☀️ اهمیت سیستم های عصبی در بدن انسان

⭐️ نگاهی کوتاه به ۱۲ جفت سیستم عصبی با اهمیت جفت ۱۰ عصب واگ

دکتر موریس ستودگان

عصب‌هاگرچه به نظر ممکن است به شکل پیچیده‌ای در بدن انسان عمل کنند، اما وظیفه اصلی آن‌ها انتقال اطلاعات از یک نقطه به نقطه دیگر در سیستم عصبی است. آناتومی سیستم عصبی دارای دو بخش اصلی است: 

1️⃣سیستم عصبی مرکزی (CNS)
Central Nervous System

2️⃣  سیستم عصبی محیطی (PNS)
که خود شامل
✔️ سیستم عصبی پیکری یا سوماتیک (Somatic Nervous System)
✔️و سیستم عصبی خود مختار (Autonomic Nervous System) می‌باشد.

سیستم مرکزی cns مرکز فرماندهی اولیه بدن است و از مغز و نخاع تشکیل شده است. در واقع سیستم عصبی محیطی شامل شبکه‌ای از اعصاب است که بقیه بدن را به CNS متصل می‌کند.

اما سیستم عصبی ما اصلی‌ترین سیستم کنترل‌کننده، تنظیم‌کننده و ارتباط دهنده بدن است. مرکز تمام فعالیت‌های ذهنی از جمله فکر، یادگیری و حافظه است. همراه با سیستم غدد درون ریز، سیستم عصبی مسئول تنظیم و حفظ یکپارچگی و هومئوستاز بدن ماست.

مغز ما دارای بسیاری از عصب‌ها است که وظایف مختلفی را به عهده دارند اما در زیر ۱۲ عصب مهم مغز که به عنوان "عصب‌های سرکوبی" یا "عصب‌های جفت" شناخته می‌شوند آورده شده است:

🚩. عصب بویایی (Olfactory nerve): این عصب به حس بویایی مرتبط است و اطلاعات بوها را به مغز ما منتقل می‌کند.

🚩. عصب بینایی (Optic nerve): عصب بینایی مسئول حس دید و انتقال اطلاعات بینایی از چشم به مغز ماست.

🚩. عصب حرکت چشمی (Oculomotor nerve): این عصب کنترل حرکات مختلف چشم را انجام می‌دهد و علاوه بر این کرنیوس که شکل چشم را تنظیم می‌کند را نیز کنترل می‌کند.

🚩. عصب قرقره ای
(Trochlear nerve):
عصب مشترک خارجی یا قرقره ای کنترل حرکاتی دیگر از چشم را بر عهده دارد.

🚩. عصب سه شاخه (Trigeminal nerve): این عصب زوج پنجم مغزی است که عملکرد حسی-حرکتی دارد. نواحی پوست صورت، دندان‌ها، گونه، چانه، غشاهای مخاطی دهان و بینی، حس درد زبان و قسمت پیشانی توسط عصب سه شاخه عصب دهی می‌شوند.

🚩. عصب مشترک داخلی یا اشتقاقی (Abducens nerve): عصب مشترک داخلی نیز مسئول کنترل حرکات چشم است. این زوج ششم مغزی که هسته‌ای به نام ابدوسنس یا اشتقاقی در قسمت پل مغزی دارد، عضله رکتوس خارجی از طریق آن عصب می‌گیرد. عمل عضله رکتوس خارجی، حرکت کره چشم به خارج است.

🚩. عصب چهره ای (Facial nerve): این عصب مسئول حرکات مرتبط با چهره و کنترل عضلات صورت است. فلج بل که در افراد دیابتی شایع است،  (Bell's palsy) به علت التهاب عصب هفتم مغزی (عصب فاشیال) ایجاد می‌گردد.

🚩. عصب دهلیزی هلزونی (Vestibulocochlear nerve): عصب شنوایی وظیفه حس شنوايی و تعادل در مغز را داراست. این زوج هشتم از اعصاب مغزی که خود از دو عصب تشکیل می‌گردد:

🚩عصب شنوایی (Audiatory nerve) یا حلزونی (Cochlear)

🚩عصب دهلیزی (Vestibular nerve)
مسئولیت خطیری را به عهده دارد.
شما می‌توانید با چرخیدن به دور خود مایع وستیبولار داخل گوش دهلیزی را به حرکت در آورید. و بعد از ایستادن هنوز احساس چرخش دارید و این تا توقف مایع وستیولار ادامه دارد.

🚩. عصب زبانی حلقی (Glossopharyngeal nerve): این عصب نقش در تحت نظر گرفتن حس طعم در زبان و کنترل برخی عضلات داخل دهان دارد.

🚩🚩. عصب واگ (Vagus nerve): عصب واگ دهمین جفت از اعصاب است و وظیفه کنترل بسیاری از فرآیندهای حیاتی مانند ضربان قلب، تنفس و عملکرد گوارشی را دارد. در این مورد بیشتر توضیح خواهم داد.

🚩🚩. عصب اکسسوری یا فرعی (Accessory nerve): این عصب مسئول حرکات گردن و شانه‌هاست.
زوج یازدهم مغزی که فقط حرکتی است و شامل دو قسمت مهم می‌باشد:
✔️بخش مغزی به نام عصب فرعی جمجمه‌ای
(Cranial accessory nerve)

✔️بخش نخاعی به نام عصب فرعی نخاعی
(Spinal accessory nerve)

عصب فرعی جمجمه‌ای از هسته آمبیگوس در پیاز نخاع منشأ می‌گیرد و از طریق عصب واگ به عضلات داخلی حنجره و کام نرم می‌رود.

عصب فرعی نخاعی از شاخ پیشین پنج قطعه (سگمان) فوقانی(C1-C5) نخاع، منشأ می‌گیرد و عضلات جناغی-چنبری-پستانی و ذوزنقه‌ای کتف را عصب دهی می‌کند.


🚩🚩. عصب زیرزبانی (Hypoglossal nerve): عصب زیرزبانی کنترل حرکات زبان و کمک به صحبت و بلعیدن دارد و فقط حرکتی می‌باشد.

این عصب‌های جفت از اهمیت بسیاری برای عملکرد صحیح مغز و عملکردهای مختلف بدن برخوردارند. هرگونه مشکل در این عصب‌ها ممکن است منجر به مشکلات جدی در حساسیت‌ها و حرکات بدن شود.

۱-۳

@thinkpluswithus
#dr_morris_setudegan

⭐️ وظایف اصلی اعصاب مغزی یا حیوانی

🚩. انتقال اطلاعات حسی: عصب‌ها وظیفه انتقال اطلاعات حسی از حسگرهای مختلف به مغز و نخاع دارند. این اطلاعات شامل حواسی مانند دید، شنوایی، لمس، بویایی و طعم است. این اطلاعات به مغز منتقل شده و پردازش می‌شوند تا بتوانیم به محیط اطرافمان واکنش نشان دهیم.

🚩. کنترل عضلات: عصب‌ها دستورات حرکتی از مغز به عضلات منتقل می‌کنند. این کنترل حرکتی امکان انجام حرکات مختلف را به ما می‌دهد، از حرکات آسانی چون خوردن و نوشیدن تا حرکات پیچیده‌تر مثل راه رفتن و دست زدن.

🚩. عملکرد اعضا و اندام‌های دیگر: عصب‌ها به عنوان اتصالات اصلی بین مغز و اعضا و اندام‌های دیگر عمل می‌کنند. این ارتباطات به مغز این امکان را می‌دهند که عملکرد دقیق اعضا را کنترل کرده و واکنش‌های مختلفی را به تغییرات در محیط و شرایط بدنی پاسخ دهد.

🚩. حفظ تعادل: عصب‌ها به حفظ تعادل بدن نیز کمک می‌کنند. از جمله نقش عصب‌ها در کنترل عضلاتی است که موازنه و تعادل بدن را حفظ می‌کنند.

🚩. انتقال پیام‌های شیمیایی: علاوه بر انتقال اطلاعات الکتریکی، عصب‌ها پیام‌های شیمیایی نیز انتقال می‌دهند. این پیام‌ها به تعاملات شیمیایی در داخل بدن کمک می‌کنند و نقش مهمی در تنظیم فرآیندهای بیولوژیکی دارند.

به طور کلی، عصب‌ها به عنوان سیستم ارتباطی و کنترلی بین اجزای مختلف بدن انسان عمل می‌کنند و بدون آن‌ها، کارایی و عملکرد صحیح بدن امکان‌پذیر نخواهد بود.

⭐️ عملکرد عصب واگ چه نقشی در بدن ایفا میکند؟

عصب واگ طولانی ترین عصب مغزی است که از ساقه مغز تا اندام های داخلی  شکم ادامه می یابد این عصب دهم جمجمه ای از ۱۲ عصب مغز است.


⚡️همانطور که از اهمیت سیستم عصبی گفتیم، در اینجا در باره عصب واگ کمی بیشتر توضیح می‌دهیم.


بدن ما شامل سیستم های گوناگون است و بنا به دلایل سیستمی با هم ارتباط نزدیک دارند، از سیستم گوارشی گرفته تا گردش خون. یکی از سیستمهای قوی بدن سیستم اعصاب است که از مغز به نخاع و به همه ی اندام های بدن ارتباط دارد و روی همه بخش های بدن از جمله روان نیز تأثیر می گذارد.
 
❤️جفت دهم اعصاب جمجمه ای عصب واگ یا همان عصب ریوی معدوی واقعا چیست ؟

این عصب که بلندترین عصب ماست، جفت دهم از ۱۲عصب جمجمه است که از مغز به شکم رسیده و با چندین عضو مثل قلب. مری و کبد ارتباط دارد. این عصب مسئول اعمال غیر ارادی بدن مثل هضم غذا و ضربان قلب (در مواقع ترس، سترس، اضطراب و پنیک بسیار نقش حیاتی بازی میکند) است، اگر ارتباط بین تنفس و ضربان قلب رابررسی کنیم می بینیم که وقتی نفس می کشیم ضربان قلب به آرامی افزایش و دوباره به حالت اولیه برمیگرد و ضربان قلب پایین می اید، اگر ضربان قلب را در طول دم و بازدم ثبت کنیم، تفاوت بین این دو، تاثیر عصب واگ است.

⭐️نقش حیاتی عصب واگ برای بدن

🚩بهبود هضم
🚩کاهش میگرن
🚩تنظیم قند
🚩کاهش فشار خون
🚩کاهش حمله قلبی
🚩کاهش خطرات قلبی و عروقی

⭐️عوارض پایین بودن عملکرد یا اختلال در عصب واگ

برخی از عوارض متداول پایین بودن عملکرد عصب‌های واگ عبارتند از:

🚩. درد و تنش عضلات: پایین بودن عملکرد عصب‌های واگ ممکن است منجر به درد و تنش عضلات شود. این درد می‌تواند به علت فشار یا فشردگی عصبی، التهاب عضلات یا کمبود عرضی از عصب باشد.

🚩. کاهش حساسیت: زمانی که عصب‌های واگ تحت فشار قرار می‌گیرند یا آسیب می‌بینند، ممکن است حساسیت به درد، لمس، یا تحریکات حسی دیگر کاهش یابد. به قرص های درد فکر کنیم خواهیم دید بروی چه مرکزی تأثیر گذار میباشند.

🚩. ضعف عضلانی: اختلال در عملکرد عصب‌های واگ، ارتباط بین مغز و عضلات را سیب میشود. این می‌تواند به ضعف عضلانی و کاهش توانایی حرکتی منتهی شود.

🚩. اختلالات حسی: پایین بودن عملکرد عصب‌های واگ ممکن است منجر به اختلالات حسی شود، از جمله کاهش توانایی درک درد و حرکت، تغییر در حواس مثل دید و شنوایی، و مشکلات مرتبط با حس بویایی و طعم.

🚩. ناتوانی در کنترل حرکات: اگر عصب‌های واگ که کنترل حرکات عضلات را انجام می‌دهند، مختل شوند، ممکن است ناتوانی در انجام حرکات را تجربه کنیم و این ممکن است به مشکلات در تعادل و کنترل حرکات بدنی منتهی شود.

در مجموع پایین بودن عملکرد عصب واگ مشکلاتی مثل خستگی های مزمن و التهابات بالا و دیابت افسردگی را به همراه دارد.

⭐️ راههای ساده ای برای فعال کردن عصب واگ به شکل سریع در مواقع ضروری وجود دارد که شامل نکات زیر میباشد.

نوشیدن آب خنک
خنده های با صدای بلند
مصرف غذاهای پروبیوتیک
دوش آب سرد
مدیتیشن و مراقبه
تنفس عمیق دیافراگمی به صورت آواز خواندن
نیایش (ارامش درونی)
ماساژ پاها، گردن و شانه و بدن

در ادامه راه های دیگری و توضیحاتی را پیشنهاد میکنیم.

۲-۳

@thinkpluswithus
#dr_morris_setudegan

❤️ در بالا فعال کردن عصب‌های واگ را کوتاه نام بردیم اما عملیات دیگر شاید باید تحت نظر یک پزشک تخصصی انجام شود. این اقدامات باید با دقت و به کمک متخصص صورت گیرد، زیرا اشتباهات می‌توانند عوارض جدی داشته باشند. اما در برخی موارد، فعالیت‌های روزمره و تمرین‌های مخصوص می‌توانند به بهبود عملکرد عصب‌های واگ کمک کنند. در همین راستا، راه‌هایی که ممکن است مفید باشند عبارتند از:

🚩 تمرین فیزیکی: تمرین‌هایی که تعامل بین مغز و عضلات را تقویت می‌کنند می‌توانند به بهبود عملکرد عصب‌های واگ کمک کنند. این شامل تمرینات مقاومتی مثل بدن‌سازی و تمرینات تعادلی مثل یوگا و پیلاتس می‌شود.

🚩 تغذیه مناسب: تغذیه سالم و متوازن با ویتامین‌ها و مواد مغذی مهم می‌تواند به سلامتی عصب‌های واگ کمک کند. مواد مغذی مثل ویتامین B12 و اسیدهای چرب امگا-3 می‌توانند برای سلامتی عصب‌ها مفید باشند. در اینجا شاید نطر یک متخصص مهم باشد.

🚩 ماساژ: ماساژ ملايم می‌تواند به ترخيص فشارهاي اضافه بر روي عصب‌ها کمک کند. اما باید از متخصصین مجرب استفاده کنید.

🚩 کاهش استرس: استرس و فشار نقش مهمی در عملکرد عصب‌های واگ ایفا می‌کنند. تکنیک‌های کاهش استرس مثل مدیتیشن و یوگا می‌توانند بهبود بخشی از عوارض ناشی از استرس را فراهم کنند.

🚩‌ مراقبت از سلامت عمومی: از مهمترین راه‌ها برای حفظ سلامت عصب‌های واگ مراقبت از سلامت عمومی بدن است. از اجتناب از مصرف مواد مخدر و الکل متعدد تا حفظ وزن مناسب و تغذیه بهینه، همه این عوامل می‌توانند به سلامت عصب‌های واگ کمک کنند.

پایان

منابع:

1. "Neurologie"
Hans Christoph Diener Gerhard H. Visser -
این کتاب در مورد اصول علمی و بالینی نورولوژی در دسته بندی واضحی به زبان آلمانی برای اموزش ارائه می‌دهد.

2. "Grundkurs Theoretische Physik 2: Analytische Mechanik"
Wolfgang Nolting

این کتاب به مطالب مرتبط با فيزيک و سیستم‌های پیچیده مانند مغز و سیستم عصبی به زبان ساده می‌پردازد.

3. "Neurologische Differentialdiagnose"
Horst Michael
- این کتاب به تشخیص بیماری‌های عصبی مختلف از جمله بیماری‌های مغزی می‌پردازد.

4. "Einführung in die Neurobiologie: Ein systematischer Überblick" Ulrich Eysel و Peter Heil

- این کتاب به مفاهیم و اصول علمی مرتبط با عصب‌شناسی و نوروبیولوژی می‌پردازد. [این کتاب منبع عالی میباشد و امیدوارم روزی به فارسی ترجمه کنم].

5. "Kognitive Neurowissenschaften" Michael D. Rugg و Michael Gazzaniga
- این کتاب به موضوعات مرتبط با شناخت و عصب‌شناسی شناختی می‌پردازد.

برای دوستان که به عصب شناسی علاقه مند هستند کتاب‌های خوب مرجع فارسی:


۱. "پایگاه‌های عصب‌شناسی" نوشته سانجیو پورکیساران
- این کتاب به مباحث پایه عصب‌شناسی و مکانیسم‌های عملکرد سیستم عصبی پرداخته.


۲. "عصب‌شناسی: مقدمه‌ای برای دانشجویان پزشکی" نوشته محمدعلی اسلامی‌
- این کتاب یک مقدمه جامع به عصب‌شناسی ارائه می‌دهد و برای دانشجویان مناسب است.

۳. "عصب‌شناسی مولکولی و سلولی" نوشته رضا رهنما - این کتاب به بررسی مباحث مرتبط با عصب‌شناسی در سطح مولکولی و سلولی می‌پردازد.

۴. "عصب‌شناسی پایه و کاربردی" نوشته محمدعلی صدر - این کتاب مفاهیم اساسی عصب‌شناسی را در قالب کاربردهای عملی برای دانشجویان علوم پایه معرفی می‌کند.


۳-۳

@thinkpluswithus
#dr_morris_setudegan

دکتر موریس ستودگان

🚩 تاثیرات سرزنش و تنبیه بر آینده کودکان و درونسازی رفتاری در کودکان بر اساس رفتار والدین

سرزنش بی‌رویه و نهادینه قطعا در آینده تأثیرات منفی بر رفتار و روان کودکان خواهد داشت. سرزنش کلامی و تنبیه فیزیکی دایمی کودکان می تواند تأثیرات منفی شدیدی بر آنها در سنین کودکی و بزرگسالی داشته باشد. ایجاد محرومیت عاطفی که ممکن است این احساس را ایجاد کند که "من دوست داشتنی نیستنم"
از اینرو در بزرگسالی نیز تمایل به سرزنش خود و دیگران خواهند داشت که طبعا روابط ناسالمی ایجاد می‌کند. کودکانی تحت تنبیه بی رویه از نظر جسمی و روانی سلامت کمتری دارند و در بزرگسالی اغلب از بیماری‌های روانی و فیزیکی و روانتنی مانند اسم و میگرن، زحم معده و بیماری های پوستی و دردهای کمر و غیره رنج می‌برند. این رفتارهاز تنبیه گرای والدین میتواند کودکان را در اینده در معرض ابتلا به اعتیاد و افسردگی قرار دهد.

یاد آوری میکنم که تنبیه کودکان می‌تواند به طرق مختلفی بر آنان تأثیر بگذارد. این تأثیرات بستگی به نوع و میزان تنبیه، سبک فرزندپروری خانواده، سن کودک و شخصیت آن کودک دارد. برخی از تأثیرات سیستمی ممکن عبارتند از:

🚩. تأثیرات منفی:


🚩 کاهش اعتماد به نفس:
کاهش اعتماد به نفس: سرزنش مداوم می‌تواند باعث کاهش اعتماد به نفس کودک شود و او را از انجام وظایف یا آزمون‌ها بی‌اعتماد کند.تنبیه سخت و ناپسند می‌تواند باعث کاهش متداوم اعتماد به نفس کودک شود.

🚩 افزایش احتمال ابتلا به مشکلات رفتاری:
تنبیه می تواند احتمال ابتلا به مشکلات رفتاری را در کودکان افزایش دهد. این به این دلیل است که تنبیه به کودکان یاد می دهد که رفتارهای منفی راهی برای 🚩جلب توجه🚩 هستند.

🚩افزایش تنش و استرس و ایجاد اضطراب:
تنبیه بیش از حد می‌تواند باعث تنش و استرس در کودکان شود. همچنین سرزنش ممکن است باعث ایجاد اضطراب در کودک شود و به تدریج او را به شخصیت‌های، مضطرب، افسرده و ترسو تبدیل کند.

🚩آسیب به روابط خانوادگی:
تنبیه نادرست ممکن است به تعاملات خانوادگی آسیب برساند و فاصله‌ی بین کودک و والدین را افزایش دهد.

🚩تضعیف روابط اجتماعی:
کودکانی که به صورت مداوم سرزنش می‌شوند، ممکن است دچار مشکلات در برقراری روابط اجتماعی شوند و دوستی و ارتباطات مثبت را کمتر تجربه کنند.

🚩آموزه‌های نادرست:
به جای یادگیری درست از خطاها، کودک ممکن است آموزه‌های نادرست و بدون تفکر را دریافت کند و در آینده به عملکردهای ناپایداری دچار شود.

🚩 تأثیرات مثبت:
  
🚩آموزه‌های تربیتی:
تنبیه و مرزگزاری معقول و مناسب می‌تواند به کودکان یادگیری اصول تربیتی و اختلاف بین خوب و بد را آموزش دهد. آنها مرزهای خود و دیگران را خواهند شناخت. در چند مثال در پایین این آموزه را نشان خواهم داد.

  🚩تنظیم رفتار: تنبیه و تشخیص مرزها می‌تواند به کودکان کمک کند رفتارهای نامناسب را کنترل کنند. و در شناخت مرزهای روابط اگاه و کوشا شوند.

🚩ساختار و ترتیب: مرزگزاری و تنبیه می‌تواند به ایجاد ساختار و ترتیب در زندگی روزمره کودک کمک کند. کودکان گاهی نیاز دارند تا با تنبیه شدن ساختار رفتاری را درک کنند و از تکرار اشتباه ها به موقع پیشگیری کنند. آنها ترتیب رفتار را خواهند آموخت.

مهم است که والدین و مراقبین در تنبیه و مرزگزاری برای کودکان از رویکردهای مدرن. متوازن و متعادل استفاده کنند و همچنین به نیازها و شخصیت هر کودک توجه داشته باشند. تنبیه باید منطبق با سن و فهم کودک باشد و از استفاده از تنبیه فیزیکی یا خشونت کلا خودداری شود. اثر تنبیه کلامی به صورت مرزگزاری و توضیح معمولا از تنبیه فیزیکی موثر تر است.

1-3

@thinkpluswithus
#dr_morris_setudegan

🚩چگونه رفتار والدین در کودکان درون سازی میشود

🚩 درون سازی رفتار والدین در کودکان از طریق فرآیندی به نام🚩"مدل سازی" 🚩 شکل می گیرد. مدل سازی به این معنی است که کودکان رفتار والدین خود را مشاهده می کنند و از آن تقلید می کنند. به عنوان مثال، اگر والدین برای حل مشکلی با یکدیگر دعوا کنند، کودک ممکن است یاد بگیرد که با دیگران برای حل مشکلی دعوا کند. یا اگر والدین به یکدیگر محبت کنند، کودک ممکن است یاد بگیرد که به دیگران نیز محبت کند.

علاوه بر مدل سازی، عوامل دیگری نیز در درون سازی رفتار والدین در کودکان نقش دارند. از جمله این عوامل می توان به موارد زیر اشاره کرد:

🚩 وراثت: برخی از کودکان ممکن است به طور ژنتیکی مستعد تقلید از رفتار والدین خود باشند.

🚩 محیط: محیطی که کودک در آن زندگی می کند نیز می تواند بر رفتار او تأثیر بگذارد. به عنوان مثال، کودکی که در یک محیط خشونت آمیز زندگی می کند، ممکن است یاد بگیرد که با دیگران خشونت آمیز باشد.

🚩 تربیت: نحوه تربیت کودک نیز می تواند بر رفتار او تأثیر بگذارد. به عنوان مثال، کودکی که به طور مداوم مورد سرزنش قرار می گیرد، ممکن است یاد بگیرد که خود را سرزنش کند.

درون سازی رفتار والدین در کودکان می تواند تأثیرات مثبت و منفی داشته باشد. از یک طرف، می تواند به کودکان کمک کند تا یاد بگیرند که چگونه در جامعه رفتار کنند. از طرف دیگر، می تواند منجر به بروز مشکلات رفتاری مانند سو استفاده، خشونت و بزه کاری در انها شود.

بنابراین، مهم است که والدین از تأثیر رفتار خود بر فرزندانشان آگاه باشند و سعی کنند تا رفتارهای مثبت را در آنها تقویت کنند و از بروز رفتارهای منفی جلوگیری کنند. والدین می توانند با استفاده از روش های فرزندپروری مثبت، مانند تشویق، تمجید و محبت، به فرزندان خود کمک کنند تا رفتارهای مثبت را درونی کنند و از بروز رفتارهای منفی جلوگیری کنند.

علاوه بر روش های فرزندپروری مثبت، والدین می توانند با ایجاد یک محیط خانوادگی سالم و امن به فرزندان خود کمک کنند تا رفتارهای مثبت را درونی کنند. محیط خانوادگی سالم و امن به کودک کمک می کند تا احساس امنیت و ارزشمندی کند و رفتارهای مثبت را از والدین خود بیاموزد.

برخی از راه‌هایی که ممکن است به درون‌سازی رفتار والدین در کودکان کمک کند عبارتند از:

🚩. مثال‌زدن و نه مقایسه کردن:
والدین می‌توانند با نشان دادن رفتارهای مثبت و سازنده، کودکان را ترغیب به تقلید این رفتارها کنند. کودکان سریع و آسان می آموزند و اموزش رفتارهای درست از تصحیح رفتار نادرست آسان تر است. کودکان خود را با دیگران مقایسه نکنیم.

🚩 ارتباط مثبت:
ایجاد ارتباطات مثبت و محبت‌آمیز با کودکان، از طریق گفتگو و گوش دادن به احتیاجات آنها، به ایجاد ارتباط‌های سالم کمک می‌کند. حتی قصه های شبانه قبل از خواب و یا در چشمان کودک نگاه گردن هنگام تعریف موضوعی می‌تواند به این کمک کند.

🚩 تربیت مهارت‌های اجتماعی: آموزش مهارت‌های اجتماعی به کودکان به آنها کمک می‌کند تا بتوانند به درستی با دیگران ارتباط برقرار کنند و رفتارهای مثبت را در ارتباطاتشان با دیگران تجربه کنند. رابطه والدین و کیفیت رابطه و حرفهایی که در مورد دوستان در حضور کودکان زده می‌شود تأثیر فراوان بر این امر دارد. در نتیجه از پشت سر گویی دوستان خود کاملا پرهیز کنید.

🚩 انعطاف‌پذیری:
نشان دادن انعطاف‌پذیری در مواقع مختلف به کودکان می‌آموزد که چگونه با مشکلات و تغییرات در زندگی برخورد کنند. گاهی والدین در نه گفتن و آری گفتن مرزها را رعایت نمی‌کنند. بهتر است که در هر دو مورد کاملا آگاه به دلایل پاسخ ما با نه و یا بله باشیم، چرا که کودکان معمولا با "چرا" پاسخ می‌دهند.

🚩پشتیبانی و تشویق:
والدین می‌توانند کودکان را در تلاش‌ها و پیشرفت‌هایشان تشویق کرده و از آن‌ها حمایت کنند. تشویق والدین از یکدیگر یا دیگر کودکان در خانواده می‌تواند الگوبرداری مهم باشد.

🚩 مدیریت خشم و احساسات: آموزش به کودکان چگونگی مدیریت خشم و احساساتشان می‌تواند به درون‌سازی رفتارهای مثبت کمک کند. پیش فرض این است که والدین خود قادر به مهارت کنترل خشم بوده و اگر گاهی خشمگین می‌شوند علت آنرا توضیح دهند تا کودک با ترس از والد فاصله نگیرید. امنیت مهم ترین احساس و واژه برای کودکان است.

🚩 مراقبت از خود:
والدین نیاز به مراقبت از خود دارند تا به عنوان الگوهای سالم برای کودکان عمل کنند. کودکان با دیدن اینکه والدین چگونه از خود مراقبت می‌کنند به اهمیت مراقبت از خود در آینده پی برده (پیشگیری از خود ازاری و اعتیاد) و به آن عمل می‌کنند.

در نهایت، مهمترین نکته این است که والدین با توجه به نیازها و شخصیت فرزندان خود، روش‌های مختلف در تربیت و رفتار نمایند و ارتباط قوی و مثبتی با کودکانشان برقرار کنند.

2-3

@thinkpluswithus
#dr_morris_setudegan

🚩 بجای سرزنش و تنبیه کودکان از چه روشی برای بهینه سازی رفتار انها استفاده کنیم

به جای تنبیه، والدین می توانند از روش های مثبت تری برای تربیت فرزندان خود استفاده کنند. با استفاده از این روش های مثبت، والدین می توانند به فرزندان خود کمک کنند تا رفتارهای مثبت را یاد بگیرند و از رفتارهای منفی اجتناب کنند.

1️⃣ تشویق و تمجید از رفتارهای مثبت کودک
تشویق کودکان به خاطر رفتارهای خوب می تواند به آنها کمک کند تا رفتارهای مثبت را تکرار کنند.

2️⃣ نادیده گرفتن رفتارهای منفی جزئی
نادیده گرفتن رفتارهای منفی کودکان می تواند به آنها کمک کند تا متوجه شوند که این رفتارها مورد توجه قرار نمی گیرند.

3️⃣ تعیین حد و مرز و قوانین روشن برای کودک

4️⃣ استفاده از روش‌های انضباطی مثبت 🔣مانند محروم کردن از امتیازات یا تایم اوت time out🔣

✔️مثلا فرستادن کودک به اطاق خود ۲۰ دقیقه؛ تایم اوت می تواند به کودکان کمک کند تا آرام شوند و در مورد رفتار خود فکر کنند.

✔️ محرومیت از امتیازات: محرومیت از امتیازات می تواند به کودکان کمک کند تا متوجه شوند که رفتارهای منفی عواقبی دارند.

5️⃣ الگوسازی رفتارهای مثبت برای کودک

6️⃣ایجاد محیطی امن و باثبات برای کودک

کودکان بیشتر از همه چیز به امنیت اهمیت میدهمد. گفتگوهای با صدا بلند، ناارامی در محیط امنیت کودک را مختل میکند. در زمان حل مشکلات خانوادگی که در فهم کودکان نیست بهتر است در محیطی که آنها حضور ندارند، انجام شود

7️⃣ آموزش مهارت‌های حل مسئله و مقابله با احساسات به کودک

8️⃣ تقویت عزت نفس کودک
با تشویق های به موقع، دادن مسیولیت به کودک می‌توان عزت نفس او را بالا برد.

9️⃣ برقراری ارتباط موثر
نگاه کردن به چشمان کودک و صحبت کردن در حد او و گوش دادن به حرف‌های او بدون قطع کردن و قضاوت

🔠1️⃣پرورش خلاقیت در عمل به کودک. فوری بدنبال راه حل برای کودک نباشیم، بگذاریم خودش پیشنهاد دهد. کودکی عروسک خواهرش را شکاند با گریه پیش مادر رفت، مادر از او خواست پیشنهاد بدهد که چگونه مشکل را حل خواهد کرد... کودک بعد از فکر فراوان پیشنهاد داد که بیشتر در کار خانه کمک کند و به ازای آن مادر برای خواهرش عروسک دیگری بگیرد.

1️⃣1️⃣چرا نه؟ مراجعه به متخصص در صورت نیاز


🚩 چند مثال برای والدین و دوستان حرفه ای

مثال ۱:

کودک در حال بازی با اسباب بازی هایش است و ناگهان یکی از آنها را به سمت خواهرش پرتاب می کند. خواهرش شروع به گریه می کند و مادر عصبانی می شود. مادر کودک را سرزنش می کند و او را به اتاقش می فرستد.

مثال ۲:

کودک در حال بازی با اسباب بازی هایش است و ناگهان یکی از آنها را به سمت خواهرش پرتاب می کند. خواهرش شروع به گریه می کند و مادر عصبانی می شود. مادر به جای سرزنش کودک، او را به کناری می برد و با او صحبت می کند. مادر به کودک می گوید که پرتاب کردن اسباب بازی به سمت دیگران کار اشتباهی است و ممکن است به آنها آسیب برساند. مادر از کودک می خواهد که از خواهرش عذرخواهی کند و قول دهد که دیگر این کار را تکرار نکند.

مثال ۳:

کودک در حال بازی با اسباب بازی هایش است و ناگهان یکی از آنها را به سمت خواهرش پرتاب می کند. خواهرش شروع به گریه می کند و مادر عصبانی می شود. مادر به جای سرزنش کودک، او را به کناری می برد و با او صحبت می کند. مادر به کودک می گوید که پرتاب کردن اسباب بازی به سمت دیگران کار اشتباهی است و ممکن است به آنها آسیب برساند. مادر از کودک می خواهد که از خواهرش عذرخواهی کند و قول دهد که دیگر این کار را تکرار نکند. سپس مادر به کودک کمک می کند تا اسباب بازی هایش را جمع کند و به او می گوید که دفعه بعد که خواست با اسباب بازی هایش بازی کند، باید مراقب باشد که آنها را به سمت دیگران پرتاب نکند.

برای دسترسی به منابع خوب در زمینه آثار تنبیه کودکان

1. کتاب‌ها:
- "پرورش کودکان بدون تنبیه" نوشته جین نلسن

- "پرورش کودکان با ذهنیت مثبت" نوشته رای استفنسن

- "کودکان مستقل: راهنمایی برای والدین" نوشته آدل فبری

2. مقالات و منابع آنلاین:
- مراجعه به وبسایت‌ها و منابع آنلاین معتبری مثل
🚩 American Academy of Pediatrics (AAP)
و
🚩HealthyChildren.org
که مشاوره‌ها و مقالاتی در زمینه پرورش کودکان ارائه می‌دهند.


3-3

@thinkpluswithus
#dr_morris_setudegan

دکتر موریس ستودگان

❗️یک نگاه سیستمی به علل شکل گیری خشونت کودکان در خانه و مدرسه، علت و راه حل ممکن

@thinkpluswithus

دکتر موریس ستودگان

❗️یک نگاه سیستمی به علل شکل گیری خشونت کودکان در خانه و مدرسه، علت و راه حل ممکن

#️⃣ کتک زدن و خشونت کودکان در مدرسه با همکلاسی ها دیگر در مدرسه دلایل مختلفی دارد. برخی از این دلایل عبارتند از:

*️⃣ پرخاشگری: کودکانی که پرخاشگر هستند، ممکن است به عنوان راهی برای ابراز خشم یا ناامیدی خود، به کودک دیگر کتک بزنند.

*️⃣ تقلید: کودکانی که شاهد کتک زدن دیگران هستند، ممکن است این رفتار را تقلید کنند.

*️⃣ جلب توجه: کودکانی که احساس می کنند نادیده گرفته می شوند، ممکن است برای جلب توجه، به کودک دیگر کتک بزنند.

*️⃣ قدرت طلبی: کودکانی که می خواهند بر دیگران قدرت داشته باشند، ممکن است به کودک دیگر کتک بزنند.

*️⃣ دفاع از خود: کودکانی که احساس می کنند مورد تهدید قرار گرفته اند، ممکن است برای دفاع از خود، به کودک دیگر کتک بزنند.

*️⃣مشکلات ژنتیکی: گاهی کودکانی از نظر ژنتیکی فعال تر یا خشن تر یا آرام تر و یا اضطرابی و هیجانی تر هستند. از اینرو باید با روانشناس کودک بررسی کرد.

*️⃣ اختلالی مانند ADHD: البته همه کودکان ADHD خشن نیستند. اما این می‌تواند فشار روانی بر کودکان گذاشته و برای برون ریزی احساس از خشم استفاده کنند‌.

🔠 نقش والدین در شکل گیری خشونت

والدین می توانند نقش مهمی در شکل گیری پرخاشگری در کودکان داشته باشند. برخی از عواملی که ممکن است منجر به پرخاشگری در کودکان شوند عبارتند از:

*️⃣ سبک فرزندپروری خشن: والدینی که از تنبیه بدنی یا کلامی برای تربیت فرزندان خود استفاده می کنند، ممکن است باعث شوند که کودکان نیز پرخاشگر شوند.

*️⃣ الگوسازی: کودکانی که شاهد پرخاشگری والدین خود هستند، ممکن است این رفتار را تقلید کنند.

*️⃣ کمبود توجه: کودکانی که احساس می کنند مورد توجه والدین خود نیستند، ممکن است برای جلب توجه، به پرخاشگری متوسل شوند.

*️⃣ طلاق یا جدایی والدین: کودکانی که والدین آنها از هم جدا شده اند، ممکن است احساس ناامنی و اضطراب کنند و این امر می تواند منجر به پرخاشگری در آنها شود.

*️⃣ مشکلات خانوادگی: کودکانی که در خانواده هایی با مشکلات مالی، اعتیاد یا خشونت خانگی زندگی می کنند، ممکن است بیشتر در معرض پرخاشگری باشند.

🔠 نقش جامعه در شکل گیری خشونت در کودکان

جامعه نیز می تواند نقش مهمی در شکل گیری خشونت در کودکان داشته باشد. برخی از عواملی که ممکن است منجر به خشونت در کودکان شوند عبارتند از:

*️⃣ فقر و نابرابری: کودکانی که در فقر زندگی می کنند، ممکن است بیشتر در معرض خشونت قرار بگیرند. این امر به دلیل کمبود منابع، استرس و ناامیدی است که فقر می تواند ایجاد کند.

*️⃣ بیکاری: کودکانی که والدین بیکار دارند، ممکن است بیشتر در معرض خشونت قرار بگیرند. این امر به دلیل استرس و ناامیدی است که بیکاری می تواند ایجاد کند.

*️⃣جرم و جنایت: کودکانی که در جوامع پر از جرم و جنایت زندگی می کنند، ممکن است بیشتر در معرض خشونت قرار بگیرند. این امر به دلیل ترس و ناامنی است که جرم و جنایت می تواند ایجاد کند.

*️⃣ رسانه های خشونت آمیز: کودکانی که در معرض رسانه های خشونت آمیز قرار می گیرند، ممکن است بیشتر در معرض خشونت قرار بگیرند. این امر به دلیل تأثیر منفی است که رسانه های خشونت آمیز می توانند بر کودکان داشته باشند.

*️⃣ فقدان حمایت اجتماعی: کودکانی که فاقد حمایت اجتماعی هستند، ممکن است بیشتر در معرض خشونت قرار بگیرند. این امر به دلیل انزوا و تنهایی است که فقدان حمایت اجتماعی می تواند ایجاد کند.

🔠 نقش معلم و مدرسه در شکل گیری خشونت

مدرسه و معلم نیز می توانند نقش مهمی در شکل گیری خشونت در کودکان داشته باشند. برخی از این عوامل:

🔠 محیط مدرسه: کودکانی که در محیط های مدرسه ای خشونت آمیز تحصیل می کنند، ممکن است بیشتر در معرض خشونت قرار بگیرند. این امر به دلیل تأثیر منفی است که محیط های مدرسه ای خشونت آمیز می توانند بر کودکان داشته باشند.

🔠 معلمان خشن: کودکانی که معلمانی خشن دارند، ممکن است بیشتر در معرض خشونت قرار بگیرند. این امر به دلیل تأثیر منفی است که معلمان خشن می توانند بر کودکان داشته باشند.

🔠 انتظارات بالا: کودکانی که انتظارات بالایی از آنها می رود، ممکن است بیشتر در معرض خشونت قرار بگیرند. این امر به دلیل استرس و فشاری است که انتظارات بالا می تواند ایجاد کند.

🔠 عدم حمایت: کودکانی که احساس می کنند از مدرسه و معلم حمایت نمی شوند، ممکن است بیشتر در معرض خشونت قرار بگیرند. این امر به دلیل انزوا و تنهایی است که عدم حمایت می تواند ایجاد کند.

🔠 فقدان برنامه های ضد خشونت: کودکانی که در مدارسی تحصیل می کنند که فاقد برنامه های ضد خشونت هستند، ممکن است بیشتر در معرض خشونت قرار بگیرند. این امر به دلیل فقدان آموزش و آگاهی است که برنامه های ضد خشونت می توانند فراهم کنند.

۱

@thinkpluswithus
#dr_morris_setudegan

🔠 راه حل ممکن برای رویارویی با خشونت در کودکان

برای حل مشکل خشونت و کتک زدن کودکان در مدرسه، لازم است دلایل زمینه‌ای این رفتار شناسایی و برطرف شود. برخی از راهکارهای کلی برای حل این مشکل عبارتند از:

🔠 آموزش مهارت‌های حل مسئله و کنترل خشم به کودکان

🔠 آموزش همدلی و احترام به کودکان

🔠 نظارت بر رفتار کودکان در مدرسه و مداخله در صورت لزوم

🔠 تشویق کودکان به رفتارهای مثبت و سازنده

🔠 ایجاد محیطی امن و حمایتی در مدرسه

🔠 همکاری با والدین و اولیای دانش‌آموزان برای حل مشکل

🔠 در صورت لزوم، ارجاع کودک به متخصص و روانشناس برای دریافت کمک حرفه‌ای

#️⃣منابع
در اینجا تعدادی از منابع در مورد نقش والدین، جامعه، مدرسه و معلم در شکل گیری خشونت در کودکان آورده شده است:

در مورد موضوع خشونت در مدرسه، می‌توانید به کتاب‌های متخصص در زمینه روان‌شناسی، تربیت کودکان، و مسائل اجتماعی مراجعه کنید.

1. "The Bully, the Bullied, and the Bystander"
نوشته Barbara Coloroso
این کتاب به بررسی دینامیک‌های خشونت در مدرسه می‌پردازد و راه‌هایی برای پیشگیری از آن ارائه می‌دهد.

2. "Bullying Prevention and Intervention: Realistic
Strategies for Schools"
نوشته Susan M. Swearer, Dorothy L. Espelage, و Scott A. Napolitano
این کتاب به تحلیل و ارائه راهکارهای واقعی برای جلوگیری از خشونت در مدارس می‌پردازد.

3. "No More Bullies: For Those Who Wound or Are Wounded"
نوشته Frank Peretti
این کتاب به نگاهی از داخل به خشونت در مدارس و تاثیرات آن بر دانش‌آموزان می‌انجامد.

4. "Bully: An Action Plan for Teachers, Parents, and Communities to Combat the Bullying Crisis"
نوشته Lee Hirsch و Cynthia Lowen
این کتاب به معرفی راهکارها و اقدامات مشترک معلمان، والدین و جوامع برای مقابله با بحران خشونت مدرسه اختصاص دارد.

5. "Odd Girl Out: The Hidden Culture of Aggression in Girls" نوشته Rachel Simmons
این کتاب به بررسی خشونت مخفیانه در دختران و روش‌های مقابله با آن می‌پردازد.

پایان


۲

@thinkpluswithus
#dr_morris_setudegan

🔠دکتر موریس ستودگان

اموزش مهارت های مقابله ای به کودکان

بچه ها باید مهارت هایی را بیاموزند تا احساسات خود را به شیوه ای سالم مدیریت کنند. آموزش مهارت های مقابله ای که می تواند به آنها کمک کند با ترس های خود روبرو شوند، خود را بتوانند آرام کنند و همچنین دوباره بعد از تجربه و مقابله با سترس شادی روزمره را تجربه کنند، و این برای شکل گیری شخصیت کودکان بسیار مهم است.

اموزش تکنیکهای صحیح به کودکان کمک می‌کنند تا هم احساسات خود را درک کنند و هم به نحوی سالم به آنها واکنش نشان دهند. برخی از تکنیک‌های مهارت مقابله‌ای در کودکان عبارتند از:

1️⃣ انعطاف‌پذیری: به کودکان یاد دهیم که در مواجهه با مشکلات انعطاف‌ پذیر باشند و برای تغییرات پذیرش‌ لازم را داشته باشند.

2️⃣ ترکیب تمرکز: کمک به کودکان برای بهبود توجه و تمرکزشان تا بتوانند با دقت به مسائل روبرو و احساس خود در انزمان بپردازند.

4️⃣ تنفس عمیق: یادگیری تنفس عمیق به کودکان کمک می‌کند تا در لحظات استرس آرام بگیرند. کودک می تواند چشمان خود را ببندد و تصور کند که در یک مکان آرامش بخش مانند ساحل یا جنگل است و تنفس آرام و دیافراگمی انجام دهد.

4️⃣ مدیریت خشم: به کودکان یاد دهیم که چگونه احساس خشم خود را در زمان استرس کنترل کنند و به جای آن از راه‌های مثبت برای حل مسئله استفاده کنند.

5️⃣ توانایی حل مسئله: به کودکان بیاموزیم که چگونه مشکلات را تجزیه و تحلیل کنند و راه‌حل‌های ممکن را خودشان، با کمک والدین یا دوستان مورد اعتماد بیابند.

6️⃣ ایجاد شبکه ارتباطی: تشویق کودکان به ایجاد روابط اجتماعی مثبت و معنادار با دیگران تا در زمان نیاز به پشتیبانی دیگران دسترسی داشته باشند.

7️⃣ تماشا و تعامل مثبت: نشان دادن چگونگی مدیریت مثبت احساسات و رفتار در مواجهه با مشکلات به کودکان با تماشای مدل‌های مثبت و تعامل با آنها در خانواده کمک می‌کند.

با توجه به سن و شخصیت کودک، تکنیک‌های مختلف ممکن است مؤثرتر باشند.

8️⃣ آرامش: کودکان می‌توانند یاد بگیرند که چگونه با استفاده از تکنیک‌های آرامش بخش مانند تنفس عمیق، تجسم یک صحنه ارام بخش، آرامش خود را حفظ کنند. یک سفر تخیلی به یک جای زیبا و آرام که کودک قبلا تجربه کرده را به او آموزش دهید.

9️⃣تحلیل مشکل: کودکان می‌توانند یاد بگیرند که چگونه مشکلات را به مراحل کوچک‌تر تقسیم کنند و راه حل‌هایی برای آن‌ها پیدا کنند.

0️⃣1️⃣ مدیریت احساسات: کودکان می‌توانند یاد بگیرند که چگونه احساسات خود را شناسایی کنند و آن‌ها را به شیوه‌ای سالم ابراز کنند. به عنوان مثال به کودک خود برون ریزی را بیاموزید. یا با شخص مورد اعتمادش در مورد اعتمادش صحبت کند یا در دفترچه ای بنویسد.


1️⃣1️⃣ مقابله با استرس: کودکان می‌توانند یاد بگیرند که چگونه با موقعیت‌های استرس‌زا کنار بیایند و از نظر جسمی و روحی سالم بمانند. آنها می‌توانند یاد بگیرند که چگونه استرس را نسبی کنند و به سلامت خود اهمیت دهند.

2️⃣1️⃣ارتباطات: هنگامی که کودک می خواهد چیزی را به کسی بگوید، می تواند از مهارت های ارتباطی خود برای بیان نیازها و خواسته های خود به شیوه ای مؤثر استفاده کند. به عنوان مثال، کودک می تواند به جای اینکه فریاد بزند یا گریه کند، به والدین خود بگوید که چه چیزی او را ناراحت کرده است.


آموزش مهارت‌های مقابله‌ای به کودکان می‌تواند به آن‌ها کمک کند تا با چالش‌های زندگی کنار بیایند و بزرگسالانی سالم و موفق شوند.

ادامه دارد...

۱



@thinkpluswithus
#dr_morris_setudegan

©️ نقش والدین در اموزش مهارت های مقابله ای

در اینجا چند تکنیک دیگر برای آموزش مهارت های مقابله ای به کودکان در زندگی روزمره توسط والدین آورده شده است:

➕ الگوی خوبی باشید. کودکان از طریق مشاهده یاد می گیرند، بنابراین مهم است که خودمان از مهارت های مقابله ای سالم استفاده کنیم. وقتی با موقعیت های استرس زا روبرو می شویم، آرامش خود را حفظ کنیم و به روشی مثبت با آنها کنار بیاییم.

➕ با فرزندمان صحبت کنیم. در مورد اهمیت مقابله با استرس و نحوه انجام آن با فرزندمان صحبت کنیم. به آنها بگوییم که همه افراد گاهی اوقات احساس استرس می کنند و اشکالی ندارد که کمک بخواهند. استرس مثبت را به آنها بیاموزیم.

➕ به فرزندمان کمک کنیم تا نقاط قوت خود را شناسایی کند. به فرزندمان کمک کنیم تا نقاط قوت و توانایی های خود را شناسایی کند. این به آنها کمک می کند تا اعتماد به نفس بیشتری داشته باشند و با موقعیت های استرس زا بهتر کنار بیایند. می‌توانیم از خودمان چندین مثال بزنیم.

➕ فرصت هایی را برای فرزندمان فراهم کنیم تا مهارت های مقابله ای خود را تمرین کنند. به فرزندمان فرصت هایی بدهیم تا مهارت های مقابله ای خود را در موقعیت های واقعی تمرین کنند. این می تواند شامل کمک به آنها در حل یک مشکل، مقابله با یک احساس دشوار یا کنار آمدن با یک موقعیت استرس زا باشد.

➕از فرزندمان حمایت کنیم. از فرزندان مان حمایت کنیم و به انها بگوییم که به او باور داریم. این به آنها کمک می کند تا احساس امنیت و اعتماد به نفس بیشتری داشته باشند و با موقعیت های استرس زا بهتر کنار بیایند.

پایان

🔠 منابع
در اینجا چند کتاب در مورد آموزش مهارت های مقابله ای به کودکان!

🔠 مهارت های مقابله ای برای کودکان
نوشته دکتر جان دیسنر

🔠چگونه به کودکان خود کمک کنیم تا با استرس کنار بیایند
نوشته دکتر جودی مورگان

🔠 راهنمای والدین برای مقابله با استرس کودکان
نوشته دکتر سوزان کندی

🔠مقابله با استرس برای کودکان نوشته دکتر جنیفر شیلتون

🔠 مهارت های مقابله ای برای کودکان و نوجوانان
نوشته دکتر توماس هریس

۲



@thinkpluswithus
#dr_morris_setudegan