سلطان بافتن
«سلطان باف‌وتاب»
(Sultan of Spin)
■
ویدیو: بریده‌ای از فیلم
Thank you for smoking ‌

در این سکانس نیک نیلر که از استادان بافتن و پیچاندن است برای فرزندش نمونه‌ای از روش کار خود را اجرا و بازنمایی می‌کند: نیلر به جای نشان‌دادن مزیت‌های طعم وانیل و بستنی وانیلی در هم‌سنجی با موضع فرضی طرف مقابل مباحثه، طعم شکلات و بستنی شکلاتی، در «برتری شکلات»، ابهام می‌آفریند و با بهره‌گیری از شگرد بازقالب‌بندی، توجه را از موضوع اصلی به چیزی به کلی نامربوط می‌گرداند.
 
تصویرها: نمونه‌های از کاربرد عبارت Sultan of Spin  در رسانه‌ها
 
■
 
 
به نظر می‌رسد سلطان‌های استعاریِ کنایه‌آمیزِ به‌تازگی رواج‌یافته در رسانه‌های فارسی برگرفته از بازهدف‌بخشی به وام‌واژه‌ی «سلطان» در رسانه‌های بریتانیایی و آمریکایی باشد. این واژه که خاستگاه آن عربی است احتمالاً از رهگذر ترکی به انگلیسی راه یافته است و در آن‌جا صرف‌نظر از دلالت رایج و اولیه‌‌ی آن، در سه دهه‌ی اخیر کاربرد تازه‌ای یافته است. از سلطان حقه‌ها (Sultan of scams) تا سلطان کثافت‌کاری (Sultan of sleaze) در این میان لقب Sultan of Spin از همه جالب‌تر است.
این لقب نخستین‌بار در دهه‌ی ۱۹۹۰ برای آلستر کمپبل مدیر روابط عمومی دولت بلر به کار رفت‌. چند سال بعد پیتر مندلسون( مدیر ارتباطات حزب کارگر، وزیر تجارت و..‌) که از پایه‌گذاران بافتن و تاب‌دادنِ گفتمانی در دهه‌ی ۱۹۸۰ بود با همین لقب خوانده و نواخته شد. مطبوعات ایالات متحده نیز با الهام از رسانه‌های بریتانیا از دیوید گرگن (مشاور کاخ سفید در دوره‌ی کلینتون) با این لقب یاد کردند‌. سلطان بافتن (یا سلطان باف‌وتاب) در قیاس با دیگر سلطان‌های نوپای کنایه‌آمیز از این جهت توجه‌برانگیزتر است که پیدایش آن تقریباً با پیدایش شخصیتِ spin doctor  و گسترش ناگهانی نقش‌آفرینی‌‌اش هم‌زمان است: دهه‌‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰. افراط در بهره‌گیری از شگردهای گفتمانیِ بافتن و پیچاندن از اقبال عمومی به گفتمان‌های انتقادی کاست، چه این‌که نخستین نمونه‌های این رفتار زبانی، افسوس‌مندانه، در حاملان رسمی چنان گفتمانی نمودار شده بود. نمی‌توان در پاگرفتن دوباره‌ی گرایش‌های واپس‌گروانه در سپهر عمومی اروپا و آمریکا نقش کارشناسان رسانه‌ای حزب کارگر در پیچاندن افکار عمومی و مدیریت رسانه‌ها را نادیده گرفت. دیری نپایید که در اروپا و ایالات متحده از اثرگذاری شگردهای کلاسیک‌شده‌ی تاب‌دادن و پیچاندن کاسته شد و شماری از پیشگامان آن تنها چند سال پس از اوج‌گیری این شگردها در وصف پیامدهای اعتمادزدایانه‌ی آن، قلم‌های‌ روزگاری شکرخای‌شان را فرسودند. برای نمونه بنگرید به مقاله‌ی‌ پیتر مندلسون، پیش‌کسوت این «فنِ ناشریف»، در گاردین با عنوان چگونه بافتن به ضرر ما تمام شد (How spin turned on us). آن بلاغت رسانه‌‌ای سرانجام «موجب حرمان» شد و رویگردانی دیرهنگام از آن نیز چنان توان خودآگاهانه‌ای نداشت که از آن تجربه‌ها، در مقیاس کلان، رشد و تکامل بیافریند. درست است که از پسِ آن دوران شماری از زبان‌وران با شناساییِ نخستین نشانه‌های تاب‌دادن و پیچاندن نمودهای بی‌سابقه‌ای از بی‌اعتمادی را به اجرا می‌گذاشتند؛ با‌این‌حال واکنش آلرژیک به آن رفتار گفتمانی به خودی خود توانایی‌های زبان‌ور را در تشخیص نمودهای رنگارنگ دست‌کاری‌های گفتمانی و شعبده‌های زبانی توسعه نمی‌دهد. آن واکنش آلرژیک و اشمئزاز عمومی از کارشناسان فصیح‌ بافتن و پیچاندن، بیش از هر چیز دیگر، به دل‌زدگی از اصل‌های اعلام‌شده آن‌ها و سپردن بخش‌های مهمی از سپهر عمومی به نشردهندگان اطلاعات نادرست انجامید و سررسیدن آن دوران به فرارسیدن دوران پرمخاطره‌ی انتشار عمدی اطلاعات نادرست و گسترش چرندپردازی. می‌‌توان هم‌چنان یاوه‌های ونس و ماسک را از عطرپاشی‌ها و دست‌کاری‌های گفتمانی کمپبل و مندلسون بسیار تحمل‌‌ناپذیرتر دانست. با‌این‌حال آن‌چه زمینه‌ی پاگرفتن دوباره‌ی گفتمان زیان‌بار امثال‌ وَنس را فراهم کرد، از جمله، همان اصرار امثال مندلسون به در شکر غلتاندن رسوایی‌ها و ناروایی‌ها بود‌. باورشان شده بود که «از منقار بلاغت‌شان آب حیوان می‌چکد» و «مدعی هیچ‌اش هنر» نیست؛ غافل از این‌که با کشاندن دوباره‌ی بازی به میدان فصاحت و بلاغت و ابزارهای گفتمانی و شگردهای زبانی، آن هم از موضع یک گفتمان انتقادی، آن هم از موضع یک گفتمان انتقادیِ به‌ سختی احیاشده، آن هم از موضع یک گفتمان انتقادیِ به‌سختی جان‌به‌در‌برده از تداعی‌های هول‌انگیز شماری از نمایندگان بدنام و بدسابقه‌اش، دیگرانی از راه خواهند رسید، با -خویش‌ -تکلیف‌روشن‌تر، در به ‌زبان گرفتنِ زبان‌وران کارآزموده‌تر، که درست در همان میدان بر فهم ایشان از بلاغت بالا می‌آورند؛ بیلیونرهایی که با جعل ویژگی‌های گویشیِ نام‌نیافتگان شگردهای گفتمانیِ کارسازتری را به کار می‌اندازند و «زاغ کلک» ایشان را درسته می‌بلعند.
 
■آنَک