermənistan sərhədçilərilə əvəz olunması və lazımi təhvil-təslim işlərinin aparılması üçün Moskvaya müraciət göndərilib.

Maraqlıdır ki, bu iki addımın heç biri Azərbaycanla bağlı deyil. Başqa sözlə, Ermənistan hakimiyyətinin cari “anti-Rusiya” addımları Azərbaycanla normallaşmaya xidmət etmir.

Bu kontekstdə Paşinyan hökumətinin iki mümkün qərarı rəsmi Bakı ilə münasibətlərin yaxşılaşdırılmasına xidmət edə bilər:

- 2021-ci ildə Azərbaycanla şərti sərhəddə peyda olan Rusiya sərhədçilərinin ərazidən uzaqlaşdırılması;

- İranla sərhəddə xidmət aparan Rusiya sərhədçilərinin çıxarılması.

Azərbaycan öz sərhədlərində heç bir kənar qüvvələrin, o cümlədən də Rusiya sərhədçilərinin olmasında maraqlı deyil. Buna baxmayaraq, atılan addımlar Azərbaycana qarşı olmadıqca, Bakı Moskva-İrəvan münasibətlərinə aid məsələlərə reaksiya verməyəcək.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Pressklub TV-nin efirində gedən “Əsas Sual” verilişində Rusiyada keçirilən prezident seçkiləri və NATO-nun baş katibinin regiona ilk səfəri kimi mövzularla bağlı fikirlərini bölüşüb.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=JEWIsR3ssZ4

Türkiyənin Cənubi Qafqazdakı perspektivləri

XX əsrin 90-cı illərinin əvvəllərindən etibarən Türkiyənin Cənubi Qafqazdakı yeri və rolu yüksəlməyə başladı. Bu yüksəliş təbii və məntiqli idi, çünki əvvəllər Türkiyə bu bölgədə ümumiyyətlə mövcud deyildi. Lakin bu yüksəliş nə vaxtsa dayanmalı idi və bu, 2017-ci ildə - Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun işə düşməsindən sonra baş verdi.

Rusiya və İranla müqayisədə, Türkiyə regionun hər üç ölkəsi ilə sərhədə malikdir. Lakin Naxçıvanın Azərbaycanın qalan hissəsi ilə birbaşa əlaqəsi yoxdur, Türkiyə-Ermənistan sərhədi isə bağlıdır.

Türkiyənin bölgədəki gücü və imkanları onun Azərbaycanla müttəfiqliyi və Gürcüstanla strateji tərəfdaşlığı sayəsində formalaşıb. Boru kəmərləri və dəmir yolları bölgəni həm Türkiyə ilə, həm də Türkiyə vasitəsilə Avropa və dünya bazarı ilə birləşdirən əsas layihələrə çevrilib.

Türkiyənin uğur düsturu ondan ibarətdir ki, Ankaranın regiondakı müttəfiqi olan Azərbaycan işin böyük hissəsini öz üzərinə götürüb və alyansın möhkəmlənməsi üçün şərait yaradıb. Rusiya-Ermənistan tandemindən (müdir-işçi) fərqli olaraq, Azərbaycan və Türkiyə bərabərhüquqlu, qarşılıqlı faydalı münasibətlər qurub, eyni zamanda regionun ən mühüm ölkəsi olan Gürcüstanı bu formata cəlb edib.

2020-ci il müharibəsində müttəfiqinin qələbəsi Türkiyənin bölgədəki nüfuzunu daha da gücləndirdi və gələcəkdə təsirinin genişlənməsinə şərait yaradacaq.

Müharibə nəticəsində Ermənistan-Türkiyə əlaqələrinin normallaşması və kommunikasiyaların açılması (Zəngəzur dəhlizi) birincisi, Ermənistanda təmsil olunmaq, ikincisi isə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə fasiləsiz əlaqə əldə etmək imkanı yaradacaq.

Ermənistanın Qərbə dönüşü və Türkiyənin rolu

Ermənistanın xarici siyasət prioritetlərini Rusiyadan Qərbə doğru dəyişməsi həm də Türkiyənin maraqlarına uyğundur, çünki fiziki və institusional baxımdan Türkiyə Ermənistan üçün elə Qərbdir. Əgər Ermənistan rəhbərliyi Rusiyadan uzaqlaşmaq üçün minimal addımlar atmağa başlayıbsa, o zaman Türkiyə ilə qapalı qalan sərhədə məhəl qoymamaq getdikcə çətinləşəcək. Ermənistanın Türkiyə ilə təmasda maraqlı olması, ABŞ və Aİ-nin simasında İrəvanın himayədarlarının Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması prosesini sürətləndirmək istəyi bundan irəli gəlir.

Amma Türkiyənin şərtləri var və bu şərtlər Azərbaycanla razılaşdırılır.

Bakı və Ankara Ermənistan-Rusiya ritorik gərginliyini səbirlə izləyir, İrəvandan konkret addımlar gözləyir. Avqustun 1-nə kimi Rusiya sərhədçilərinin paytaxt hava limanından çıxarılması artıq ilk praktiki addımların göstəricisidir. Növbəti addım Ermənistanın KTMT-dən çıxması olmalıdır.

Təsadüfi deyil ki, Qərbdə hamı sülh müqaviləsindən danışır və prosesi sürətləndirməyə çalışır.

Əgər Qərb tələsirsə və artıq hərəkətə keçibsə, o zaman Bakının mövqeyinə daha diqqətlə qulaq asmalı və Azərbaycanın şərtlərini həyata keçirməsi üçün Ermənistana kömək etməlidir. Azərbaycan qeyri-adi heç nə tələb etmir və bu şərtlər həm beynəlxalq hüquqa, həm də sadə məntiqə əsaslanır: Qanunvericilikdə dəyişikliklər, təzminat, şərti sərhəddəki ərazilərimiz.

Bizə mane olan bizə kömək edəcək

Bu prinsip indiki mərhələdə Türkiyə üçün çox aktualdır. Qərb onilliklər ərzində inteqrasiyanı məhdudlaşdırmaq üçün Türkiyə qarşısında “erməni məsələsi”ni qaldırıb. İndi “erməni məsələsi” maneədən kömək üçün vasitəyə çevrilə bilər. Belə ki, Türkiyə Aİ-yə üzvlük prosesində Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması mövzusundan faydalana bilər. Nəzərə alaq ki, Türkiyənin ali rəhbərliyi Aİ üzvlüyünü strateji məqsəd adlandırır.

Əgər erməni məsələsi Qərb üçün bu qədər önəmlidirsə İsveçin NATO üzvlüyü müqabilində döyüş təyyarələri razılaşması son hədd olmamalıdır.

Bunun Bakı üçün hansı əhəmiyyəti var?! Ən azından, hipotetik olaraq, indiki Türkiyəsiz Aİ və gələcək Türkiyəli Aİ bizim üçün iki böyük fərqi olan qurumlardır.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov İctimai TV-nin efirində gedən "Diqqət Mərkəzi" verilişində "Ermənistan ABŞ və Avropa İttifaqı ilə hərbi pakt imzalamağa hazırlaşır" mövzusundakı müzakirələrdə iştirak edib.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=5fNNd68DR6U

Çinlə münasibətlər Azərbaycanın xarici siyasətindəki balansın yeni elementi kimi

Azərbaycanda həm rəsmi xronika, həm də media məkanında Çin və geniş mənada Asiya getdikcə daha çox hallanır. Prezidentin köməkçisi H.Hacıyevin Çinə və yüksək səviyyəli Çin nümayəndə heyətinin Qlobal Forumda iştirak etmək üçün Bakıya sonuncu səfəri ölkələr arasında fəal dialoqun olduğunu nümayiş etdirir.

Tarixi arayış

Azərbaycanın xarici siyasətində Çin indiyədək arxa planda yer alıb, çünki Pekinin xarici siyasətinin özü bu ölkənin həddən artıq fəallığını istisna edib. Si Cinpinin Çinə rəhbərlik etməsi ilə infrastruktura böyük sərmayələr cəlb edən “Bir kəmər - bir yol” qlobal layihəsinin icrasına başlanılıb.

Azərbaycanın həyata keçirdiyi infrastruktur layihələri Çinin Avropa ilə quru əlaqələrinin qurulmasına dair maraqları ilə uzlaşır. Bakı bu layihələri müstəsna olaraq öz vəsaiti hesabına həyata keçirib və Pekinin kredit siyahısında olmayıb. Yeri gəlmişkən, bu fakt hətta Çini sözügedən layihələrə qatılmaqdan çəkindirib.

2020-ci il müharibəsindən sonra Azərbaycanın xarici siyasətinin transformasiyası başlayıb, lakin balans və diversifikasiya əsas prinsiplər olaraq qalır. Rusiya, İran, Türkiyə və Qərbdən ibarət balans sisteminin formatı isə dəyişir. Bu gün Azərbaycan üçün balans sistemində Çinin rolu artır və bu artım davam edəcək. Hansı səviyyəyədək? Güman ki, Azərbaycanın xarici siyasətində Çinin artan rolu Azərbaycan-ABŞ münasibətləri səviyyəsinə çatmaq potensialına malikdir.

Müasir mərhələdə Bakı ilə Pekin arasındakı uzlaşma nöqtələri

Qlobal müstəvidə Çin liderinin təhlükəsizlik və sivilizasiya qavrayışı ilə bağlı təşəbbüsləri Azərbaycanın ümumi yanaşması ilə üst-üstə düşür. Azərbaycan Çinin müttəfiqləri - Pakistan, Belarus, Qazaxıstan və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətlərinə malikdir. Çin isə Azərbaycanın qonşusu İranla müttəfiqlik münasibətlərinə malikdir. Bakı ilə Pekin arasında münasibətlərin səviyyəsinin yüksəlməsi Bakı-Tehran münasibətlərinin normallaşmasına və onların proqnozlaşdırıla bilənlik dərəcəsinin artmasına şərait yarada bilər.

Nəqliyyat əlaqələri, əlbəttə ki, çox vacibdir. Xatırladaq ki, Qazaxıstan prezidentinin Azərbaycana səfəri zamanı liderlər Çindən Qazaxıstan ərazisi ilə Azərbaycana konteyner daşımalarının başlanmasını müşahidə ediblər. Çin şirkətlərinin Orta Dəhlizdə tam şəkildə iştirakı Pekinin regionda maraqlarının formalaşmasında əsas rol oynaya bilər.

Çin üçün regional profil də vacibdir. Bölgəmizdə Pekinin ən yüksək səviyyəli münasibətləri Gürcüstanladır - strateji tərəfdaşlıq, azad ticarət sazişi, investisiyalar. Azərbaycanla münasibətlər rəvandır, Bakı və Pekin ardıcıl olaraq ərazi bütövlüyü prinsipini müdafiə edir.

Amma Ermənistanla münasibətlər heç də birmənalı deyil. 2020-ci ildən sonra Ermənistan vasitəsilə Hindistanın regionda iştirakı artır. Qərbin planlarına görə, məhz Hindistan Çinin qlobal təsirinin məhdudlaşdırılmasında həlledici rol oynamalıdır. Bununla yanaşı, Ermənistanda Qərbin – ABŞ və Aİ-nin təsiri güclənir. Bu əsasda isə Nensi Pelosinin Ermənistana səfərini və onun “Tayvandan Ermənistana...” demokratiyaya dəstək bəyanatını xatırlamaq kifayətdir.

Çin Azərbaycan iqtisadiyyatının şaxələndirilməsində qeyri-neft sektoru üçün yeni bazar, sənaye və İT sahələri üçün texnoloji donor kimi öz rolunu oynaya bilər.

Pekinin Bakı ilə münasibətlərin səviyyəsini yüksəltmək üçün heç bir ilkin şərti yoxdur. Məsələn, biz Qərbdən getdikcə daha çox eşidirik ki, Azərbaycanla münasibətlərin səviyyəsini Ermənistanla sülh müqaviləsi müəyyən edir. Qərbin bu yanaşması, əlbəttə ki absurddur.

Beləliklə, Azərbaycanın xarici siyasətində Asiya istiqaməti güclənir. Ölkəmiz 2024-2026-cı illər üçün Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin sədridir. Bu qurum Asiya ATƏT-i hesab olnunur. Bakı ŞƏT və Asiyanın digər ölkələri, birlikləri ilə əlaqələrin qurulmasına maraq göstərir. Geniş mənada Asiya istiqaməti, xüsusən də Çin Azərbaycan üçün Qərblə münasibətlərdə potensialı və perspektivi olan strateji balansdır.

@cssc

Aİ-Ermənistan-ABŞ görüşü: Azərbaycan niyə narazıdır?

Məlum olduğu kimi, aprelin 5-də Brüsseldə Aİ-Ermənistan-ABŞ müştərək görüşünün keçirilməsi planlaşdırılır. Qarşıdangələn üçtərəfli danışıqların detalları, imzalanacaq sənədlər hələ ki, açıqlanmayıb. Lakin iştirakçıların tərkibi (Paşinyan, fon der Lyayen və Blinken) görüşün əsas nəticəsinin Ermənistana siyasi, maliyyə və hərbi dəstəyin artırılması olacağını öncədən təxmin etməyə imkan verir.

Brüssel görüşündə Qərbin İrəvana və xüsusilə Paşinyan hökumətinə öz dəstəyini bir daha bəyan etməsi gözlənilir. Avropadan Ermənistan hökumətinə növbəti, daha irimiqyaslı maliyyə yardımı və sərmayə paketinin ayrılması ehtimalı mövcuddur. Həmçinin, görüşün nəticəsi olaraq Avropa Sülh Fondu kimi təsisatların xəttilə İrəvana hərbi dəstəyin gücləndirilməsi mümkündür. Hətta tərəflər arasında hər hansı bir formada hərbi paktın imzalanması bəyan edilməsə də, dəstəyin məzmunu əksini deyir.

Azərbaycanda belə bir görüşün keçiriləcəyi barədə xəbərlər heç də müsbət reaksiya ilə qarşılanmayıb. Belə ki, rəsmi Bakının əsaslı olaraq narazı qaldığı bir sıra məqamlar var.

İlk növbədə, qeyd edək ki, Ermənistanın hələ də KTMT üzvü olaraq qaldığı, Rusiya ilə ikitərəfli hərbi-siyasi müttəfiqliyə malik olduğu, ölkə ərazisində Rusiya hərbi bazası və məntəqələrinin yerləşdiyi bir şəraitdə İrəvan Moskva ilə paralel olaraq, Qərblə də hərbi-siyasi müttəfiqliyi formalaşdırmağa çalışır. Qərb isə öz növbəsində Ermənistana regionun müstəsna dövləti kimi yanaşır və İrəvana birbaşa təhlükəsizlik təminatları verməklə indiyədək görünməmiş bir presedent yarada bilər. Nəzərə almaq lazımdır ki, istənilən belə razılaşma, digər məqamlarla yanaşı, həm də qarşılıqlı öhdəliklərdən ibarətdir. Ermənistan nümanəsində isə məhz bu öhdəliklər özündə ziddiyyətlər daşıyır. Odur ki, İrəvan, Vaşinqton və Brüssel arasında gözlənilən hərbi anlaşma öz formasından asılı olmayaraq Ermənistan uğrunda Rusiya-Qərb-İran mübarizəsini kəskinləşdirəcək və regionun bütün dövlətləri üçün yeni təhülkəsizlik təhdidləri yaradacaq.

Bununla yanaşı, Ermənistan artıq xeyli müddətdir ki, Azərbaycanın ədalətli şərtlərilə sülh sazişini imzalamaqdan boyun qaçırır. İrəvanla bərabər, onun Qərbdəki himayədarları da ötən üç il yarım ərzində sülh prosesinə ciddi zərbələr vurub və bu istiqamətdəki fəaliyyətlərini hələ də davam etdirirlər. Azərbaycan öz xoş məramını nümayiş etdirərək Aİ və ABŞ-ın tərəflər arasındakı vasitəçilik təkliflərini qəbul edib, Brüssellə Vaşinqtonun sülh prosesində iştirakına şərait yaradıb. Lakin Qərb Azərbaycanın maraqlarına tamamilə laqeyd qalmaqla erməni mərkəzli yanaşma nümayiş etdirərək özünün vasitəçilik imkanlarını məhdudlaşdırıb. Aİ və ABŞ Qarabağda “Kosovo ssenarisi” tətbiq etməyə çalışsa da, rəsmi Bakı ardıcıl addımları ilə bu planların həyata keçməsinə əngəl olmağı bacarıb. İndi isə Qərb sülh sazişinin yoxluğu şəraitində Ermənistana xüsusilə hərbi dəstəyi gücləndirmək niyyətindədir ki, bu da bölgədə qeyri-sabitliyi artıracaq.

Bakının daha bir narazılığı Qərbin qərəzli mövqeyilə bağlıdır. Belə ki, son 25 il ərzində Azərbaycan istər Aİ, istərsə də ABŞ ilə əməkdaşlıq edib, regionda Qərblə tərəfdaşlığın əsas məzmunu məhz Bakı və Tbilisi tərəfindən formalaşdırılıb. Vaşinqtonla Brüssel bu illər ərzində Ermənistanın işğalçı siyasətinə siyasi qiymət verməyib.

İndi isə Qərb 20% ərazisi xarabalığa çevrilmiş Azərbaycana yardım göstərmədiyi halda Bakı ilə ikitərəfli münasibətləri Ermənistanla sülh müqaviləsi ilə əlaqələndirməyə cəhd edir. Bu azmış kimi, hazırda Qərb mətbuatında məhz Azərbaycan “aqressiv ölkə” kimi təqdim edilərək ölkəmizə qarşı qara təbliğat kampaniyası aparılır və əslində Rusiyanın Ermənistandakı təsirinin zəiflədilməsi üçün atılan bütün addımlar “Azərbaycanın mümkün təcavüzü” bəhanəsi ilə izah edilir.

@cssc_cqtm

Daşnaksütyun partiyasının aqibəti necə olacaq?

1890-cı ildə Tbilisidə əsası qoyulan sol ultramillətçi Daşnaksütyun (Erməni İnqilabi Federasiyası - EİF) partiyası erməni siyasi tarixinin ayrılmaz bir parçasıdır. Bu partiya sözün əsl mənasında qlobal bir şəbəkədir. Daşnak şəbəkəsi təkcə siyasi fəaliyyətlə deyil, mütəşəkkil cinayətkarlıq və hətta terrorla da məşğul olur. EİF və onunla bağlı şəxslər hələ ötən əsrin 70-80-ci illərində türkiyəli diplomatlara qarşı çoxsaylı suiqəsdlərlə yanaşı, 1999-cu ildə Ermənistan parlamentindəki məlum terror aktının törədilməsində də yaxından iştirak ediblər.

Qlobal səviyyədə Daşnaksütyunun işini seçkili Büro, regional səviyyədə isə Mərkəzi Komitələr (MK) tənzimləyir. Hazırda Büro ilə təşkilatın ABŞ-dakı regional MK-sı arasında ciddi ziddiyyətlər mövcuddur. Günümüzdə Daşnaksütyunun Bürosu birmənalı şəkildə Robert Koçaryana, dolayısı ilə Kremlə bağlıdır. Rusiya təkcə EİF-nin İrəvandakı Bürosu üzərində deyil, dünya üzrə Mərkəzi Komitələrində də böyük nüfuza və təsir gücünə malikdir. Hətta Büro ilə ixtilafda olan partiyanın ABŞ MK-sı belə Rusiyaya loyal yanaşır, Kreml əleyhinə bəyanatlar vermir. Moskva isə daşnaklardan həm Ermənistan daxilində, həm də dünya ölkələrində öz maraqlarına uyğun şəkildə istifadə edir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz 1999-cu ildəki parlament terroru buna əyani misaldır. Hazırda isə Rusiya Ermənistanda EİF-ni baş nazir Nikol Paşinyana qarşı müxalif qüvvə kimi istismar edir.

Paşinyan ölkə hökumətinə rəhbərlik etdiyi ilk gündən EİF və erməni diasporunu öz hakimiyyətinə təhdid olaraq görür. Bu səbəbdən də Ermənistan baş nazirinin daşnaklarla uzlaşması ən azından yaxın perspektivdə inandırıcı deyil. Hərçənd, bu uzlaşmada maraqlı olan kifayət qədər ciddi qüvvələr var. Xüsusilə Fransa prezidenti Emanuel Makron EİF Bürosunun bu ölkədə yaşayan üzvü Murad Papazyan və erməni diasporunun digər üzvlərindən maksimum istifadə etmək istəyir. Bu məqsədlə Makron Ermənistan baş naziri ilə onun əleyhidarlarının arasını düzəltməyə cəhd etsə də, hələlik uğur qazana bilməyib. Aydındır ki, Makron həm hakimiyyət, həm də daşnaklarla yaxından əlaqə qurmaqla Emrənistandakı mövqelərini hər hansı bir şəxsdən və hökümətdən asılı etmək istəmir. Daşnaklar vasitəsilə Ermənistanda mövqe qazanmağa çalışan Makron ehtiyac olduğu anda onların vasitəsilə Rusiya ilə komunikasiya qura biləcəyini də yaxşı başa düşür.

Beləliklə də, EİF-nin terror tarixi, hazırki mövqeyi və regional proseslərə mənfi təsirini nəzərə alsaq, bu gün təşkilat Ermənistan dövlətçiliyi və hakimiyyəti üçün birbaşa təhdiddir.

• EİF şəbəkəsinin böyük bir qismi Rusiyapərəst, digər bir qismi isə Moskvaya qarşı kifayət qədər loyaldır. Hətta təşkilatın üsyankar ABŞ qanadı belə Rusiya əleyhinə çıxışlar etmir;

• Fransa Paşinyanı daşnaklarla barışdırmaq cəhdlərilə faktiki olaraq Ermənistanın daxili işlərinə qarışır. Bu, İrəvanın Parisdən asılılığını artırır. Paşinyan isə Makronun təşəbbüsünə qarşı çıxa bilmir;

• Hazırda daşnakların böyük çoxluğu İrəvanın Qərblə münasibətlərini korlayır. EİF həmçinin Türkiyə ilə normallaşmaya qarşı çıxan bir qüvvə rolunu oynayır;

• Rusiya, Fransa kimi ölkələrin və diasporun dəstəyi Daşnaksütyunu daha da radikallaşdırır və partiya Ermənistanın hazırki hakimiyyətinə qarşı ən qatı müxalif qrup kimi çıxış edir;

• Daşnaksütyun tarixən terroru siyasi mübarizə vasitəsi olaraq seçib və yaxın zamanlarda yenidən bu üsula əl ata biləcəyi istisna edilmir.

Sadalananları diqqətə alaraq, Paşinyanın mümkün terror aktları və digər cinayətləri gözləmədən, qabaqlayıcı addım kimi Ermənistanda Daşnaksütyun partiyasının fəaliyyətini qadağan etməsi daha məqsədəuyğundur. Bu addımla o, Rusiyanın Ermənistandakı siyasi təsirini müəyyən qədər azalda, Fransanın ölkənin daxili işlərinə qarışma cəhdlərini neytrallaşdıra, Ermənistan daxilində Türkiyə ilə normallaşmaya ən çox etiraz edən qüvvəni aradan qaldıra, həmçinin onsuz da özünə düşmən olan diasporla münasibətləri sıfırlaya və ABŞ-dakı müəyyən qurumlarla daha sıx əlaqələr qurmaqla daşnakları daxildən parçalaya bilər.

Daha ətraflı: cssc.az/az/view/2/51

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov İctimai TV-nin efirində gedən "Diqqət Mərkəzi" verilişində ABŞ-Azərbaycan əlaqələri mövzusuna həsr olunmuş müzakirələrdə iştirak edib.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=yQoAThpN1d8