Təzminat məsələsi Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinin tərkib hissəsi kimi
 
Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsi üzrə danışıqlar prosesi daha geniş sülh prosesinin mühüm tərkib hissəsidir. Əgər sülh müqaviləsi iki dövlət arasında gələcək qarşılıqlı fəaliyyət üçün çərçivəni rəsmiləşdirməlidirsə, o zaman kommunikasiyaların açılması, humanitar məsələlər, təzminat və digər mövzular öz dinamikası olan paralel proseslərdir.
 
Sadalanan hər bir mövzu Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərindəki konkret dövrdə formalaşan şərtlərə uyğun inkişaf edir. Bəzi mövzular (məsələn, kommunikasiyaların açılması, Zəngəzur dəhlizi) sonraya saxlanıla və ya əksinə, irəli çəkilərək (məsələn, Ermənistan qanunvericiliyinin dəyişdirilməsi) sülh müqaviləsinin şərtlərinə daxil edilə bilər.
 
Ermənistandan təzminat alınması mövzusu müharibənin sonundan bəri aktualdır. Azərbaycan dəymiş ziyanın monitorinqini və qiymətləndirilməsini həyata keçirib. Bakının əlində Ermənistan baş nazirinin üçtərəfli bəyanat üzərindəki imzası var. Bu sənəddə Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan ərazisində olması faktı tanınır.
 
Son onilliklərdə təzminatların ödənilməsinə dair nümunə azdır, lakin bu fakt məsələni anaxronizmə çevirmir. Ən son misal kimi Rusiyanın dondurulmuş və Ukraynaya verilməsi gözlənilən aktivlərini göstərmək olar. Biz Qərbin Rusiyanın maliyyə ehtiyatlarının Ukraynaya transferinə hansı hüquqi don geyindirəcəyinə diqqət yetirməliyik. Aydındır ki, təzminat üçün əsas Ukraynaya qarşı təcavüz və ərazilərin sonradan Rusiyaya ilhaq edilməsilə işğalıdır.
 
Bu əsas Azərbaycana qarşı təcavüz etmiş, əraziləri işğal və ilhaq etmiş Ermənistan üçün də keçərlidir. Ermənistan qanunvericiliyi Azərbaycan üçün sübutlar bazasını təşkil edir. Azərbaycanın Ermənistan qanunvericiliyinin dəyişdirilməsi tələbi Bakının təzminatlarla bağlı mövqeyini hansısa formada yumşaltması baxımından İrəvan üçün müəyyən dərəcədə xilas yoludur. Ancaq Paşinyan hökuməti konstruktivlik nümayiş etdirməsə, o zaman bütün bu sənədlər Ermənistanı uçurumun dibinə sürükləyən ağır bir yükə çevriləcək.
 
Makronun təkliflərindən sonra Paşinyanın verdiyi “Azərbaycanla sülhün mümkünsüzlüyü haqqında” bəyanatı Bakını sülh müqaviləsi üçün yeni şərtlər irəli sürməyə vadar edə bilər. Qanunvericiliyin dəyişdirilməsi şərti ilə yanaşı, təzminat mövzusu paralellikdən çıxa və ilkin şərtə çevrilə bilər.
 
Qərb, xüsusilə ABŞ, təzminat iddiaları mövzusuna böyük diqqət yetirir. Məhz Vaşinqtondakı danışıqlar zamanı nümayəndə heyətlərinin tərkibinə Xarici İşlər Nazirliklərində beynəlxalq məhkəmələrə ünvanlanan iddialar üzrə məsul şəxslər daxil idi ki, bu da Birləşmiş Ştatların qarşılıqlı iddialardan çəkinməyi təklif etdiyini güman etməyə əsas verir.
 
Bununla belə, danışıqlar prosesinin öz dinamikası var. Və burada təzminat mövzusu yeni məna kəsb edə bilər.
 
Ermənistanın təzminat ödəməyə qadir olmadığı arqumenti isə tənqidə tab gətirmir. Belə ki, bu ölkə üç il ərzində Azərbaycan ərazisində ordu saxlamaq üçün ildə 400 milyon dollar ödəyən, iqtisadi artım nümayiş etdirən və maliyyə ehtiyatlarını artıran, Hindistan və Fransadan silah alışına milyardlar xərcləyən bir ölkədir.
 
Odur ki, hazırda Ermənistanın sanballı maliyyə yastığı formalaşıb və nəzərə alsaq ki, Ermənistan sivil ölkələrdən fərqli olaraq, işğal illərinə görə Azərbaycandan rəsmən üzr istəməyib, o zaman çoxmilyardlı təzminatlar Ermənistanın təbiətindəki təcavüzkarlığın qarşısını almaq üçün zəruri şərtə çevrilir.
 
Qərb himayədarları Azərbaycana təzminat ödəməyi öhdələrinə götürməklə, bu məsələdə də Ermənistana kömək edə bilərlər. Buna nail olmaq üçün Bakının təzminat prosesini məhkəmələrdə real təhlükə səviyyəsinə çatdırması və ya təzminat mövzusunu sülh müqaviləsinin şərti kimi irəli sürməsi məqsədəuyğun olardı. Təəssüf ki, belə olmazsa Ermənistanın qərbli himayədarları yerindən tərpənməyəcəklər. Çünki onlar üçün Azərbaycanın dağıdılmış şəhər və kəndləri, azərbaycanlılara qarşı mina terroru, öz doğma torpaqlarına qayıtmaq istəyən yüz minlərlə azərbaycanlı heç bir əhəmiyyətə malik deyil.
 
@cssc_cqtm

İranın Ermənistana qarşı susqunluğu: Mahiyyəti və səbəbləri

İranın Cənubi Qafqaz siyasətinin prioritetlərindən biri Qərbin regiona nüfuzu və təsirinin qarşısını almaqdır. Lakin Tehran Ermənistan-Qərb yaxınlaşmasına sərt reaksiya vermək əvəzinə susqunluğunu qoruyur.

Ermənstan - İran üçün imtiyazlı ölkə

İran üçün Ermənistan xüsusi və imtiyazlı ölkədir. Tehran Yaxın Şərq siyasətində Suriya, Cənubi Qafqazda isə Ermənistana üstünlük verir. Ermənistan İranın qonşuları arasında müsəlman olmayan yeganə ölkədir. Ən maraqlısı isə odur ki, bu xristian dövləti islamçı rejimin problem yaşamadığı tək qonşu ölkədir. İranın nöqteyi-nəzərindən Ermənistan Cənubi Qafqazda xristian Qərbin bir parçasıdır. Bu amil İranın Qərblə münasibətlərini yumşaltmaq imkanlarından biri kimi qiymətləndirilir.

Geosiyasi baxımdan isə Ermənistan Türkiyə ilə yanaşı İranın Avropaya açılan iki pəncərəsindən biridir. Lakin İran Türkiyədən asılılığını azaltmağı düşünür və Ermənistanla münasibətləri gərginləşdirməklə Türkiyə marşrutundan asılılığını artırmaq istəmir. İranın Azərbaycan-Türkiyə müştərək layihələrinə qarşı Ermənistan kartından istifadəsi də məhz bu kontekstdə dəyərləndirilməlidir.

İran Ermənistanla yaxşı münasibətlər qurmaqla həm də Qərbə müxtəlif mesajlar verir. O bəyan edir ki, İŞİD, “Taliban”, “Əl-Qaidə” və bu kimi təşkilatlardan fərqli olaraq radikal və fundamentalist deyil, qeyri-müsəlmanlara qarşı dözümlüdür. Bununla yanaşı, İran erməni diasporunun imkanlarından da faydalanır, bu yolla yəhudi lobbisinin təsirini azaltmağa çalışır. İslam Respublikası hesab edir ki, Avropa və ABŞ-dakı erməni diasporunun siyasi və iqtisadi gücü Tehrana qlobal siyasətdə fəal olmaq üçün imkanlar yarada bilər.

İranın Qərb və Rusiya ilə ziddiyyətli tərəfdaşlığı

Qərbin Ermənistandan dolayı Azərbaycana təzyiq göstərməsi ölkəmizdə anti-Qərb əhval-ruhiyyəsinin artmasına səbəb olur. Bu, İranın ideoloji fəaliyyətinə şərait yaratmasa da, Azərbaycan-Qərb münasibətlərini məhdudlaşdırmaqla Tehran üçün siyasi və geosiyasi fəaliyyət meydanı açır. Lakin İran administrasiyası öz prinsiplərini pozaraq Qərbin təzyiqinə boyun əyməyən Azərbaycanı deyil, Qərblə yaxınlaşmaq istəyən Ermənistanı dəstəkləyir.

Ziddiyyətli görünsə də, Qərbin Azərbaycandan tələb etdiklərini İran da təqdir edir. Bu isə müəyyən məsələlərdə, o cümlədən Azərbaycana münasibətdə İran-Qərb tərəfdaşlığını üzə çıxarır. Özü də bu əməkdaşlıq kortəbii deyil, Fransa tərəfindən koordinasiya olunur. Hazırda İran Zəngəzur dəhlizinin reallaşmasını əngəlləmək istiqamətində Qərblə ortaq hərəkət edir.

Bu gün Qərb Türkiyənin Azərbaycanla müttəfiqliyinə görə Ankaradan yan keçərək Ermənistanla əlaqələri birbaşa inkişaf etdirmək istəyir. Tehran İrəvanın Qərblə yaxşı münasibətlər qurmasının tərəfdarıdır, amma bu münasibətlərin siyasi, strateji və hərbi müttəfiqliyə çevrilməsini istəmir. İran Ermənistanı Qərbə qarşı Rusiyanın tərəfində saxlanılmalı olan ölkə kimi görür. İslam Respublikası həm də özünü Ermənistan üçün Rusiyaya alternativ kimi təqdim edir.

Nəticə

İranın susqunluğu öz prinsiplərinə zidd olaraq daim rastlaşdığı ideologiya - praqmatizm qarşıdurmasının fərqli təzahürüdür. Bu ziddiyyət dini rejimin öz qırmızı xətlərini daim keçərək qeyri-sabitliyini üzə çıxarır. Onun Ermənistana qarşı “ideoloji tolerantlığı” Azərbaycana qarşı tətbiq etdiyi ikili standartların göstəricisidir.

Tehran Bakı və İrəvan arasında qaynar münaqişənin olmasını istəmir, lakin tərəflərin barışmasını da özü üçün təhlükə kimi görür. İran Ermənistana qalib gələn Azərbaycanı Cənubi Qafqazdakı yeni rəqibi kimi nəzərdən keçirir. Ermənistanla bağlı Rusiya ilə Qərb arasında münaqişənin və gərginliyin dərinləşməsi də İranı narahat edən digər məsələdir. Tehran öz sərhədlərində “ikinci Ukrayna” görmək istəmir.

Ermənistanın institusional olaraq NATO və Aİ kimi təşkilatlara daxil olmaq cəhdlərinin konkretləşdirməsi və inteqrasiya prosesinə başlaması İran üçün qəbuledilməzdir. Bu kontekstdə Tehranın strategiyası aydındır: O, Rusiyanın əli ilə Ermənistanı məhdudlaşdırmağa çalışır.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov İctimai TV-nin efirində gedən "Diqqət Mərkəzi" verilişində "Rusiya-Ermənistan gərginliyi nə ilə nəticələnəcək?" mövzusundakı müzakirələrdə iştirak edib.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=ix4q9MwkMOo

Ermənistanın təhlükəsizlik sistemində İran dilemması

Ermənistanın özünə yeni himayədar axtarışları Rusiya ilə yanaşı, artıq İranı da ciddi narahat etməyə başlayıb. Kremlin ardından Tehran İrəvana birbaşa və açıq şəkildə xəbərdarlıq ünvanlayıb. Belə ki, İranın müdafiə naziri Məhəmməd Rza Aştiani erməni həmkarı Suren Papikyanla görüşündə Ermənistanı tələsik addımlar atmaqdan çəkinməyə çağırıb.

O, bildirib ki, “bölgədən kənarda təhlükəsizlik axtarışları əks nəticə verəcək. Təhlükəsizlik arxitekturası regionun özündə formalaşmalıdır, əks halda bölgə fövqəldövlətlər arasında münaqişə meydanına çevriləcək. Regionun əcnəbilərin rəqabət meydanına çevrilməsinə isə icazə verilə bilməz, çünki bu, bölgə ölkələrinin hamısının maraqlarına ziddir və həmin ölkələrin təhlükəsizliyinə, sabitliyinə mənfi təsir edəcək”.

İranın Ermənistandan gözləntiləri

İran çətin dövrlərdə Ermənistanı ən çox dəstəkləyən dövlətdir. 44 günlük müharibə zamanı o, öz ərazisini Rusiya silahlarının daşınması üçün təqdim edib. Müharibədən sonra isə Tehran Qarabağ separatçılarının resurs təminatına hər cür dəstək verib, Qarabağa təxribat qrupları göndərib, ən əsası isə on minlərlə hərbi texnika və canlı qüvvəsini Azərbaycanla sərhədə toplayıb. Bir sözlə, İslam Respublikası müvafiq bəyanatlarla yanaşı, Ermənistanı qorumaq üçün konkret addımlar atıb.

Aydın məsələdir ki, istənilən dəstək heç zaman qarşılıqsız olmur və müəyyən gözləntilər yaradır. Bu səbəbdən cənub qonşumuz Ermənistana imtina edilməsi çətin olan təkliflər edir. Tehran Azərbaycanla şərti sərhəddə İran nümayəndəliyinin yerləşdirilməsini, Gümrüdəki Rusiya hərbi bazası ilə birlikdə və ya onun əvəzinə Qərbi Zəngəzurda İran hərbi bazasının qurulması istəklərini İrəvana çatdırır. Həmçinin, Azərbaycanla danışıqlarda rəsmi İrəvanın tələb etdiyi sülh müqaviləsinin qarantı rolunun İran, Türkiyə, Rusiya üçlüyünə verilməsi də təkliflər siyahısına daxildir.

Ermənistanın İran dilemması

Paşinyan antiazərbaycan dalğası fonunda Rusiya ilə yanaşı, həm Qərbin, həm də İranın Ermənistan ərazisinə daha dərindən nüfuz etməsinə şərait yaradıb. Hazırda ABŞ İrəvana əsasən siyasi, Aİ, xüsusən Fransa isə həm hərbi, həm də siyasi dəstək verir. İranlılara gəlincə, onlar artıq Ermənistanda təkcə biznes deyil, həm də öz anlayışlarında “yumşaq güc” əldə ediblər. Günümüzdə Tehranın İrəvanla bağlı digər bir funksiyası da var. İran ölkə ərazisindən keçməklə Hindistan silahlarının Ermənistana çatdırılmasını təmin edir.

İslam Respublikasının İrəvana səfir qismində keçmiş Suriya diplomatik korpusunun rəhbəri və SEPAH zabitini göndərməsi İranın Ermənistanı öz orbitinə cəlb etmək niyyətinin ciddiliyinin nümayiş etdirir. Tehran bütövlükdə İrəvanın Qərblə əməkdaşlığına qarşı çıxmasa da, Ermənistanda Qərbin rolunun və funksionalının müəyyən sərhədləri olduğunu bəyan edir. Bu isə Paşinyan hökumətini çətin dilemma qarşısında qoyur.

Nəticə

Hazırda istər Rusiya, istər Qərb, istərsə də İran Ermənistandan ona göstərilən dəstək müqabilində öz gözləntilərinə aydın cavablar tələb edir. Bu prosesin Azərbaycanla sülh, Türkiyə ilə normallaşma olmadan baş verməsi Paşinyanı daha çətin vəziyyətə salıb. İrəvan administrasiyası öz siyasi səriştəsizliyi, vəziyyəti düzgün qiymətləndirə bilməməsi ucbatından Ermənistanı “sülh kəsişməsi” əvəzinə, qlobal və regional güclərin ziddiyyətlərinin kəsişmə nöqtəsinə çevirib.

Ermənistan tədricən öz tərəfdaşları arasında açıq mübarizə meydanına çevrilir, lakin hələlik toqquşmalar ölkənin informasiya sahəsində davam edir. Buna baxmayaraq, açıq qarşıdurmaya keçid artıq zaman məsələsidir ki, buna daxili siyasi böhran və ya növbədənkənar seçkilər şərait yarada bilər. Əgər Rusiya Paşinyanı cəzalandırma tədbirlərinə start versə, onun bu işdəki yardımçısı qismində məhz İranın çıxış edə biləcəyi mümkündür. Ermənistanın əsas təhlükəsizlik təminatçısı rolu uğrunda yarışa girən dövlətlər arasında ziddiyyətlərin kəskniləşməsi fonunda isə mərkəzi hakimiyyətin ölkədə vəziyyətə nəzarəti itirməsi ehtimalı olduqca böyükdür.

@cssc_cqtm

Regional konfiqurasiyalar: Yeni baxış

Son dövrlərdə Cənubi Qafqazda cərəyan edən proseslər ətrafında qızğın müzakirələr gedir. Azərbaycan bu proseslərin mühüm tərəflərindən biri kimi bölgəmizə dair fikir mübadiləsində fəal iştirak edir. Ötən ilin son günlərində biz mövcud regional konfiqurasiyalar barədə öz fikirlərimizi bölüşmüşdük. Lakin bölgə gündəmində baş verən müəyyən yeniliklər bizi bu mövzuya bir daha qayıtmağa vadar edir.

Hazırda Cənubi Qafqazda cərəyan edən proseslərə nəzər saldıqda, ilk baxışdan Ermənistan ətrafında baş verənlər daha çox diqqəti cəlb edir. Xüsusilə də, Rusiya ilə Ermənistan arasındakı münasibətlərdə yaranan boşluqları digər dövlətlər doldurmağa çalışır. Bu kontekstdə Fransa, İran, Hindistan, Yunanıstan, Kipr, qismən də ABŞ və Misir İrəvanın dəstəklənməsi istiqamətində aktivliyini artırıb.

Fransa və Hindistan Ermənistanla hərbi əməkdaşlığı genişləndirərək İrəvan üçün yeni silahlar yollayır. İran öz iddialarını artıq açıq şəkildə bəyan edir. Yunanıstan Ermənistanla çoxtərəfli hərbi əməkdaşlıq formatına qoşulmağa çalışır. Kipr İrəvanda diplomatik nümayəndəlik açmağa hazırlaşır. Misir Ermənistanla ərəb dünyası arasında vasitəçilik edir, hətta ehtimal ki, tərəflər arasında hərbi əməkdaşlığın mümkünlüyü nəzərdən keçirilir. ABŞ isə Ermənistan media məkanındakı anti-Rusiya və anti-İran təbliğatı ilə proseslərə xüsusi informasiya dəstəyini təmin edir.

Bu baxımdan, nəzərə almaq lazımdır ki, Ermənistanın dəstəkçiləri arasında regionda maraqları toqquşan tərəflər də var.

Qeyd edək ki, oxşar proseslər 2019-2020-ci illərdə də müşahidə olunurdu. O zaman Fransa Türkiyəyə qarşı əsasən Aralıq dənizi ölkələrindən ibarət koalisiya formalaşdırmağa çalışırdı. Həmin koalisiyanın aqibətinin necə olduğunu, yəqin ki, hamı xatırlayır.

Ermənistanla bağlı baş verən proseslər bu ölkənin ənənəvi müttəfiqi Rusiya tərəfindən hələ ki, passiv etirazlarla qarşılanır. Digər ölkələrin Ermənistana dəstəyi Moskva ilə hərbi-siyasi müttəfiqliyə zərər verməyənədək Kreml üçün məqbuldur və onun kəskin cavab addımlarına səbəb olmayacaq. Qərb isə İrəvandan məhz Rusiya ilə münasibətləri məhdudlaşdırmağı tələb edir.

Beləliklə də, Ermənistan ətrafında formalaşan konfiqurasiya özündə iki ziddiyyəti daşıyır:

- İlk ziddiyyət Rusiya və Qərb arasında müşahidə olunan maraqların toqquşmasıdır. Böyük Britaniya müdafiə nazirinin müavini Ceyms Hippinin son açıqlamaları bu ziddiyyətləri aydın şəkildə əks etdirir: “Birləşmiş Krallıq Ermənistanın KTMT-yə üzvlüyünü dondurmaq qərarını bu ölkənin suveren hüququ kimi qəbul edir və Rusiyanın cavab tədbirləri təhlükəsi qarşısında İrəvana dəstək vermək üçün öz Avropa-Atlantik müttəfiqlərilə birlikdə çalışacaq”.

- İkinci ziddiyyət isə hələ özünü açıq şəkildə büruzə verməyən, lakin artıq işartıları görünən İran - Qərb toqquşmasıdır. İranın müdafiə naziri Məhəmməd Rza Aştianinin bugünlərdə verdiyi bəyanat məhz bu ziddiyyəti üzə çıxarır: “Bölgədən kənarda təhlükəsizlik axtarışları əks nəticə verəcək. Təhlükəsizlik arxitekturası regionun özündə formalaşmalıdır, əks halda bölgə fövqəldövlətlər arasında münaqişə meydanına çevriləcək. Regionun əcnəbilərin rəqabət meydanına çevrilməsinə isə icazə verilə bilməz, çünki bu, bölgə ölkələrinin hamısının maraqlarına ziddir”.

Azərbaycan bölgədəki hərəkətliliyi səbrlə müşahidə edir və öz ənənəvi əməkdaşlıq formatlarını (Azərbaycan-Türkiyə, Azərbaycan-Cürcüstan-Türkiyə, Azərbaycan-İsrail, Azərbaycan-Pakistan) gücləndirir. Lakin tərəfdaşlarla münasibətlər baxımından Azərbaycanla Ermənistan arasında iki mühüm fərq var:

- Ermənistandan fərqli olaraq, rəsmi Bakı öz tərəfdaşları və müttəfiqləri arasındakı mövcud zidiyyətləri müvəffəqiyyətlə tənzimləyir və bu ziddiyyətlərin Azərbaycan ərazisinə keçməsinə, ölkəmiz daxilində bu və ya digər şəkildə qarşıdurmalara səbəb olmasına imkan vermir.

- Ermənistandan fərqli olaraq, Azərbaycan ikitərəfli münasibətlərini üçüncü tərəflərin maraqlarının girovuna çevirmir. Ölkəmiz öz tərəfdaşları və müttəfiqlərilə bərabərhüquqlu, qarşılıqlı faydalı əlaqələr qurur.

@cssc_cqtm

ABŞ-da prezident seçkiləri: Xüsusiyyətləri, qlobal və regional təsirləri

ABŞ-da keçiriləcək prezident seçkilərində namizədlərin müəyyənləşməsini nəzərdə tutan ilkin mərhələ demək olar ki, arxada qalıb. Hələ tam rəsmi olmasa da, artıq respublikaçıların seçkilərə Donald Trampla, demokratların isə Cozef Baydenlə gedəcəyi dəqiqləşib.

Seçkilərin ilkin mərhələsi onu göstərdi ki, ABŞ siyasi sistemi ənənəvi olaraq ağdərili, yaşlı və zəngin namizədlərə üstünlük verir. Hərçənd, bu namizədlərin müəyyən olunması üçün praymeriz və kokuslar kimi filtrlər mövcud olsa da, onlar ümumi tendensiyanın dəyişilməsi üçün kifayət etmir.

Əvvəlki illərdən fərqli olaraq, builki seçkilərin dünyada gedən proseslərə təsiri böyük olsa da, həlledici deyil. Artıq bu təsirin birtərəfli deyil, qarşılıqlı xarakteri güclənməkdədir. Belə ki, ABŞ-dakı prezident seçkiləri qlobal proseslərə təsir göstərdiyi kimi, dünyada baş verən hadisələr, cərəyan edən proseslər də bu seçkilərə öz təsirini göstərir.

ABŞ cəmiyyətindəki qütbləşmə artıq o həddə çatıb ki, bu, ölkənin xarici siyasətində də ciddi fikir ayrılıqlarına səbəb olur. Əvvəllər Vaşinqton xarici siyasət məsələlərində davamlılıq nümayiş etdirir, ümumi çərçivələr daxilində fəaliyyət göstərirdi. Respublikaçı və demokratlar arasındakı fərq yalnız bu və ya digər fəaliyyət mexanizmlərinin tərcihində özünü büruzə verirdi. Ölkənin xarici siyasət məqsədləri eyni olsa da, həmin məqsədlərə aparan yolların seçimində müxtəliflik müşahidə olunurdu. İndi isə Tramp və Bayden cütlüyü xarici siyasətdə bir-birindən kəskin dərəcədə fərqli yanaşma ortaya qoyur, onların bəyan etdikləri həm hədəflər, həm də həmin hədəflərə çatma üsulları tam ziddiyyət təşkil edir.

ABŞ seçkilərinin Avrasiyada gedən proseslərlə əlaqəsi, ilk növbədə Ukrayna və İsrailə dəstək məsələlərində özünü göstərir. Bu bölgələrdə baş verənlər isə, öz növbəsində ABŞ daxilindəki siyasi proseslərə müəyyən dərəcədə təsir edir. Məsələn, respublikaçıların Ukraynaya yardımın ayrılmasını əngəlləməsi bir sıra digər məqamlarla yanaşı, həm də bu yardımın və onun mümkün müsbət nəticələrinin demokratlar administrasiyasının hesabına yazılmasının qarşısını almaqdır. Belə ki, Tramp və tərəfdarları bu işi uzadaraq, bir tərəfdən Bayden hökumətinin acizliyini nümayiş etdirir, digər tərəfdən isə Ukrayna səhnəsində əldə oluna biləcək nailiyyətləri öz aktivinə daxil etməyi planlaşdırır.

Cənubi Qafqaza gəlincə, bir qayda olaraq ABŞ prezident seçkiləri dövründə regionda passivlik nümayiş etdirir. Təsadüfi deyil ki, məhz indi Vaşinqton Ankara ilə müəyyən məsələlərdə ortaq məxrəcə gəlir. Ağ Ev anlayır ki, ən azından seçkilər dövrü ərzində regiondakı ənənəvi müttəfiqi Türkiyə ilə razılaşmalı olacaq.

@cssc_cqtm

Bakı-Astana strateji əməkdaşlığı: İkitərəfli və çoxtərəfli fəaliyyət genişlənir

Bu həftə Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin Azərbaycana rəsmi səfəri öz geniş gündəliyi ilə yadda qaldı. İki günlük səfər Azərbaycan və Qazaxıstan Ali Dövlətlərarası Şurasının 1-ci iclasının keçirilməsi, həmçinin Qazaxıstan neftinin alqı-satqısı və Azərbaycan ərazisindən tranziti həcminin artırılması, kosmosun dinc məqsədlərlə tədqiqi və istifadəsi, eləcə də digər sahələr üzrə strateji əməkdaşlıq sənədlərinin imzalanması ilə əlamətdar oldu. Səfəri çərçivəsində Qazaxıstan dövlət başçısının çoxsaylı tədbirlərdə iştirakı, xüsusilə də işğaldan azad edilmiş ərazilərə baş çəkməsi diqqətəlayiq məqamlardandır.

İkitərəfli münasibətlər dərinləşir

Ortaq tarix, din və etnik köklərə əsaslanan Bakı-Astana ikitərəfi münasibətlərinin səviyyəsi strateji tərəfdaşlıq kimi səciyyələndirilir. Qazaxıstan hər zaman Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə fundamental dəstək verib və bu mövzuda prinsipial mövqe ortaya qoyub. MDB-nin yaradılması haqqında bəyannamənin tərəfimizdən imzalamasını məzh Qazaxıstan təmin edib ki, bu da Azərbaycanın inzibati sərhədlərinin tanınmasına imkan yaradıb. Hazırda Qazaxıstan Özbəkistanla yanaşı Qarabağın bərpasında Azərbaycana birbaşa yardım göstərən iki postsovet ölkəsindən biridir.

2020-ci ildən Azərbaycanla Qazaxıstan arasında ticarət dövriyyəsi 5 dəfə artıb və ötən il 14,3%-lik müsbət dinamika ilə 530 milyon dollara yaxınlaşıb. İqtisadi müstəvidə Bakı ilə Astananı ilk növbədə, enerji ixracı məsələləri və nəqliyyat-logistika sektoru birləşdirir. Belə ki, hər iki dövlət neft-qaz tədarükçüsü olmaqla bərabər, həm də okeana çıxışı olmayan ölkələrdir. Yaxın gələcəkdə Qazaxıstan uranı və neftinin Azərbaycandan tranzit həcminin artırılması planlaşdırılır. Tərəflər dünyada yaşıl enerjiyə artan tələbatı düzgün qiymətləndirir, Xəzərin bu sahədəki geniş imkanlarını nəzərə alaraq bu sahədə əməkdaşlığı dərinləşdirir. Həmçinin, Avropa və Asiya arasında rəqəmsal telekommunikasiya dəhlizinin yaradılmasını hədəfləyən “Rəqəmsal İpək Yolu”nun tərkib hissəsi kimi Xəzər dənizinin dibi ilə fiber optik rabitə və enerji xəttinin çəkilməsi nəzərdə tutulur.

Çoxtərəfli əməkdaşlığın əhəmiyyəti artır

Son dövrlərdə Bakı ilə Astana “5+” formatı və TDT kimi çoxtərəfli təsisatlar daxilində də əlaqələrini genişləndirir. Mərkəzi Asiya dövlətləri liderlərinin Tacikistanda keçirilən məşvərət şurasına ilk dəfə olaraq qonaq qismində məhz Azərbaycan prezidentinin dəvət olunmasında təbii ki, Tokayevin şəxsi əməyi var. 2024-cü ildə TDT-yə Qazaxıstan sədrlik edir. Ölkə prezidenti “Türk dövrü” adlı təşəbbüslə çıxış edib ki, bu da təşkilat ölkələri arasında siyasi və iqtisadi əlaqələri daha da möhkəmləndirə, hazırda 42,3 milyard dollara çatan ticarət dövriyyəsini xeyli artıra bilər.

Nəzərə alsaq ki, TDT-də NATO, KTMT, Aİ, AİB və ŞƏT kimi Avrasiya məkanında bir-biri ilə rəqabət aparan çoxsaylı təşkilatların üzvləri var, bu ölkələrin bir araya gəlməsi Bakı və Astana üçün adıçəkilən strukturlar arasında vasitəçilik etməklə gərginliyi azaltmaq və gələcəkdə qarşılıqlı fəaliyyət platformaları yaratmaq baxımından böyük potensial yaradır.

Azərbaycan və Qazaxıstanın aktiv olduqları daha bir çoxtərəfli layihə Trans-Xəzər beynəlxalq nəqliyyat marşrutudur. Rusiya və İrana qarşı tətbiq olunan sanksiyalar, habelə Yaxın Şərqdə, o cümlədən Qırmızı dənizdəki gərginlik Asiya, xüsusən də Çin və Avropa ölkələri arasında həm şimaldan, həm də cənubdan sərhədlərin faktiki olaraq bağlanmasıyla nəticələnib. Bu isə öz növbəsində təhlükəsiz çatdırılma marşrutu kimi Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətini və əhəmiyətini artırır.

Nəticə

Mövcud qlobal və regional geosiyasi qarşıdurmalar Azərbaycan və Qazaxıstan üçün risklərlə yanaşı, həm də imkanlar formalaşdırır. İkitərəfli və çoxtərəfli formatda təmaslar riskləri minimuma endirimək, imkanları isə artırmağa şərait yaradır. Beynəlxalq proseslər Bakı və Astananı strateji müttəfiqliyə doğru birgə addımlamağa, cari əməkdaşlığı genişləndirərək təhlükəsizlik və hərbi sahələri də əhatə etməyə sövq edir.

@cssc_cqtm

Rusiya-Ermənistan gərginliyi və Azərbaycanın yeri

Son zamanlar dünya mediasında Ermənistanla Rusiya arasında gərginliyin artmasına dair spekulyasiyalar çoxalıb. Halbuki, reallıqda hər iki tərəfdən əsl gərginliyə səbəb ola biləcək ciddi əməli addımların olmadığı və İrəvan-Moskva “duel”inin əsasən ritorik xarakter daşıdığı aydın şəkildə görünür.

Etiraf etmək lazımdır ki, ixtisasca jurnalist olan Paşinyan uğurlu informasiya kampaniyası apararaq bir çoxlarını, xüsusən də Qərbdəki havadarlarını Ermənistanın Rusiyadan üz döndərmək planlarına inandıra bilib, bunun qarşılığında isə müəyyən yardımlar almağı və dəstək qazanmağı bacarıb.

İki ölkə arasındakı münasibətlərin hazırki vəziyyətini anlamaq üçün Rusiyanın Ermənistanda hansı sahələrdə təmsil olunduğuna nəzər salaq:

- Hərbi-siyasi kontekstdə: Gümrüdəki hərbi baza, Erebuni hərbi hava bazası, birgə Hava Hücumundan Müdafiə sistemi, Ermənistan-İran və Ermənistan-Türkiyə sərhədlərini qoruyan, həmçinin Azərbaycanla şərti sərhəddəki 5-6 məntəqədə, eləcə də Zvartnots hava limanında xidmət aparan Rusiya sərhədçiləri;

- İqtisadi kontekstdə: Ermənistanın atom energetikası, qaz və elektrik paylayıcı şəbəkələri, eləcə də dəmir yolları üzərində Rusiyanın inhisarı, ticarət dövriyyəsi (son 2 ildə 3 dəfəyə yaxın artaraq 7.3 mlrd. dollara çatıb), pul köçürmələri (son 2 ildə 4 dəfədən çox artaraq 4 mlrd. dollara yaxınlaşıb).

Həmçinin, Ermənistan Rusiyanın aparıcı rol oynadığı inteqrasiya layihələrində də yer almaqda davam edir:

- KTMT (hərbi-təhlükəsizlik ittifaqı);
- AİB (iqtisadi-gömrük ittifaqı);
- MDB (siyasi dialoq platforması).

Bununla yanaşı, Ermənistan Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı yeganə strateji müttəfiqi olaraq qalır.

Bütün bu sadalananların fonunda indiyədək Paşinyan hökuməti Ermənistanda Rusiyanın təsirini azaltmaq üçün cəmi iki, özü də miqyası baxımından çox kiçik addımlar atıb:

- Ermənistan KTMT-dəki fəaliyyətini dondurub, lakin təşkilatdan çıxmayıb. Ölkə rəsmiləri təşkilatın tədbirlərində iştirak etmir, İrəvanın KTMT-dəki təmsilçisi təyin olunmur (amma təmsilçilik ləğv edilmir), təşkilat tərəfindən qəbul edilmiş sənədlər imzalanmır;

- Zvartnots hava limanındakı Rusiya sərhədçilərinin avqustun 1-dək Ermənistan sərhədçilərilə əvəz olunması və lazımi təhvil-təslim işlərinin aparılması üçün Moskvaya müraciət göndərilib.

Maraqlıdır ki, bu iki addımın heç biri Azərbaycanla bağlı deyil. Başqa sözlə, Ermənistan hakimiyyətinin cari “anti-Rusiya” addımları Azərbaycanla normallaşmaya xidmət etmir.

Bu kontekstdə Paşinyan hökumətinin iki mümkün qərarı rəsmi Bakı ilə münasibətlərin yaxşılaşdırılmasına xidmət edə bilər:

- 2021-ci ildə Azərbaycanla şərti sərhəddə peyda olan Rusiya sərhədçilərinin ərazidən uzaqlaşdırılması;

- İranla sərhəddə xidmət aparan Rusiya sərhədçilərinin çıxarılması.

Azərbaycan öz sərhədlərində heç bir kənar qüvvələrin, o cümlədən də Rusiya sərhədçilərinin olmasında maraqlı deyil. Buna baxmayaraq, atılan addımlar Azərbaycana qarşı olmadıqca, Bakı Moskva-İrəvan münasibətlərinə aid məsələlərə reaksiya verməyəcək.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov Pressklub TV-nin efirində gedən “Əsas Sual” verilişində Rusiyada keçirilən prezident seçkiləri və NATO-nun baş katibinin regiona ilk səfəri kimi mövzularla bağlı fikirlərini bölüşüb.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=JEWIsR3ssZ4

Türkiyənin Cənubi Qafqazdakı perspektivləri

XX əsrin 90-cı illərinin əvvəllərindən etibarən Türkiyənin Cənubi Qafqazdakı yeri və rolu yüksəlməyə başladı. Bu yüksəliş təbii və məntiqli idi, çünki əvvəllər Türkiyə bu bölgədə ümumiyyətlə mövcud deyildi. Lakin bu yüksəliş nə vaxtsa dayanmalı idi və bu, 2017-ci ildə - Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun işə düşməsindən sonra baş verdi.

Rusiya və İranla müqayisədə, Türkiyə regionun hər üç ölkəsi ilə sərhədə malikdir. Lakin Naxçıvanın Azərbaycanın qalan hissəsi ilə birbaşa əlaqəsi yoxdur, Türkiyə-Ermənistan sərhədi isə bağlıdır.

Türkiyənin bölgədəki gücü və imkanları onun Azərbaycanla müttəfiqliyi və Gürcüstanla strateji tərəfdaşlığı sayəsində formalaşıb. Boru kəmərləri və dəmir yolları bölgəni həm Türkiyə ilə, həm də Türkiyə vasitəsilə Avropa və dünya bazarı ilə birləşdirən əsas layihələrə çevrilib.

Türkiyənin uğur düsturu ondan ibarətdir ki, Ankaranın regiondakı müttəfiqi olan Azərbaycan işin böyük hissəsini öz üzərinə götürüb və alyansın möhkəmlənməsi üçün şərait yaradıb. Rusiya-Ermənistan tandemindən (müdir-işçi) fərqli olaraq, Azərbaycan və Türkiyə bərabərhüquqlu, qarşılıqlı faydalı münasibətlər qurub, eyni zamanda regionun ən mühüm ölkəsi olan Gürcüstanı bu formata cəlb edib.

2020-ci il müharibəsində müttəfiqinin qələbəsi Türkiyənin bölgədəki nüfuzunu daha da gücləndirdi və gələcəkdə təsirinin genişlənməsinə şərait yaradacaq.

Müharibə nəticəsində Ermənistan-Türkiyə əlaqələrinin normallaşması və kommunikasiyaların açılması (Zəngəzur dəhlizi) birincisi, Ermənistanda təmsil olunmaq, ikincisi isə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə fasiləsiz əlaqə əldə etmək imkanı yaradacaq.

Ermənistanın Qərbə dönüşü və Türkiyənin rolu

Ermənistanın xarici siyasət prioritetlərini Rusiyadan Qərbə doğru dəyişməsi həm də Türkiyənin maraqlarına uyğundur, çünki fiziki və institusional baxımdan Türkiyə Ermənistan üçün elə Qərbdir. Əgər Ermənistan rəhbərliyi Rusiyadan uzaqlaşmaq üçün minimal addımlar atmağa başlayıbsa, o zaman Türkiyə ilə qapalı qalan sərhədə məhəl qoymamaq getdikcə çətinləşəcək. Ermənistanın Türkiyə ilə təmasda maraqlı olması, ABŞ və Aİ-nin simasında İrəvanın himayədarlarının Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması prosesini sürətləndirmək istəyi bundan irəli gəlir.

Amma Türkiyənin şərtləri var və bu şərtlər Azərbaycanla razılaşdırılır.

Bakı və Ankara Ermənistan-Rusiya ritorik gərginliyini səbirlə izləyir, İrəvandan konkret addımlar gözləyir. Avqustun 1-nə kimi Rusiya sərhədçilərinin paytaxt hava limanından çıxarılması artıq ilk praktiki addımların göstəricisidir. Növbəti addım Ermənistanın KTMT-dən çıxması olmalıdır.

Təsadüfi deyil ki, Qərbdə hamı sülh müqaviləsindən danışır və prosesi sürətləndirməyə çalışır.

Əgər Qərb tələsirsə və artıq hərəkətə keçibsə, o zaman Bakının mövqeyinə daha diqqətlə qulaq asmalı və Azərbaycanın şərtlərini həyata keçirməsi üçün Ermənistana kömək etməlidir. Azərbaycan qeyri-adi heç nə tələb etmir və bu şərtlər həm beynəlxalq hüquqa, həm də sadə məntiqə əsaslanır: Qanunvericilikdə dəyişikliklər, təzminat, şərti sərhəddəki ərazilərimiz.

Bizə mane olan bizə kömək edəcək

Bu prinsip indiki mərhələdə Türkiyə üçün çox aktualdır. Qərb onilliklər ərzində inteqrasiyanı məhdudlaşdırmaq üçün Türkiyə qarşısında “erməni məsələsi”ni qaldırıb. İndi “erməni məsələsi” maneədən kömək üçün vasitəyə çevrilə bilər. Belə ki, Türkiyə Aİ-yə üzvlük prosesində Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması mövzusundan faydalana bilər. Nəzərə alaq ki, Türkiyənin ali rəhbərliyi Aİ üzvlüyünü strateji məqsəd adlandırır.

Əgər erməni məsələsi Qərb üçün bu qədər önəmlidirsə İsveçin NATO üzvlüyü müqabilində döyüş təyyarələri razılaşması son hədd olmamalıdır.

Bunun Bakı üçün hansı əhəmiyyəti var?! Ən azından, hipotetik olaraq, indiki Türkiyəsiz Aİ və gələcək Türkiyəli Aİ bizim üçün iki böyük fərqi olan qurumlardır.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov İctimai TV-nin efirində gedən "Diqqət Mərkəzi" verilişində "Ermənistan ABŞ və Avropa İttifaqı ilə hərbi pakt imzalamağa hazırlaşır" mövzusundakı müzakirələrdə iştirak edib.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=5fNNd68DR6U

Çinlə münasibətlər Azərbaycanın xarici siyasətindəki balansın yeni elementi kimi

Azərbaycanda həm rəsmi xronika, həm də media məkanında Çin və geniş mənada Asiya getdikcə daha çox hallanır. Prezidentin köməkçisi H.Hacıyevin Çinə və yüksək səviyyəli Çin nümayəndə heyətinin Qlobal Forumda iştirak etmək üçün Bakıya sonuncu səfəri ölkələr arasında fəal dialoqun olduğunu nümayiş etdirir.

Tarixi arayış

Azərbaycanın xarici siyasətində Çin indiyədək arxa planda yer alıb, çünki Pekinin xarici siyasətinin özü bu ölkənin həddən artıq fəallığını istisna edib. Si Cinpinin Çinə rəhbərlik etməsi ilə infrastruktura böyük sərmayələr cəlb edən “Bir kəmər - bir yol” qlobal layihəsinin icrasına başlanılıb.

Azərbaycanın həyata keçirdiyi infrastruktur layihələri Çinin Avropa ilə quru əlaqələrinin qurulmasına dair maraqları ilə uzlaşır. Bakı bu layihələri müstəsna olaraq öz vəsaiti hesabına həyata keçirib və Pekinin kredit siyahısında olmayıb. Yeri gəlmişkən, bu fakt hətta Çini sözügedən layihələrə qatılmaqdan çəkindirib.

2020-ci il müharibəsindən sonra Azərbaycanın xarici siyasətinin transformasiyası başlayıb, lakin balans və diversifikasiya əsas prinsiplər olaraq qalır. Rusiya, İran, Türkiyə və Qərbdən ibarət balans sisteminin formatı isə dəyişir. Bu gün Azərbaycan üçün balans sistemində Çinin rolu artır və bu artım davam edəcək. Hansı səviyyəyədək? Güman ki, Azərbaycanın xarici siyasətində Çinin artan rolu Azərbaycan-ABŞ münasibətləri səviyyəsinə çatmaq potensialına malikdir.

Müasir mərhələdə Bakı ilə Pekin arasındakı uzlaşma nöqtələri

Qlobal müstəvidə Çin liderinin təhlükəsizlik və sivilizasiya qavrayışı ilə bağlı təşəbbüsləri Azərbaycanın ümumi yanaşması ilə üst-üstə düşür. Azərbaycan Çinin müttəfiqləri - Pakistan, Belarus, Qazaxıstan və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətlərinə malikdir. Çin isə Azərbaycanın qonşusu İranla müttəfiqlik münasibətlərinə malikdir. Bakı ilə Pekin arasında münasibətlərin səviyyəsinin yüksəlməsi Bakı-Tehran münasibətlərinin normallaşmasına və onların proqnozlaşdırıla bilənlik dərəcəsinin artmasına şərait yarada bilər.

Nəqliyyat əlaqələri, əlbəttə ki, çox vacibdir. Xatırladaq ki, Qazaxıstan prezidentinin Azərbaycana səfəri zamanı liderlər Çindən Qazaxıstan ərazisi ilə Azərbaycana konteyner daşımalarının başlanmasını müşahidə ediblər. Çin şirkətlərinin Orta Dəhlizdə tam şəkildə iştirakı Pekinin regionda maraqlarının formalaşmasında əsas rol oynaya bilər.

Çin üçün regional profil də vacibdir. Bölgəmizdə Pekinin ən yüksək səviyyəli münasibətləri Gürcüstanladır - strateji tərəfdaşlıq, azad ticarət sazişi, investisiyalar. Azərbaycanla münasibətlər rəvandır, Bakı və Pekin ardıcıl olaraq ərazi bütövlüyü prinsipini müdafiə edir.

Amma Ermənistanla münasibətlər heç də birmənalı deyil. 2020-ci ildən sonra Ermənistan vasitəsilə Hindistanın regionda iştirakı artır. Qərbin planlarına görə, məhz Hindistan Çinin qlobal təsirinin məhdudlaşdırılmasında həlledici rol oynamalıdır. Bununla yanaşı, Ermənistanda Qərbin – ABŞ və Aİ-nin təsiri güclənir. Bu əsasda isə Nensi Pelosinin Ermənistana səfərini və onun “Tayvandan Ermənistana...” demokratiyaya dəstək bəyanatını xatırlamaq kifayətdir.

Çin Azərbaycan iqtisadiyyatının şaxələndirilməsində qeyri-neft sektoru üçün yeni bazar, sənaye və İT sahələri üçün texnoloji donor kimi öz rolunu oynaya bilər.

Pekinin Bakı ilə münasibətlərin səviyyəsini yüksəltmək üçün heç bir ilkin şərti yoxdur. Məsələn, biz Qərbdən getdikcə daha çox eşidirik ki, Azərbaycanla münasibətlərin səviyyəsini Ermənistanla sülh müqaviləsi müəyyən edir. Qərbin bu yanaşması, əlbəttə ki absurddur.

Beləliklə, Azərbaycanın xarici siyasətində Asiya istiqaməti güclənir. Ölkəmiz 2024-2026-cı illər üçün Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin sədridir. Bu qurum Asiya ATƏT-i hesab olnunur. Bakı ŞƏT və Asiyanın digər ölkələri, birlikləri ilə əlaqələrin qurulmasına maraq göstərir. Geniş mənada Asiya istiqaməti, xüsusən də Çin Azərbaycan üçün Qərblə münasibətlərdə potensialı və perspektivi olan strateji balansdır.

@cssc

Aİ-Ermənistan-ABŞ görüşü: Azərbaycan niyə narazıdır?

Məlum olduğu kimi, aprelin 5-də Brüsseldə Aİ-Ermənistan-ABŞ müştərək görüşünün keçirilməsi planlaşdırılır. Qarşıdangələn üçtərəfli danışıqların detalları, imzalanacaq sənədlər hələ ki, açıqlanmayıb. Lakin iştirakçıların tərkibi (Paşinyan, fon der Lyayen və Blinken) görüşün əsas nəticəsinin Ermənistana siyasi, maliyyə və hərbi dəstəyin artırılması olacağını öncədən təxmin etməyə imkan verir.

Brüssel görüşündə Qərbin İrəvana və xüsusilə Paşinyan hökumətinə öz dəstəyini bir daha bəyan etməsi gözlənilir. Avropadan Ermənistan hökumətinə növbəti, daha irimiqyaslı maliyyə yardımı və sərmayə paketinin ayrılması ehtimalı mövcuddur. Həmçinin, görüşün nəticəsi olaraq Avropa Sülh Fondu kimi təsisatların xəttilə İrəvana hərbi dəstəyin gücləndirilməsi mümkündür. Hətta tərəflər arasında hər hansı bir formada hərbi paktın imzalanması bəyan edilməsə də, dəstəyin məzmunu əksini deyir.

Azərbaycanda belə bir görüşün keçiriləcəyi barədə xəbərlər heç də müsbət reaksiya ilə qarşılanmayıb. Belə ki, rəsmi Bakının əsaslı olaraq narazı qaldığı bir sıra məqamlar var.

İlk növbədə, qeyd edək ki, Ermənistanın hələ də KTMT üzvü olaraq qaldığı, Rusiya ilə ikitərəfli hərbi-siyasi müttəfiqliyə malik olduğu, ölkə ərazisində Rusiya hərbi bazası və məntəqələrinin yerləşdiyi bir şəraitdə İrəvan Moskva ilə paralel olaraq, Qərblə də hərbi-siyasi müttəfiqliyi formalaşdırmağa çalışır. Qərb isə öz növbəsində Ermənistana regionun müstəsna dövləti kimi yanaşır və İrəvana birbaşa təhlükəsizlik təminatları verməklə indiyədək görünməmiş bir presedent yarada bilər. Nəzərə almaq lazımdır ki, istənilən belə razılaşma, digər məqamlarla yanaşı, həm də qarşılıqlı öhdəliklərdən ibarətdir. Ermənistan nümanəsində isə məhz bu öhdəliklər özündə ziddiyyətlər daşıyır. Odur ki, İrəvan, Vaşinqton və Brüssel arasında gözlənilən hərbi anlaşma öz formasından asılı olmayaraq Ermənistan uğrunda Rusiya-Qərb-İran mübarizəsini kəskinləşdirəcək və regionun bütün dövlətləri üçün yeni təhülkəsizlik təhdidləri yaradacaq.

Bununla yanaşı, Ermənistan artıq xeyli müddətdir ki, Azərbaycanın ədalətli şərtlərilə sülh sazişini imzalamaqdan boyun qaçırır. İrəvanla bərabər, onun Qərbdəki himayədarları da ötən üç il yarım ərzində sülh prosesinə ciddi zərbələr vurub və bu istiqamətdəki fəaliyyətlərini hələ də davam etdirirlər. Azərbaycan öz xoş məramını nümayiş etdirərək Aİ və ABŞ-ın tərəflər arasındakı vasitəçilik təkliflərini qəbul edib, Brüssellə Vaşinqtonun sülh prosesində iştirakına şərait yaradıb. Lakin Qərb Azərbaycanın maraqlarına tamamilə laqeyd qalmaqla erməni mərkəzli yanaşma nümayiş etdirərək özünün vasitəçilik imkanlarını məhdudlaşdırıb. Aİ və ABŞ Qarabağda “Kosovo ssenarisi” tətbiq etməyə çalışsa da, rəsmi Bakı ardıcıl addımları ilə bu planların həyata keçməsinə əngəl olmağı bacarıb. İndi isə Qərb sülh sazişinin yoxluğu şəraitində Ermənistana xüsusilə hərbi dəstəyi gücləndirmək niyyətindədir ki, bu da bölgədə qeyri-sabitliyi artıracaq.

Bakının daha bir narazılığı Qərbin qərəzli mövqeyilə bağlıdır. Belə ki, son 25 il ərzində Azərbaycan istər Aİ, istərsə də ABŞ ilə əməkdaşlıq edib, regionda Qərblə tərəfdaşlığın əsas məzmunu məhz Bakı və Tbilisi tərəfindən formalaşdırılıb. Vaşinqtonla Brüssel bu illər ərzində Ermənistanın işğalçı siyasətinə siyasi qiymət verməyib.

İndi isə Qərb 20% ərazisi xarabalığa çevrilmiş Azərbaycana yardım göstərmədiyi halda Bakı ilə ikitərəfli münasibətləri Ermənistanla sülh müqaviləsi ilə əlaqələndirməyə cəhd edir. Bu azmış kimi, hazırda Qərb mətbuatında məhz Azərbaycan “aqressiv ölkə” kimi təqdim edilərək ölkəmizə qarşı qara təbliğat kampaniyası aparılır və əslində Rusiyanın Ermənistandakı təsirinin zəiflədilməsi üçün atılan bütün addımlar “Azərbaycanın mümkün təcavüzü” bəhanəsi ilə izah edilir.

@cssc_cqtm

Daşnaksütyun partiyasının aqibəti necə olacaq?

1890-cı ildə Tbilisidə əsası qoyulan sol ultramillətçi Daşnaksütyun (Erməni İnqilabi Federasiyası - EİF) partiyası erməni siyasi tarixinin ayrılmaz bir parçasıdır. Bu partiya sözün əsl mənasında qlobal bir şəbəkədir. Daşnak şəbəkəsi təkcə siyasi fəaliyyətlə deyil, mütəşəkkil cinayətkarlıq və hətta terrorla da məşğul olur. EİF və onunla bağlı şəxslər hələ ötən əsrin 70-80-ci illərində türkiyəli diplomatlara qarşı çoxsaylı suiqəsdlərlə yanaşı, 1999-cu ildə Ermənistan parlamentindəki məlum terror aktının törədilməsində də yaxından iştirak ediblər.

Qlobal səviyyədə Daşnaksütyunun işini seçkili Büro, regional səviyyədə isə Mərkəzi Komitələr (MK) tənzimləyir. Hazırda Büro ilə təşkilatın ABŞ-dakı regional MK-sı arasında ciddi ziddiyyətlər mövcuddur. Günümüzdə Daşnaksütyunun Bürosu birmənalı şəkildə Robert Koçaryana, dolayısı ilə Kremlə bağlıdır. Rusiya təkcə EİF-nin İrəvandakı Bürosu üzərində deyil, dünya üzrə Mərkəzi Komitələrində də böyük nüfuza və təsir gücünə malikdir. Hətta Büro ilə ixtilafda olan partiyanın ABŞ MK-sı belə Rusiyaya loyal yanaşır, Kreml əleyhinə bəyanatlar vermir. Moskva isə daşnaklardan həm Ermənistan daxilində, həm də dünya ölkələrində öz maraqlarına uyğun şəkildə istifadə edir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz 1999-cu ildəki parlament terroru buna əyani misaldır. Hazırda isə Rusiya Ermənistanda EİF-ni baş nazir Nikol Paşinyana qarşı müxalif qüvvə kimi istismar edir.

Paşinyan ölkə hökumətinə rəhbərlik etdiyi ilk gündən EİF və erməni diasporunu öz hakimiyyətinə təhdid olaraq görür. Bu səbəbdən də Ermənistan baş nazirinin daşnaklarla uzlaşması ən azından yaxın perspektivdə inandırıcı deyil. Hərçənd, bu uzlaşmada maraqlı olan kifayət qədər ciddi qüvvələr var. Xüsusilə Fransa prezidenti Emanuel Makron EİF Bürosunun bu ölkədə yaşayan üzvü Murad Papazyan və erməni diasporunun digər üzvlərindən maksimum istifadə etmək istəyir. Bu məqsədlə Makron Ermənistan baş naziri ilə onun əleyhidarlarının arasını düzəltməyə cəhd etsə də, hələlik uğur qazana bilməyib. Aydındır ki, Makron həm hakimiyyət, həm də daşnaklarla yaxından əlaqə qurmaqla Emrənistandakı mövqelərini hər hansı bir şəxsdən və hökümətdən asılı etmək istəmir. Daşnaklar vasitəsilə Ermənistanda mövqe qazanmağa çalışan Makron ehtiyac olduğu anda onların vasitəsilə Rusiya ilə komunikasiya qura biləcəyini də yaxşı başa düşür.

Beləliklə də, EİF-nin terror tarixi, hazırki mövqeyi və regional proseslərə mənfi təsirini nəzərə alsaq, bu gün təşkilat Ermənistan dövlətçiliyi və hakimiyyəti üçün birbaşa təhdiddir.

• EİF şəbəkəsinin böyük bir qismi Rusiyapərəst, digər bir qismi isə Moskvaya qarşı kifayət qədər loyaldır. Hətta təşkilatın üsyankar ABŞ qanadı belə Rusiya əleyhinə çıxışlar etmir;

• Fransa Paşinyanı daşnaklarla barışdırmaq cəhdlərilə faktiki olaraq Ermənistanın daxili işlərinə qarışır. Bu, İrəvanın Parisdən asılılığını artırır. Paşinyan isə Makronun təşəbbüsünə qarşı çıxa bilmir;

• Hazırda daşnakların böyük çoxluğu İrəvanın Qərblə münasibətlərini korlayır. EİF həmçinin Türkiyə ilə normallaşmaya qarşı çıxan bir qüvvə rolunu oynayır;

• Rusiya, Fransa kimi ölkələrin və diasporun dəstəyi Daşnaksütyunu daha da radikallaşdırır və partiya Ermənistanın hazırki hakimiyyətinə qarşı ən qatı müxalif qrup kimi çıxış edir;

• Daşnaksütyun tarixən terroru siyasi mübarizə vasitəsi olaraq seçib və yaxın zamanlarda yenidən bu üsula əl ata biləcəyi istisna edilmir.

Sadalananları diqqətə alaraq, Paşinyanın mümkün terror aktları və digər cinayətləri gözləmədən, qabaqlayıcı addım kimi Ermənistanda Daşnaksütyun partiyasının fəaliyyətini qadağan etməsi daha məqsədəuyğundur. Bu addımla o, Rusiyanın Ermənistandakı siyasi təsirini müəyyən qədər azalda, Fransanın ölkənin daxili işlərinə qarışma cəhdlərini neytrallaşdıra, Ermənistan daxilində Türkiyə ilə normallaşmaya ən çox etiraz edən qüvvəni aradan qaldıra, həmçinin onsuz da özünə düşmən olan diasporla münasibətləri sıfırlaya və ABŞ-dakı müəyyən qurumlarla daha sıx əlaqələr qurmaqla daşnakları daxildən parçalaya bilər.

Daha ətraflı: cssc.az/az/view/2/51

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktoru Fərhad Məmmədov İctimai TV-nin efirində gedən "Diqqət Mərkəzi" verilişində ABŞ-Azərbaycan əlaqələri mövzusuna həsr olunmuş müzakirələrdə iştirak edib.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=yQoAThpN1d8

Cənubi Qafqaz üzrə “Brüssel Sazişi” və Azərbaycan-Türkiyə tandeminin rolu

ABŞ dövlət katibi, Aİ-nin ali komissarı və Ermənistanın baş nazirinin iştirakı ilə “Brüssel razılaşması” ərəfəsində dövlət katibi Blinkenin Azərbaycan Prezidentinə zəngini Qərbin gecikmiş reaksiyası hesab etmək olar. Belə ki, Qərb Azərbaycanın regiondakı proseslərlə bağlı mövqeyinə məhəl qoymamağın əks-məhsuldar olmasını gec də olsa anlayıb.

Əlbəttə ki, dövlət katibinin “Brüssel razılaşması”nın Azərbaycana qarşı yönəlməməsi ilə bağlı dedikləri inandırıcı deyil. Ermənistan öz qanunvericiliyində Azərbaycana qarşı ərazi iddialarını aradan qaldırmır, separatçı qurumun öz ərazisindəki nümayəndəliyini bağlamır, sərhəd kəndlərini azad etmir... Və belə bir şəraitdə Azərbaycan ərazisini 25 il işğal altında saxlayan, 2020-ci ildən sonra isə Qarabağın Azərbaycana reinteqrasiyasına hər cür mane olmaqla reallıqla barışmaq istəmədiyini nümayiş etdirən bir ölkəyə misli görünməmiş dəstəyin verilməsinə Bakı soyuqqanlılıqla baxa bilməz.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev “Brüssel razılaşması”na diaqnoz qoyaraq rəsmi Bakının mövqeyini aydın və birmənalı ifadə edib: “Prezident İlham Əliyevin fikrincə, aprelin 5-də keçirilməsi planlaşdırılan ABŞ, Avropa İttifaqı və Ermənistan üçtərəfli görüşünün qeyri-şəffaf hazırlanması, qeyri-inklüziv xarakter daşıması və Azərbaycanın haqlı iradlarına baxmayaraq təxirə salınmaması Cənubi Qafqazda sülhə, əməkdaşlığa deyil, ayrıcı xətlərin və nəticə etibarilə, gərginliyin yaranmasına gətirib çıxaracaq”.

Beləliklə, Qərb birtərəfli, erməni mərkəzli hərəkətləri ilə regionu qeyri-sabitlik və gərginlik uçurumuna sürükləyir.

Aydındır ki, aprelin 5-də İrəvana elan edilmiş yardımın bütün həcmi açıqlanandan sonra Qərb Ermənistana daha geniş fiziki çıxışı təmin etməyə çalışacaq. Bunu ancaq Ermənistanla Türkiyə arasında sərhədin açılması ilə etmək olar.

Əminliklə qeyd etmək olar ki, bu cür təkliflər artıq rəsmi Ankaraya verilir və aprelin 5-dən sonra Ankaraya təzyiqlər daha da artacaq. Qərb artıq 2009-cu ildə Sürix protokollarını tam dəstəkləməklə bu hiyləyə əl atıb. Lakin Prezident İlham Əliyevin və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Ərdoğanın prinsipial mövqeyi bu prosesə son qoyub. Qərb paralel olaraq baş verməli olan sülh və normallaşma proseslərini bir-birindən ayırmağa çalışacaq.

Türkiyə ilə sərhədləri bağlamaq və regional layihələrdə Ermənistana məhəl qoymamaq Azərbaycanın işğalçı ölkəyə qarşı tətbiq etdiyi yeganə sanksiyalardır. Və bu sanksiyalar qarşıya qoyulan məqsədlərə çatana qədər davam edəcək.

Türkiyə üçün Qərbin təzyiqi altında Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsi olmadan Ermənistan-Türkiyə sərhədinin açılmasına razılıq verməkdənsə, Azərbaycanın fikrini nəzərə almaq daha vacibdir. Türkiyə prezidenti dəfələrlə “dünya beşdən böyükdür!” deyib və bütün siyasi fəaliyyətini bu ifadəni sübut etməyə həsr edib. 2020-ci ildə Azərbaycan və Türkiyə birlikdə sübut etdilər ki, “dünya beşdən böyükdür!” və xarici təzyiqlərə boyun əyməmək lazımdır. Türkiyə rəhbərliyi isə belə sıx müttəfiqlikdən sonra birdən-birə Azərbaycanın fikrini nəzərə almadan bu cür addım atmağa qərar verərsə, dünya bunu anlamaz...

Regionda Qərbin təzyiqləri artır və bu, belə həyasız davranışlara reaksiya verəcək regional qüvvələri hərəkətə gətirir. “Brüssel sazişi” Cənubi Qafqazda sülhün və sabitliyin bərpası üçün bütün səyləri şübhə altına ala bilər. Lakin vəziyyətdən çıxış yolu var və bu, Azərbaycanın ədalətli tələblərini və maraqlarını nəzərə almaqdır. Bunun üçün Qərbin hər cür imkanı var, görək Qərb bu imkanları reallaşdıracaqmı... Azərbaycan və Türkiyənin prinsipial mövqeyi yalnız Qərbin regiondakı təşəbbüslərinin dağıdıcılıqdan konstruktivliyə çevrilməsinə kömək edə bilər.

@cssc_cqtm

Türkiyədə bələdiyyə seçkilərinin nəticələri və onların Ankaranın Cənubi Qafqaz siyasətinə təsiri

Türkiyədə bələdiyyə seçkilərinin nəticələri Azərbaycanda aktiv şəkildə müzakirə olunur. Gələcək proseslər, iqtidar və müxalifət qüvvələrinin perspektivləri ilə bağlı tam fərqli fikirlər səsləndirilir. Gəlin məsələ ilə əlaqədar bir neçə mülahizəni bildirək və onları həm Türkiyənin daxili konteksti, həm də Ankaranın bölgəmizdəki siyasətinə təsiri baxımından ayıraq.

Türkiyə konteksti:

• Bələdiyyə seçkiləri cari seçki dövrünün son seçkiləridir. Yaxın bir neçə ildə Türkiyədə növbəti prezident, parlament və ya bələdiyyə seçkilərinin keçirilməsi gözlənilmir.

• Hakim partiya seçkilərdə uduzdu, lakin icra və qanunvericilik səlahiyyətlərini əlində saxlamaqla növbədənkənar prezident və parlament seçkilərinə getməyəcək. Ərdoğan istefa verməyəcək!

• Hakim partiyanın Türkiyənin əsas şəhərləri üzərində nəzarəti bərqərar edə bilməməsi Türkiyə demokratiyasının nümayişidir. Hakimiyyət bundan xarici siyasətin Qərb istiqamətində Türkiyə və Ərdoğanın demonizasiyasını zəiflətmək üçün istifadə edəcək.

• Yaxın 6 ayda ABŞ-da prezident seçkilərinədək Vaşinqton - Ankara münasibətləri yüksəlişdə olacaq və Türkiyə hakimiyyəti bu yarım ildən öz maraqları üçün yararlanacaq.

• Bələdiyyə seçkilərində müxalifətin qələbəsi Türkiyənin iqtisadi böhrandan daha tez çıxmasına kömək edəcək. Belə ki, iqtidar-müxalifət formatında mübarizə atılan addımlara müsbət təsir göstərəcək, onların effektivliyini artıracaq və Qərb investisiyalarını stimullaşdıracaq. Çünki, gələcəkdə qərbyönlü hökumətin formalaşmasına ümid var. Beləliklə, Türkiyəyə investisiyalar qərbyönlü siyasətçilərə dəstək kontekstində nəzərdən keçiriləcək.

• Ərdoğan növbəti prezident və parlament seçkiləri üçün varis hazırlayacaq. Hakim partiyanı varisin gəlişinə hazırlamaq, eləcə də əsas siyasi kütlə olaraq qalan və əhalinin 60-65%-ni əhatə edən milli yönümlü, mühafizəkar elektoratın konsolidasiya edilməsi üçün bunu vaxtında etmək vacibdir.

Cənubi Qafqaz konteksti:

• Seçkilərin nəticələri göstərdi ki, CHP-nin təmsil etdiyi müxalifət milli yönümlü elektoratla müəyyən qədər yaxınlaşmağa başlayıb. CHP başqanının Azərbaycan Prezidentini yenidən seçilməsi münasibətilə təbriki, Demokrat Partiyası ilə koalisiyaya girməməsi və Ankara merinin daha yaxşı nəticəsi onu göstərir ki, milli yönümlü elektoratın məzmununu nəzərdən qaçırmaq olmaz. Və bu məzmunda Azərbaycanın mövqeyi ən güclüdür.

• ABŞ-Türkiyə münasibətlərinin yaxşılaşması Azərbaycan üçün çox da xoş olmaya bilər. Azərbaycanın mövqeyini nəzərə almadan Ermənistan-Türkiyə münasibətlərini normallaşdırmaq üçün Sürix protokolları təcrübəsini xatırlamaq kifayətdir. Ankara və Bakı regionda koordinasiyalı siyasəti davam etdirərsə, bu, həm də Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinə müsbət təkan verə bilər. Bir məsələ aydındır: Bayden administrasiyasının əvvəllər etdiyi kimi, ABŞ artıq Türkiyənin strateji əhəmiyyətini gözardı edə bilməz və ABŞ-ın Türkiyəyə əvvəlkindən daha çox ehtiyacı var. Birləşmiş Ştatlar əvəzində heç nə vermədən ehtiyacı olanı almağa öyrəşib, lakin Ərdoğan Türkiyənin müasir tarixində ilk dəfə bu qısır dairəni qırdı.

• Bu gün oxşar Sürix ssenarisi üzrə ABŞ-ın səylərinin təkrarlanması müşahidə olunur. Lakin Türkiyədə bu məsələdə Azərbaycanın mövqeyi güclüdür və indiki Türkiyə hökuməti bunu anlayır. Digər tərəfdən isə ortada prezident Ərdoğanın ifadə etdiyi mövqe var ki, bu da Ermənistan-Türkiyə münasibətlərini Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsilə şərtləndirir.

• Bir daha təkrar edək ki, Türkiyə Ermənistanla tam normallaşmanı Aİ üzvlüyü ilə şərtləndirə bilər və bunu etməlidir. Aprelin 5-də ABŞ və Aİ Ermənistanın Qərb üçün nə qədər önəmli olduğunu nümayiş etdirəcək. Ankara bu faktdan öz xeyrinə istifadə edə bilər.

• Ankaranın Cənubi Qafqaz siyasəti Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması və Türkiyənin bütövlükdə regionda mövqelərinin gücləndirilməsi perspektivi nəzərə alınmaqla, həmişəki kimi Azərbaycan və Gürcüstanla koordinasiyalı şəkildə davam edəcək.

Brüssel görüşü nəyi göstərdi?

Aprelin 5-də Brüsseldə baş tutan Aİ-Ermənistan-ABŞ müştərək görüşünün nəticələri gözləniləndən aşağı oldu. Üçtərəfli sammitin yekunu olaraq İrəvana yalnız kiçik məbləğdə iqtisadi dəstək açıqlandı. Maraqlıdır ki, danışıqların nəticəsi kimi heç bir yekun sənəd imzalanmadı, tərəflər yalnız mətbuata açıqlamalarla kifayətləndilər.

Halbuki, Qərbin Ermənistanla bağlı hərbi planları görüşdən əvvəl açıq və birmənalı şəkildə bəyan olunmuşdu. Aİ-nin İrəvandakı nümayəndəsi Vasilis Maraqosun üçtərəfli sammit ərəfəsində Ermənistanla hərbi-texniki əməkdaşlığın inkişafı, ölkəyə əhəmiyyətli hərbi dəstəyin verilməsi və öldürücü olmayan silahların tədarükünə dair Aİ-nin niyyəti barədə açıqlamalarını xatırlamaq kifayətdir. Lakin görünür Qərb Ermənistana birbaşa hərbi dəstəyin bölgədəki digər aktorlar tərəfindən doğura biləcəyi əks-reaksiyalardan çəkinərək İrəvana bu sahədəki yardımlar mövzusunu Brüsseldə bəyan etmədi. Hərçənd, bu, Aİ və ABŞ-ın Ermənistanla bağlı öz hərbi planlarından imtina etməsi anlamına gəlmir. Hətta görüşün nəticəsi olaraq açıqlanan məhdud iqtisadi yardımlar belə dolayısı ilə İrəvanın hərbi sahədə dəstəklənməsinə xidmət edir.

Fransanın Ermənistandakı səfiri Olivye Dekotininin son bəyanatlarına görə, Paris İrəvanla təhlükəsizlik məsələləri üzrə əməkdaşlığı öz üzərinə götürür, Brüssel və Vaşinqton isə Ermənistana əsasən iqtisadi dəstək göstərir. Lakin Fransa və Hindistandan silahların Ermənistana tədarükü sonuncunun maliyyə imkanlarının geniş olmasını nəzərdə tutur. Məhz elə bu məqamda da Aİ və ABŞ-ın yardımları işə yarayır. Belə ki, xaricdən ayrılan məbləğlər Ermənistana digər sahələr üzrə öz daxili resurslarına qənaət etməyə və qənaət edilən bu vəsaitləri hərbi istiqamətə yönəltməyə imkan verir. Bu isə o deməkdir ki, Brüssel və Vaşinqtonun İrəvana iqtisadi yardım adı altında təqdim etdiyi hər bir avro/dollar dolayısı ilə Ermənistan tərəfindən silah alışına xərclənir.

Digər tərəfdən, Azərbaycan, Rusiya və İranı qıcıqlandırmamaq üçün Ermənistana birbaşa hərbi yardımlarla bağlı məsələləri qabaqtmaq istəməyən Qərb faktiki olaraq müəyyən ikitərəfli və çoxtərəfli proqramlar çərçivəsində İrəvanla hərbi əməkdaşlığı davam etdirir. ABŞ, Fransa, Hindistan və Yunanıstan kimi ölkələrin vasitəsilə Ermənistan hərbi qulluqçularına təlimlər keçilir, İrəana silah-sursat və texnika ötürülür. Beləliklə də, Qərb Paşinyan hökumətinə müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində də hərtərəfli dəstək verir.

Aydındır ki, Brüssel görüşünün bəyan edilən nəticələri bir tərəfdən Qərbin Ermənistana dəstəyinin əsas məğzini gizlətməyə, digər tərəfdən isə Qərb-Rusiya/İran və Ermənistan-Rusiya/İran münasibətlərində gərginliyin artmasından yayınmağa xidmət edir. Belə görünür ki, Qərb Ermənistana nəzərdə tutulan dəstəyini birdən deyil, hissə-hissə açıqlamağı planlaşdırır.

Daha bir vacib məqam üçtərəfli sammit ərəfəsində ABŞ dövlət katibi və AK rəhbərinin Azərbaycan prezidentinə zəngi ilə bağlıdır. Bu, belə deməyə əsas verir ki, Qərbin bölgdəki rolunun artması istiqamətindəki proseslər iki fərqli ssenari üzrə cərəyan edə bilər.

- Konstruktiv ssenari: Qərb Ermənistana dəstəyi fonunda Azərbaycana da yardımlar ayıra, işğaldan azad edilmiş ərazilərin minalardan təmizlənməsində köməklik göstərə bilər. Aİ və ABŞ “Ermənistana dəstək Azərbaycana qarşı yönəlməyib” tezisini sübut edərək, sülh sazişi və sərhədlərin açılması prosesini sürətləndirmək məqsədilə Azərbaycanın haqlı tələblərini qəbul etməkdə Paşinyan hökumətinə yardımçı ola bilər.

- Destruktiv ssenari: Qərbin Ermənistana birtərəfli yardımları Paşinyan hökumətinin sülh danışıqlarındakı mövqeyinin dəyişməsinə səbəb ola, bu isə öz növbəsində sülh prosesinin dayanması ilə nəticələnə bilər. Qərb Gürcüstan vasitəsilə Ermənistanda forpost yaradaraq geosiyasi sərhədi müəyyən edə və bununla da region aktorlarını hərəkətə keçirə bilər ki, bu da bölgəyə gərginlik, hətta hərbi eskalasiyalar gətirə bilər.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqaz Tədqiqatlar Mərkəzinin (CQTM) direktor müavini Fuad Çıraqov “Apostrof” proqramında “Azərbaycanı və Cənubi Qafqaz regionunu gözləyən təhdidlər və yarana biləcək zaman pəncərələri” mövzusunda fikirlərini bölüşüb.

Daha ətraflı: https://www.youtube.com/watch?v=M_kgL_ZfNQw

BRİCS-in transformasiyası: Azərbaycan üçün yeni imkanlar

Müasir dünyada uğurla inkişaf edən qlobal miqyaslı təşəbbüslərdən biri də BRİCS platformasıdır. 2006-cı ildə Braziliya, Rusiya, Hindistan və Çin tərəfindən G7-yə alternativ olaraq yaradılan BRİC formatı sonradan öz sərhədlərini xeyli genişləndirib. Vaxtilə 4 ölkə tərəfindən əsası qoyulan bu qrupun artıq 9 üzvü var.

İlk genişlənmə hələ 2011-ci ildə baş tutub. Belə ki, CAR platformaya qoşularaq hazırki BRİCS abriviaturasının yaranmasına səbəb olub. 2023-cü ildə daha altı ölkənin qrupa qatılmaq müraciəti müsbət cavablandırılıb. Argentina, Misir, Efiopiya, İran, Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ-yə platformaya qoşulmaq üçün dəvət göndərilib.

Lakin onlardan yalnız dördü bu dəvəti qəbul edib. Argentina BRİCS-ə qatılmaqdan imtina edib, Səudiyyə Ərəbistanı isə hələ ki qəti qərarını verməyib. Misir, Efiopiya, İran və BƏƏ-yə gəlincə onlar 2024-cü ilin yanvarın 1-dən etibarən BRİCS üzvü sayılsalar da, rəsmi sənədlərin imzalanması proseduru hələ tamamlanmayıb. Platformanın genişlənməsindən sonrakı adı BRİCS+ şəklində təklif edilsə də, hələ rəsmən təsdiq edilməyib.

Hazırda qrup üzvü olan 9 ölkənin əhalisi təxminən 3,5 milyard olmaqla
dünya əhalisinin 45%-ni təşkil edir. Ümumilikdə üzv ölkələrin iqtisadiyyatları 27,4 trilyon dollardan çox dəyərə malikdir ki, bu da dünya ÜDM-nin 27%-dən çoxu deməkdir. Həmçinin, müxtəlif hesablamalara görə, qlobal ticarətin 25%-dən çoxu da məhz BRİCS+ ölkələrinin payına düşür.

2024-cü ildə qrupa Rusiya başçılıq edir və növbəti BRİCS+ sammitinin oktyabr ayında Kazanda keçirilməsi planlaşdırılır. İclasda üzvlük üçün müraciət etmiş daha 16 ölkənin (Əlcəzair, Pakistan, Banqladeş, Bəhreyn, Belarusiya, Boliviya, Venesuela, Vyetnam, Kuba, Honduras, Qazaxıstan, Küveyt, Tayland, Fələstin, Nigeriya, Seneqal) qrupa qoşulması məsələsinə baxılacaq. BRİCS-ə qatılmaq üçün müraciət etmiş İndoneziya isə sonradan fikrini dəyişərək müraciətini geri götürüb.

BRİCS beynəlxalq təşkilatların klassik təsnifatına uyğun gəlməyərək daha çox müxtəlif ölkələrin qarışıq tipli əməkdaşlıq formatı kimi fəaliyyət göstərir. Hələ ki, konsultativ şura səviyyəsində olsa da, artıq altqurumlar yaranır və BRİCS tam hüquqlu təşkilata çevrilmə yolunda irəliləyir.

Günümüzdə BRİCS-i bir çox birgə fəaliyyət mexanizmləri biriləşdirir. 2009-cu ildən etibarən platforma iştirakçıları olan ölkələrin mütəmadi Zirvə Görüşləri, xarici işlər nazirləri, maliyyə nazirləri və digər rəsmilər səviyyəsində toplantıları keçirilir. Həmçinin, BRİCS üzvləri parlament və bələdiyyə forumları, gənclər düşərgələri, Universitetlər Liqası, Ehtiyat Fondu, Yeni İnkişaf Bankı və BRİCS Kabeli kimi tədbir və layihələr ətrafında bir araya gəlir. Qrupun ötənilki son sammitində artıq təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq da gündəmə gətirilib.

Platforma iştirakçıları arasında müəyyən ziddiyyətlər mövcud olsa da, onları iki mühüm məqam birləşdirir. Bu ölkələrin çoxu Qərblə əməkdaşlıq etsə də, qarşılıqlı münasibətlərdə üstün deyil, bərabərhüquqlu tərəfdaş qismində çıxış edir. Qrup ölkələrini, xüsusilə də onların yeni dalğasını birləşdirən digər mühüm məqam isə bu dövlətlərin hər birinin öz regionunun lideri olmaq iddiasıdır.

Qeyd olunan hər iki meyar Azərbaycan üçün də keçərlidir. Belə ki, ölkəmiz Qərbin diktəsinə qarşı çıxır və bir çox parametrlərə görə regionun lider dövlətidir. Odur ki, rəsmi Bakı Rusiya və İran vasitəsilə artıq iki tərəfdən sərhədlərimizə çatan BRİCS-lə qonşuluqdan maksimum faydalanmalıdır. Hindistan, İran və Rusiya kimi BRİCS ölkələrini birləşdirən “Şimal-Cənub” dəhlizinin Qərb marşrutunun məhz Azərbaycandan keçməsi ölkəmiz üçün əlverişli imkanlar açır.

Digər tərəfdən, Azərbaycana yaxın olan Qazaxıstan və Pakistan kimi ölkələr də BRİCS-ə marağını gizlətmir. Qrupa üzvlüyün hər hansı məhdudiyyətlər qoymadığını nəzərə alaraq, Bakı perspektivli tərəfdaşlarla əməkdaşlığı dərinləşdirməli və BRİCS-ə qoşulma imkanlarını nəzərdən keçirməlidir. Bu kontekstdə, Türkiyə Qərb platformalarında, Azərbaycan isə alternativ məkanlarda fəaliyyətləri koordinasiya edə bilər.

@cssc_cqtm

Cənubi Qafqazda geosiyasi təlatüm və rəsmi Tbilisinin “strateji səbri”

Hazırda bölgəmizdə qəribə proseslər cərəyan edir. Bu gün üçün institusional və konstitusiyası baxımından Avroatlantik seçimlərini bəyan edən, Aİ üzvlüyünə namizəd statusu alan Gürcüstan hakimiyyəti Qərbi qıcıqlandıran qanunları yenidən gündəmə gətirməklə bu prosesi dayandırmaq üçün hər şeyi edir. Paralel olaraq Tbilisi Rusiyaya qarşı ən proqnozlaşdırıla bilən siyasəti yeridir və Çinlə əməkdaşlığı strateji səviyyəyə qaldırır.

Rusiya ilə həm ikitərəfli, həm də çoxtərəfli formatda dərin inteqrasiyaya malik Ermənistan hakimiyyəti Avropa yolunu elan edir və Aİ-yə “Brüsselin mümkün hesab etdiyi qədər” inteqrasiya etmək niyyətindədir.

“Üçüncü yol” kimi qoşulmamanı seçən və ənənəvi olaraq ikitərəfli münasibətləri prioritet sayan Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə fəal qarşılıqlı əlaqədə olmaqla Türk dövlətlərinin dərin inteqrasiyası ideyasını irəli sürməyə başlayıb.

Hər üç ölkədə əhali hakimiyyətin xarici siyasət səylərini dəstəkləyir. Bu mühüm faktdır.

Bütün bunlar 44 günlük müharibədən sonra baş verməli olan geosiyasi dəyişikliklərin (Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsi, Ermənistan-Türkiyə normallaşması, regional kommunikasiyaların açılması) olmaması fonunda baş verir. Amma müharibənin nəticələri vəziyyəti dəyişməli və yeni reallıq yaratmalı idi. 2020-ci ilin sonundan bəri dünyada, xüsusən də qonşu regionlarda vəziyyət tədricən dəyişib. Ukraynadakı müharibə, bu müharibənin sanksiyalar komponenti, Yaxın Şərqdə vəziyyətin kəskinləşməsi və Qırmızı dəniz vasitəsilə su nəqliyyatında yaranan çətinliklər dünya aktorlarının Cənubi Qafqaza diqqət səviyyəsini artırıb. Ənənəvi oyunçular və maraqlarla yanaşı, bölgəyə yeni oyunçular diqqət yetirməyə başlayıb.

Gürcüstanın “strateji səbrinin” həddi olacaqmı?

Cənubi Qafqazda geosiyasi prosesin xarici və daxili iştirakçılarının diqqəti Gürcüstana yönəlib. Azərbaycan-Türkiyə tandeminin fəaliyyəti, Rusiyanın regionla bağlı planları, Şimal-Cənub (Ermənistandan keçən variant), Cənub-Qərb, Şərq-Qərb istiqamətində nəqliyyat marşrutları, Fransa və qismən də bütün Qərbin layihəsi olan Ermənistan-Gürcüstan geosiyasi oxu... Hər yerdə Gürcüstan layihənin bir hissəsi kimi görünür və buna görə də güzəştlər, üstünlüklər qazanır. Bu fayda özünü müxtəlif formalarda göstərir: Enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, investisiya, infrastruktur, Aİ-yə namizəd statusu, tranzit funksiyası və s.

Tbilisi Azərbaycan-Türkiyə, Qərb, Rusiya və Çinlə münasibətlərdə müəyyən balans qurub. Lakin bu balans həm xarici tərəfdaşların, həm də regiondakı qonşuların fəal hərəkətləri ilə pozula bilər. İlk belə aksiya Aİ-dən namizəd statusu aldıqdan sonra, Fransadan silahların nümayişkaranə şəkildə Gürcüstan vasitəsilə Ermənistana çatdırılması oldu. Belə addımlar daha çox ola və balansı pozaraq xarici aktorları hərəkətə gətirə bilər. Məsələn, Ermənistanın Rusiyadan kəskin şəkildə ayrılması, eləcə də Qərbin Cənubi Qafqazda geosiyasi ayırıcı xəttin formalaşdırılması layihəsinin həyata keçirilməsi Rusiyanı hərəkətə keçirə və Gürcüstana da təsir edə bilər.

İvanişvili hakimiyyətinin praktikasından göründüyü kimi, Tbilisi forpost, Qərbin geosiyasi xəttinin sərhədi rolunu oynamaq istəmir. Lakin Qərbin Gürcüstana ayırdığı rol məhz budur, çünki qonşu Ermənistan bu rola razılıq verib. Qərbin Tbilisidən gözləntiləri və tələbləri artıq Bakıda müəyyən suallar yaradıb. Belə ki, Qərbin Ermənistan istiqamətində fəaliyyəti və Gürcüstanın da burada iştirakı Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətlərdə böhrana, eləcə də Rusiyanın fəallaşmasına səbəb ola bilər.

Gürcüstanın hakimiyyət orqanları anlamalıdır ki, hamını razı salmaq mümkün deyil. Bölgədə proseslər elə cərəyan edir ki, Tbilisi seçim qarşısında qalacaq: Praqmatizmi və proqnozlaşdırıla bilən qonşularla balansı davam etdirmək, ya da müvafiq təhlükəsizlik və iqtisadi zərərlərlə bölücü xəttin bir hissəsi olmaq.

@cssc_cqtm