¤ در خبرها آمده بود که خیابانی در شهر تاریخی ری به نام زنده‌یاد دکتر حسین کریمان (د. ۱۳۷۲ش)، ادیب و مورخ و ری‌شناس برجسته، نام‌گذاری شده‌است. خبر را برای حضرت استادی دکتر هادی عالم‌زاده فرستادم و این پیام خواندنی را دریافت کردم:

¤ «به‌نام خدا
شادروان دکتر حسین کریمان که دو سال تحصیلی بخت و افتخار شاگردی او را در دوره لیسانس داشته‌ام از معدود استادانی بود که بسیار از‌ او آموخته‌ام: ۱. شرح و تفسیر بخشی از‌ قصیده مشکل و طویل خاقانی شروانی با عنوان "مرآت الصفا در حکمت و تکمیل نفس" ( مرا دل پیر تعلیم است و من طفل زبان دانَش/ دم تسلیم سر عشر و سر زانو دبستانش)؛ ۲. بخشی از "قصیده عینیّه" ابن‌سینا به عربی (هبطت الیک من المحل الارفعِ/ ورقاء ذات تعزّز و تمنّعِ)
۳. قراءت و ترجمه بخشی از " کلیله و دمنه " ابن‌مقفّع به عربی؛ ۴. حُسن خلق و ادب و تزاکت که نه بخت یاری کرد و نه از استعداد خداداد بهره لازم داشتم که از آنها بهره ای برم.
در خور ذکر است که افزون بر وقوف بر فقه و معارف اسلامی در حد اجتهاد، خط نسخ و ثلث را بسیارخوش می‌نوشت. متن کلیله و دمنه ابن‌مقفّع را چندان خوش با گچ بر تخته می‌نوشت که معلمان بعد از او دریغ می‌آمدشان آن را ‌‌بزدایند.
روانش شاد و جلیس انبیاء و اولیاء باد!

به آموخته‌هایم از محضر شادروان حسین کریمان باید شرح چند غزل از حافظ را نیز بیفزایم.
با حافظ و حافظ‌اندیشان محشور باد!»

@HistoryandMemory

¤ «ما هشت دانشجوی ایرانی بودیم که در آلمان در عهد «احمد شاه» تحصیل می‌کردیم. روزی رئیس دانشگاه به ما اعلام نمود که همۀ دانشجویان خارجی باید از مقابل امپراطور آلمان رژه بروند و سرود ملی کشور خودشان را بخوانند. ما بهانه آوریم که عدۀ‌ مان کم است. گفت: اهمیت ندارد. از برخی کشورها فقط یک دانشجو در اینجا تحصیل می‌کند و همان یک نفر، پرچم کشور خود را حمل خواهد کرد، و سرود ملی خود را خواهد خواند.
چاره‌ای نداشتیم. همۀ ایرانی‌ها دور هم جمع شدیم و گفتیم ما که سرود ملی نداریم، و اگر هم داریم، ما به‌یاد نداریم. پس چه باید کرد؟ وقت هم نیست که از نیشابور و از پدرمان بپرسیم. به راستی عزا گرفته بودیم که مشکل را چگونه حل کنیم.
یکی از دوستان گفت: اینها که فارسی نمی‌دانند. چطور است شعر و آهنگی را سر هم بکنیم و بخوانیم و بگوئیم همین سرود ملی ما است… کسی نیست که سرود ملی ما را بداند و اعتراض کند.
اشعار مختلفی که از سعدی و حافظ می‌دانستیم، با هم تبادل کردیم. اما این شعرها آهنگین نبود و نمی‌شد به‌صورت سرود خواند.
بالاخره من(دکتر گنجی) گفتم: بچه‌ها، عمو سبزی‌فروش را همه بلدید؟. گفتند: آری. گفتم: هم آهنگین است، و هم ساده و کوتاه. بچه‌ها گفتند: آخر عمو سبزی‌فروش که سرود نمی‌شود.

گفتم: بچه‌ها گوش کنید! و خودم با صدای بلند و خیلی جدی شروع به خواندن کردم: «عمو سبزی‌فروش . . . بله. سبزی کم‌فروش . . . بله. سبزی خوب داری؟ . . . بله»

فریاد شادی از بچه‌ها برخاست و شروع به تمرین نمودیم. بیشتر تکیۀ شعر روی کلمۀ «بله» بود که همه با صدای بم و زیر می‌خواندیم. همۀ شعر را نمی‌دانستیم.

با توافق هم‌دیگر، «سرود ملی» به این‌صورت تدوین شد:

عمو سبزی‌فروش! . . . بله
سبزی کم‌فروش! . . . .. بله
سبزی خوب داری؟ . . بله
خیلی خوب داری؟ . . . بله
عمو سبزی‌فروش! . . . بله
سیب کالک داری؟ . . . بله
زال‌زالک داری؟ . . . . . بله
سبزیت باریکه؟ . . . . . بله
شبهات تاریکه؟ … . . . . بله
عمو سبزی‌فروش! . . . بله

این را چند بار تمرین کردیم. روز رژه، با یونیفورم یک‌شکل و یک‌رنگ از مقابل امپراطور آلمان، «عمو سبزی‌فروش» خوانان رژه رفتیم. پشت سر ما دانشجویان ایرلندی در حرکت بودند. از «بله» گفتن ما به هیجان آمدند و «بله» را با ما همصدا شدند، به‌طوری که صدای «بله» در استادیوم طنین‌انداز شد و امپراطور هم به ما ابراز تفقد فرمودند و داستان به‌خیر گذشت.»

¤ از خاطرات دكتر جلال گنجي (فرزند سالار معتمد گنجی نیشابوری) در
فصلنامۀ «ره‌ آورد»، ش ۳۵، ص ۲۸۶.

@HistoryandMemory

مطالعه‌ای ارزنده، پرمایه و خواندنی درباره دولت فاطمیان مصر

‌‌«دولت فاطمیان در مصر» نوشته ایمن فؤاد سید، ترجمه‌ اسماعیل باغستانی

‌‌حیات سیاسی و فرهنگی و اداری فاطمیان را معمولاً به دو بخش متمایز تقسیم می‌کنند، بخش نخست شامل دوران فعالیت‌های آنان در مغرب که برهه‌ی زمانیِ پیش از تأسیس خلافت تا انتقال به مصر را دربرمی‌گیرد؛ بخش دوم دوره‌ی انتقال به مصر تا سقوط دولت فاطمی. با توجه به این تقسیم‌بندی، نوع فعالیت‌ها و تاریخ سیاسی و تمدنی فاطمیان نیز به دو قسم متمایز تقسیم می‌گردد. دوران اول از بساطت بیشتری برخوردار است. اما، در دوران دوم، دولت فاطمیان شالوده و نظام پیچیده‌تر و کارآمدتری را می‌ریزد و به ضرورت، در رقابت با خلافت عباسی، به تقلید و ابداع نظام‌ها و سازوکارهای سیاسی و دینی و آئینی و تشکیلاتی پیشرفته‌تری دست می‌یازد.
کتاب دولت فاطمیان در مصر به نظر می‌رسد تازه‌ترین و کامل‌ترین کتابی باشد که با تفصیل کافی و با استناد به اهّم منابع و تحقیقات قدیم و جدید به بررسی هر دو مرحله‌ی تاریخ فاطمیان پرداخته است.

@neypub
@HistoryandMemory

فهرست و مقدمه کتاب ‌‌«دولت فاطمیان در مصر» ایمن فؤاد سید، ترجمه‌ اسماعیل باغستانی

@neypub
@HistoryandMemory

رُبع خراسان يا رَبع خراسان؟ | هادی عالم‌زاده

اگرچه هر كس متن لسترنج(جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى، صفحه ٤٠٨) را با دقت بخواند پاسخ درست را درمى‌يابد، اما چون كسانى، حتى برخى از مؤلفان فاضل، در خواندن و فهم درست آن به خطا رفته‌اند، در چند بند به منشأ بروز خطا و بيان جهات و مستنداتِ صورت درست اين مصطلح جغرافيايی مى‌پردازد.

معنى لغوى
١.رُبع/ rub’ لفظى است عربى (جمع آن اَرباع و رُبوع) و در فرهنگ‌هاى فارسى و عربى به معنى يک چهارم/ چهاريک /چارَک آمده؛ و از همين ريشه است تَربيع به معنى چهار بخش كردن، نظيرثُلث و تثليث (يک سوم و سه بخش كردن) و خُمس و تَخميس( يک پنجم و پنج بخش كردن) و نظاير اين‌ها. اين واژه در منابع رياضى، نجومى و جغرافيايى، افزون برمعنى لغوى، به مفهوم اصطلاحى هم به كار مى‌رود، مانند " رُبعِ كارى" آلتى است نجومى مصنوع بر مقنطرات خط اِستواء...، و "رُبعِ مُقبِل" و " رُبعِ مُدبِر" دو اصطلاح در علم تنجيم (دهخدا).
٢.رَبع / rab’نيز عربى است (جمع آن رِباع، رُبوع، اَربُع و اَرباع) به معنى سراى، خانه، منزل و پيرامون خانه. اين لفظ بدين معنى، در عربى فراوان و در فارسى كمتر به كار رفته است، از جمله در فارسى:
كدامين رَبع را بينى ربيعى
كزآن بُقعه برون نايد بقيعى (نظامى )

يكى مرد شيرين و خوش طبع بود
كه با ما مسافر در آن رَبع بود (سعدى)

اى ساربان منزل مكن جز در ديار يار من
تا يک زمان زارى كنم بر رَبع و اَطلال و دِمَن
رَبع از دلم پر خون كنم خاک دِمَن گلگون كنم
اَطلال را جيحون كنم از آب چشم خويشتن ( اميرمعزّى)

رَبع/ rab’ در نثر مصنوع فارسى نيز به كار رفته، مانند "سَبعِ شِداد از آن سُبعى و رَبعِ شَدّاد از آن رُبعى"( ترجمه محاسن اصفهان )؛ مراد از "رَبع شَدّاد" در اين جمله بناى كهن تاريخی منسوب به شدّاد، پادشاه افسانه‌اى قوم عاد/ هود نبى است. بدين معنى و مفهوم "رَبع رشيدى" در تبريز نيز مشهور است. نكته درخور توجه اين كه رَبع/ rab’ در منابع جغرافيائى، خاصه ياقوت در مقدمه معجم البلدان كه مصطلحات مهم جغرافى‌نويسان را برشمرده و توضيح داده، متعرّض اين واژه نشده است.

منابع و مآخذ
نخستين مأخذ مشهور و دمِ دست ترجمه فارسى لسترنج ( ص ٤٠٨) است كه تعبير يا اصطلاح " رُبع/ rub’ را شايع كرده است. عين جمله مورد بحث اين است:
"ايالت خراسان در دوره اعراب، يعنى در قرون وسطى، به چهار قسمت، يعنى چهار ربع تقسيم مى گرديد و هر ربعى به نام يكى از چهار شهر بزرگى كه در زمان هاى مختلف كرسى [ / مركز ] آن ربع يا كرسى تمام ايالت واقع گرديدند و عبارت بودند از نيشابور و مرو و هرات و بلخ خوانده مى‌شد. " امعان نظر بر "چهار قسمت" و به خصوص واژه "تقسيم" دليل روشنى است كه مراد نويسنده از "چهار ربع" و "هر ربعى" رُبع / rub’ / يک چهارم باشد، نه رَبع/ rab’ به معنى سراى و خانه و منزل و... .
اما پرسش تلفنى جناب آقاى دكتر پنجه در اين باب كه منشأ آن كتاب نُزهة القلوب مستوفى (به تصحيح دكتر محمد دبيرسياقى) بود، اين بنده را به عرضه دلايل و شواهد وافى به مقصود برانگيخت. نخستين چيزى كه به ذهنم خطور كرد مراجعه به متن انگليسى لسترنج بود. از اين رو از او خواستم متن انگليسى را ببينند. به بركت الطاف خفيّه و جليّه الهى كه در رايانه و گوگل و نظاير و اخوات آن‌ها تجلّى يافته، متن انگليسى به سرعتى كمتر از سرعت حاضر شدن تخت بلقيس توسط آصَف بن بَرخيا نزد سليمان نبى- على نبينا و عليه السلام- پيش روى نهاده شد( دور باد تشبيه دكترپنجه به آصَف و من بنده به سليمان، چون فرق است ميان تمثيل و تشبيه). عبارت انگليسى لسترنج اين است:

“Arab or medieval Khura’sa’n is conveniently divided into four Quarters ( Rub’), named from the four great cities which at various times were, separately or conjointly, the capitals of the province, to wit Naysh’bur, Marv, Hera’t, and Balkh” (Cambridge, 1930, p.382).

⬇️
@HistoryandMemory

⬆️
پيدا است كه پژوهشگر كنجكاو به نقل و استنباط لسترنج بسنده و اعتماد نمى‌كند و لازم مى‌داند به منابع او مراجعه كند.
لسترنج در يک صفحه از مقدمه سرزمينهاى خلافت شرقى ( صفحه ٢٤ ترجمه فارسى) "فهرست اسامى جغرافى‌نويسان مسلمان را به ترتيب تاريخ تاليفات آنها " آورده كه به نظرمی‌رسد منبع و مستند او در سراسر كتاب بوده باشد؛ از اين روى مى‌توان براى رفع شُبهه و كسب اطمينان از صحت " رُبع/ rub’ / Quarter " به اين منابع مراجعه كرد.
به نظر می‌رسد استاد دكتر دبيرسياقى نه تنها نوشته لسترنج را نديده، به هيچ يک از اين منابع كهن جغرافيايی هم مراجعه نكرده و بى‌ملاحظات لازم علمى اين اصطلاح جغرافيايى را " رَبع / rab’ خوانده و با اين ضبط به چاپ رسانده است (نزهة القلوب، ص ۲۱۱؛ رَبع نشاپور).
اگرچه كهن‌ترين متنى كه ذكرى از ربع و ارباع به ميان آورده، فتوح البلدان بلاذرى (د. ٢٧٩ﻫ) است، اما گزارش او از وضوح كافى برخوردار نيست و تنها به ربع نيشابور و مركز آن "ابر شهر" و ارباع آن [ !؟ ] اشاره مى‌كند( چاپ دار و مكتبة الهلال، ص ٣٩١- ٣٩٢). پاسخ روشن و درست را ابن‌خرداذبه (د. ٣٠٠ﻫ.) در المسالک و الممالک به ما مى‌دهد كه سخن او ريشه در تقسيمات كشورى ايران دوره ساسانيان دارد. ابن خرداذبه مى‌نويسد: " نبدأ بالمشرق و هو ربع المملكة و نبدأ بذكر الخراسان و كانت تحت يدى اصبهذها باذوسبان و اربعة مرازبة، الى كلّ مرزبان رُبع خراسان، فرُبع الى مرزبان مرو الشاهجان و اعمالها، و رُبع الى مرزبان بلخ و طخارستان و رُبع الى مرزبان هراة و بوشنج و باذغيس سجستان... و رُبع الى مرزبان ماوراء النهر " [از خاور آغاز مى‌كنيم كه يک چهارم شاهنشاهى است و با ذكر خراسان كه در دست اسپهد آن، باذوسبان است و چهار مرزبان آن؛ هر مرزبان را چارَكى از خراسان در دست است: چارَكى در دست مرزبان مرو شاه جهان و پيرامون أن، چارَكى در دست مرزبان بلخ و تُخارستان، چارَكى در دست مرزبان هرات و پوشنگ و باذغيس سگستان ... و چارَكى در دست مرزبان فرارودان] (ص ١٨، دار صادر، ١٩٩٢). اصطخرى هم در ذيل "تربيع خراسان" - نه چهار رُبع - از نيشابور، مرو، هرات و بلخ به عنوان بزرگ‌ترين كوره/ خُرّهً / اِستان‌هاى خراسان نام برده ( المسالک و الممالک، چاپ محمد جابر عبدالعال، ص١٤٥). برخى از ديگرمنابع جغرافيايی سده‌هاى بعدى تا نزهة القلوب حمدالله مستوفى(د. ٧٥٠ ﻫ) نيز - احتمالاً به نقل يا اخذ ازبلاذرى و ابن خرداذبه – متعرض چهار رُبع خراسان شده‌اند ( ازجمله ياقوت، معجم البلدان، ٢/٣٥١) كه به درستى مدّعاى ضبط رُبع/ rub’ / Quarter / چارَک مى‌افزايد.

با ملاحظه اين مقدمات، جاى پرسش و شگفتى است كه دانشمندى نامور در ادب و تاريخ و فرهنگ‌نگارى، چون استاد دكتر محمد دبيرسياقى، چنين لغزيده باشد. گمان مى‌برم خاستگاه اين لغزش لغت نامه دهخدا بوده باشد. در لغت نامه زير واژه رَبع به معنى سرا و خانه و محله و ... و سپس تركيبات و مصطلحات وابسته به آن، اصطلاح جغرافيايى رُبع الخالى آمده، بدين شرح: "ربع الخالى. [ رَ عُل ] ( إ خ ) كويرى است ميان نجد و يمن و آنرا كوير دهناء نيز نامند. نام صحراى بزرگ جنوب شرقى عربستان.( يادداشت مرحوم دهخدا ). " و حال آن كه اولاً دهناء يا دهنا نام بيابان قوس مانند و باريكى است كه بيابان بسيار وسيع نَفود واقع در شمال جزيرة العرب را به ربع الخالى، ديگر بيابان وسيع واقع در جنوب، می‌پيوندد؛ ثانياً نام ربع الخالى در منابع قديم، از جمله معجم البلدان، نيامده و در اين منابع، آن را يَبرين و احقاف خوانده اند؛ ثالثاً در همه منابع و نقشه هاى اروپايى و داده‌هاى رايانه‌اى آن را Empety Quarter ناميده‌اند، يعنى رُبع الخالى، نه رَبع الخالى. شايد بتوان احتمال داد اروپاييان به دليل وسعت اين بيابان كه نزديک به يک چهارم / رُبع مساحت جزيرة العرب را در برمى‌گيرد، بدين نام خوانده باشند.

@HistoryandMemory

¤ مينُوى منسوب به مینو | هادی عالم‌زاده

سال‌ها پيش از آن كه تصور كنم روزى افتخار شاگردى - چه رسد به دوستىِ- استاد مجتبى مينوى نصيبم خواهد شد، با نام و برخى از آثار او آشنا بودم. اين آشنايى و آشنايى با بسيارى از چهره‌هاى شاخص ادب و هنر و فرهنگ ايران معاصر را مديون مجله سخن و مجله راهنماى كتاب بوده‌ام. تدريس ادبيات فارسى در دبيرستان‌ها مرا ناگزير مى‌ساخت تا از ادبيات و جريان‌هاى ادبى روز مطلع باشم و از اين روى در زمره مشتركان اين دو نشريه در آمده بودم. بختِ پذيرفته شدن در دوره دكترى «فرهنگ و تمدن اسلامى» در سال ١٣٤٥ بابِ آشنايى و شاگردى بزرگانى چون سيد حسن تقى‌زاده، استاد دكتر على اكبر فيّاض، دكتر فخرالدين شادمان، دكتر امير حسن يزدگردى، دكتر عبدالحسين زرين‌كوب، دكتر مهدى حميدى شيرازى ، ... و استاد مجتبى مينُوى را بر من گشود. حاصل اين بختيارى تنها آموزش رسمىِ مَدرسى نبود، گاه گفت‌و‌گوى‌هاى حاشيه‌اى(در باب سياست و شخصيت‌هاى سرشناس معاصر و متوّفى / علم رجال!) مفيدتر و جذاب‌تر از مباحث درسى بود. حضور هم-كلاسىِ دوست‌داشتنى و حافظ‌شناس و باذوقمان، شادروان دكتر حسينعلى هروى، كه به دليل تصدى سال‌ها رياست دفتر استاد بديع‌الزمان فروزانفر در دانشكده الهيات و معارف اسلامى، با بسيارى از چهره‌هاى شاخص علم و ادب و سياست ارتباط داشت، هم چنين ديگر هم‌كلاس فاضلمان، دكتر محمد حسن محجوب ( كتابدار سابق مجلس سنا و مدير عامل «شركت سهامى انتشار») كه با برخى از استادان سابقه آشنايى داشت امكان و زمينه سوق يافتن موضوع درس به گفت‌وگوى‌هاى حاشيه‌اى مفيد را آسان مى‌ساخت. اين حاشيه‌پردازى‌ها خاصه در درس «تاريخ اسلام» شادروان سيد حسن تقى‌زاده بيش رخ مى‌نمود. پيش از بيان هر چيز شايد ذكر نكته‌اى در باره تلفظ نام استاد جالب باشد. شنيده بودم كه بسيارى او را مينَوى/ Minavi مى‌نامند و برخى مينُوى/ Minovi . از او در اين باب پرسيدم. پاسخ داد: مينُوى/ Minovi منسوب به مينو/ بهشت صحيحح است و افزود كه مينورسكى / Minorski به من مى‌گويد كه هجاى اول نام ما شبيه هم‌اند. اين نام را خود به جاى نام‌خانوادگى پيشينش/ شريعتمدار يا شريعتمدارى برگزيده بوده است. نام خانوادگى خواهر ايشان هم كه صاحب تاليفاتى است و يكى دو بار با او ديدار داشتم، شريعتمدارى بود.
نخستين ديدارم با استاد در درس «شناخت منابع تاريخ اسلام» بود كه در كتابخانه او تشكيل مى‌شد. او هم‌كلاسان من، آقاى حسينعلى هروى و آقاى محمد حسن محجوب، را مى‌شناخت؛ از اين روى نخستين درس در فضايى بالنسبه صميمى آغاز شد. او در پشت ميز مستطيل بزرگى پشت به حياط مى‌نشست و ما سه تن در ديگر سوى ميز، رو به او و روى به حياط، مى‌نشستيم. يادداشت‌هاى خود را كه بر يک روى برگه‌هايى به اندازه فيش‌هاى مقوايى كتابخانه نوشته بود و خود آن‌ها را وُرَيْقات ( جمع وُرَيْقَه / مُصَغَر ورق / برگه‌هاى كوچك) مى‌خواند، يكى يكى بر مى‌داشت و با طمانينه و صداى درشت و حجيم خود و كمابيش شمرده برما املا مى‌كرد. (يك حاشيه كوتاه در باره صداى استاد مينُوى: نمى‌دانم آيا نوارى از صداى استاد مينُوى در دست هست يا نه؟ اما آن شادروان يک صفحۀگرامافون به من داده است كه در آن داستان «بازرگان و طوطى» ضبط شده و استاد مينُوى اين داستان را از آغاز تا بيت «گفت طوطى را چه خواهى ارمغان / كآرمت از خِطّۀ هندوستان» مى‌خواند و ابيات بعد را كه پاسخ طوطى به بازرگان است، خانم هما پرتوى، خواهر همسرش، مى‌خواند و سپس استاد بقيه داستان را مى‌خواند و به پايان مى‌بَرد.)
در حين نوشتن تقريرات استاد، به خاطر اشتغال به معلمى و به منظور كسب تجربه، كنجكاو شده بودم كه دريابم آيا آنچه تقرير مى‌كند عيناً يادداشت‌هاى روى برگه‌ها است يا از آن‌ها فقط به عنوان فهرست مطالب استفاده مى‌كند، اما از بيم سقط جمله يا كلمه‌اى از تقريرات چنان مشغول نوشتن بودم كه نتوانستم در آن جلسات اين موضوع را دريابم. اما بعدها بنا بر برخى قرائن و امارات دريافتم او تقريرات خود را از پيش انشاء و تدوين كرده از روى برگه‌ها بر ما املاء مى‌كرده است. اين تقريرات را خوشبختانه توانستم به منظور و عنوان يكى از منابع مطالعه دانشجويان دكترى گروه «تاريخ و تمدن ملل اسلامى» در پژوهشنامۀ فرهنگ و تمدن اسلامى ( سال ٢٢/ شماره ١/ بهار وتابستان ١٣٩٤/ ص ١-٦١) به چاپ برسانم.
داستان چگونگى امتحان اين درس كه پس از گذشت ماه‌ها برگزار شد نيز شايد روشنگر جنبه‌اى از منش و روش استاد مينوى باشد. در روز امتحان چنان كه معمول و متداول است انتظار داشتيم سؤال يا سؤالاتى از آنچه در كلاس مطرح شده بود و در تقريرات او آمده بود عرضه شود، اما همه غافل‌گير شديم. متن عربى مجلدات شش‌گانه معجم البلدان ياقوت حَموى را كه به جلسه امتحان آورده بود، ميان ما تقسيم كرد و امر فرمود تا هريك از ما مطالب ذيل نام يک شهر، روستا يا ... را ترجمه كنيم.
⬇️

⬆️
جزاين غافل‌گيرى درموضوع سؤالات، در جلسه امتحان با سه دانشجوى دوره دوم دكترى «گروه فرهنگ و تمدن اسلامى» آشنا شديم. اين دو تن از سه تن آدم‌هاى صاحب نفوذى بودند كه پس از مواجهه با چنين امتحان ناموجّه و نامتعارفى در صدد معارضه و مقابله با استاد مينُوى برآمدند و با مطرح كردن داستان ارزيابى نسخه خطى نوروز نامه خيام در جرايد آن روزها موجب تألم و تكدر خاطر استاد شدند: يكى سرهنگى بود با سمت آجودانى در شهربانى كل كشور و ديگرى صاحب منصبى بود در وزارت آموزش و پرورش كه پيش‌تر دبير ورزش شهبانو فرح بود در دبيرستان فرانسوى زبان در تهران .
پس از پايان يافتن درس شناخت منابع تاريخ اسلام در ارديبهشت يا خرداد ١٣٤٥ و اطلاع از اين كه كتابخانه استاد فاقد فهرست و فيش/ برگه مشخصات كتاب‌ها است از او خواستم اجازه دهند در تابستان كه مدارس تعطيل است به فيش كردن كتاب ها بپردازم. خوشبختانه پذيرفتند. غرض از عرض اين درخواست و تقبل بى‌مزد و منت اين زحمت دو چيز بود: يكى آشنايى مستقيم با منابع مطالعات اسلامى و ديگر ارتباط بيش‌تر با استاد و بهره بردن از محضر و اطلاعات فراوان و كم نظير او در حوزه مطالعات تاريخ و فرهنگ و تمدن اسلامى و احياناً جلب نظر و موافقت استاد در تاليف رسالۀ دكترى خود به راهنمايى او كه اگر چنين توفيقى دست مى داد افزون بر مباهات به نام او، عملاً روش‌هاى علمى تحقيق را از محضر استادى ممتاز و شاخص مى‌آموختم. چنين بود كه نزديک به يک سال، تا سفر او براى تدريس در دانشگاه پرينستون، هر روز ساعت‌ها در كتابخانه او مشغول تكميل برگه‌ها بودم.
خوشبختانه موافقت استاد با اين پيشنهاد افزون بر دو هدفى كه منظور و مقصود من بود، فوايد بيش‌ترى در بر داشت كه مطلقاً به ذهنم خطور نكرده بود: حضورمستمع آزاد در محاضرات و مذاكرات علمى و ادبى عصرانه‌اى كه در كتابخانه با نويسندگان و مترجمان و پژوهشگران تشكيل مى‌شد ، جلساتى كه در آن‌ها اخبار انتشارات تازه و نقد نظر در باب آن‌ها و بحث‌هاى تاريخى و ادبى و ... مطرح و گاه چندان گرم می‌شد و بالا مى‌گرفت كه به مجادله و ستيهندگى و قهر و آشتى مى‌انجاميد؛ و منِ دانشجوى نوآموز از همه اين گفت‌وگوى‌ها و نقد ونظرها و حتى مجادلات گاه منتهى به بد زبانى‌ها مى‌آموختم و تجربه مى‌اندوختم. در ساعاتى هم كه استاد تنها به خواندن و نوشتن سرگرم بود از مكالمات تلفنى او و شيوه پاسخ‌گويى به سؤالات كسانى كه سؤالى از او مى‌كردند بهره مى‌بردم. بارها شنيدم كه محكم خطاب به مخاطب مى گفت: «نمى‌دانم، بايد ببينم و پاسخ دهم». و مى‌رفت و پس از تجسس در موضوع مبادرت به پاسخ مى‌كرد.
ده بيست روز پيش از سفر استاد به آمريكا سرقت فرش گران‌بهايي همه را نگران ساخت و اداره آگاهى هم سارق را كسى آشنا به گوشه وكنار خانه تشخيص داد و انگشت اتهام به سوى نوكر و همسر او نشانه رفت كه اگرچه اثبات نشد اما به اخراج آنها انجاميد و خانه و كتابخانه بى‌مراقب گشت و استاد را با خاطره تلخى كه از سرقت كتاب‌هايش از كتابخانه قديم خود داشت سخت بيمناک ساخت. نقل كرد كه در سفر چندين سال پيش به انگستان براى حفظ كتاب‌هايم ازاحتمال هرنوع دستبرد با آن كه درِ ورودى كتابخانه را با گچ وآجر تيغه كرده بودم، پس از بازگشت از سفر چند ساله معلوم شد به كتابخانه راه يافته‌اند و بسيارى از كتاب‌هاى ارزشمند را كه بعضاً بسته به جانم بودند به يغما برده و فروخته اند. مى‌گفت: بسيارى از آن‌ها را با مشقت بسيار در كتاب فروشى‌ها يافتم و بازخريدم.
اين داستان – بى‌ورود به جزييات آن – منتهى به اين شد كه به پيشنهاد استاد دكتر اميرحسن يزدگردى (كه آشنايى ناچيز خود با ادبيات فارسى را مديون كسب فيض چند ساله از محضر او مى‌دانم) حفظ و حراست خانه و كتابخانه بر دوش من نهاده شد. نگهدارى از خانه و كتابخانه‌ای چنين عزيز و گران‌قدر در غياب دو ساله استاد مشكلات و مشقاتى در بر داشت كه خدا را شكر با روسپيدى اين كمترين و خشنودى استاد به انجام رسيد. نامه‌هايى كه استاد در مدت اقامت خود از آمريكا برايم فرستاده، گوياى برخى از مشكلات و مسائلى بوده كه بر من و در خانه و كتابخانه گذشته است و نيازى به طرح و بسط آن‌ها نيست، جز اين كه در اين مدت هم سعادت و افتخار آشنايى با تنى از دوستان استاد كه براى كسب خبر از وضع كتابخانه می‌آمدند، از جمله شادروانان استاد دكتر يحيى مهدوى و ايرج افشاركه دورادور می‌شناختم شان نصيبم شد.

¤ ماهنامه اندیشه پویا ـ شماره ۷۴ ـ تیر و مرداد ۱۴۰۰، صص ۶۶-۶۷.

@HistoryandMemory

تقریرات استاد مجتبى مینُوی در تاريخ و تاريخ‌نگارى

آن‌چه در اين صفحات مى‌آيد تقريرات شادروان، استاد مجتبى مينوى است که در طى سال تحصيلى ۱۳۴۷-۱۳۴۸ شمسى با عنوان «تاريخ و تاريخ‌نگارى در اسلام» در مقطع دکترى رشتة «فرهنگ و تمدن اسلامى» در دانشکدة الهيات و معارف اسلامى دانشگاه تهران ايراد شده است. اکنون پس از قريب به نيم قرن، بنده سَماع خود از آن تقريرات را که فى‌المجلس و با شتاب تحرير مى‌کردم و غالباً شب‌هنگام در همان روز و گاه يکى دو روز بعدتر از سواد به بياض در‌مى‌آوردم عرضة علاقه‌مندان مى‌کنم.

عالم‌زاده، هادی، "تقریرات استاد مجتبى مینُوی در تاريخ و تاريخ‌نگارى" ، پژوهشنامۀ فرهنگ و تمدّن اسلامی (تحقیقات اسلامی سابق)، سال بیست و دوم، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۴، صص ۱-۶۱.
@HistoryandMemory

The Yarshater Center is pleased to announce that Volume XVI of Columbia University's Encyclopaedia Iranica has now been published by Brill (https://brill.com/flyer/noscript/61057). This bound volume replaces the older unbound fascicles XVI.1 through XVI.6 dating from 2012-2020. It covers the same alphabetical range, Kashan to Khorasan, but as a revised and expanded edition adds over forty pages of new material, incorporates numerous addenda and corrigenda as well as updated articles, and includes improved maps and color illustrations.

#تازه‌ها
#ایرانیکا
#جلدشانزدهم
@HistoryandMemory

«چنین گویند که در روزگار عمربن عبدالعزيز، رحمةُ اللهِ عَلَيه، قحط افتاد و مردم در رنج افتادند. قومی از عرب نزد وی آمدند و بنالیدند و گفتند: «يا أميرَالمؤمنین، ماگوشت‌ها و خون‌های خویش بخوردیم اندر قحط - یعنی که لاغر شدیم و لون‌ها زرد کردیم از نیافتن طعام - و واجب ما اندر بیت المال تو است. این مال یا [از] آنِ تو است یا [از] آنِ خدای، عزَّ و جلّ، و یا از آنِ بندگان خدای است. اگر از آنِ بندگان خدای است، از آنِ ماست؛ و اگر از آنِ خدای است، خدای را بدان حاجت نیست؛ و اگر از آن توست، تَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ [يوسف: ۸۸] - تفسیر چنان است که بر ما صدقه کن؛ که خدای، تعالی، مکافات کننده نیکوکاران است- تا از این تنگی برهیم؛ که پوست بر تن‌های ما خشک شده».
عمربن عبدالعزیز را دل بسوخت و آب به چشم اندر آورد، گفت: «همچنین کنم که شما گفتید». هم درساعت بفرمود تا کار ایشان بساختند و مقصود حاصل کردند. و چون خواستند که برخیزند و بروند، عمربن عبدالعزیز، رحمة الله عليه، گفت:
«ای مردمان، کجا می‌روید؟ چنان که [سخن] بندگان خدای، عزَّ و جلّ، با من گفتید، سخن من با خدای، تعالی، بگویید»؛ یعنی مرا دعا کنید. پس عرابیان روی سوی آسمان کردند و گفتند: «یا رب، به عزت تو که با عمر بن عبدالعزیز آن کنی که با بندگان تو کرده». چون دعا تمام کردند، هم دروقت ابری برآمد و بارانی سخت اندر گرفت، و از ژاله* یکی بر خشت پخته سرای آمد و به دو نیم شد، و از میان وی کاغذی بیرون آمد. نگاه کردند، بر وی نوشته بود: «هذه بَرَائةٌ من اللهِ العزيزِ الى عمر بن عبدالعزيز مِن النّار»؛ پارسی‌اش چنین بود که این امانی است از خدای، تعالی، مرعمر بن عبد العزيز را از آتش دوزخ».

¤ خواجه نظام‌الملک طوسی، سیرالملوک (سیاست‌نامه)، به‌کوشش محمود عابدی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۸ش، صص ۷۲-۷۳.

* ژاله = تگرک.
@HistoryandMemory

Fifteen ideas I’m proud of as I look back on my career:
1. Using family histories for studying Nishapur’s ulama
2. Applying logistic curves to the study of conversion
3. Analyzing the age structure of medieval Islamic education
4. Recognizing the disappearance of wheeled vehicles in Middle East during Late Antiquity
5. Tracing history of camel domestication and use
6. Highlighting the importance of hybrid camel (bukht) breeding
7. Discovering link between printed amulets and the Banu Sasan
8. Dividing history of animals into pre-domestic, domestic, and post-domestic
9. Coining concept Islamo-Christian Civilization
10. Finding evidence of early Islamic cotton boom in Iran
11. Describing pre-Mongol Iranian decline in late 11th-12th centuries
12. Tracing North African harnessing technology from Roman times to present
13. Separating history of wheels from history of wheelsets
14. Drawing attention of medieval Middle East climate history
15. Problematizing the history of the caster

Richard W. Bulliet

@HistoryandMemory

¤ بَلاذُری و کشتار مردم موصل: نمونه‌ای از پروپاگاندای عباسیان

در ۱۳۳ﻫ،یکسالی پس از پیروزی نهضت عباسیان و برآمدن خلافت عباسی، مردم موصل از پذیرش والی گُماشتۀ سَفّاح، محمد بن صُول، سرباز زدند. سفاح برادرش یحیی را با لشکری گران راهی آنجا کرد و این سپاه طی چند روز دست به کشتاری عظیم زدند و یازده هزار تا سی‌هزار تن را از دم تیغ گذراندند (برای گزارشی مفصل از این رویداد نک.: ازدی، تاریخ موصل، ۱۴۵-۱۵۴). یکی از مورخانی که این رویداد را روایت کرده مورخ بزرگ و نامدار احمد بن یحیی بَلاذُری (د.۲۷۹ﻫ.) است. او در گزارش این واقعه در اَنْساب الاَشْراف (تصحیح سهيل زكار و رياض الزركلی، ۴/۲۸۱) چنین آورده است:
« وَأَمَّا يَحْيَى بْن مُحَمَّد بْن عَلِيّ بْن عَبْدِ اللَّهِ
فَإِن أمِير الْمُؤْمِنيِنَ أَبَا الْعَبَّاس ولاه الموصل فجرد فِي أهلها السَيْف وهدم حائطًا كَانَ عَلَيْهَا. وَكَانَ أَهْل الموصل ثلاثة أصناف: خوارج ولصوصًا وتجارًا، فنادى منادي يَحْيَى: الصّلاة جامعة، فاجتمع النَّاس فأمر بقتلهم جميعًا وفيهم تجار وَكَانَ العامل عَلَى الموصل قبله محمد ابن صول ثُمَّ صار خليفته. وَقَدْ كَانَ ابْن صول يقتل وجوه أَهْل الموصل ليلًا ويلقيهم فِي دجلة، فَلَمَّا ولي يَحْيَى أمَره بمكاشفتهم وكانت ولايته فِي سنة ثَلاث وثلاثين ومائة، وَكَانَ أَهْل الموصل لشرارتهم يسمون خزر العرب».
بلاذری برای آنکه کشتار اهالی موصل را توجیه کند نخست آنان را به سه دسته تقسیم می‌کند: خوارج، دزدان و تاجران! برچسب خارجی در سرتاسر دوره اموی و عباسی بهانه مشروعی برای سرکوب مخالفان بود؛ تکلیف دزدان هم روشن است! امّا باید از مورخ بزرگ احمد بن یحیی بلاذری پرسید تاجران چرا باید کشته شوند! شگفتا که بلاذری به این سه اتهام اکتفا نمی‌کند و در پایان گزارش برای‌ آنکه به خواننده القاء کند که قتل‌عام موصلیان کار درستی بوده‌، برچسپی دیگر را هم اضافه می‌کند و می‌نویسد:« مردم موصل به‌واسطه شرارتشان خزرالعرب نامیده شده‌اند». خزران قومی ترک‌تبار و ساکن قفقاز بودند که در سده‌های نخست اسلامی بارها سرسختانه با سپاهیان مسلمان جنگیدند و بزرگ‌ترین مانع گسترش اسلام در اروپای شرقی بودند(نک. عالم‌زاده، ۸۵-۸۶؛ذیلابی، ۵-۲۴). خزرها در آن زمان از نظر مسلمانان نماد شرارت بودند و از همین‌روی بلاذری مردم موصل را بدانان مانند کرده‌است.

¤ برای گزارش‌های دیگر از واقعه نک. نظری پسیخانی و دیگران، «تاریخ‌های محلی ناحیه جزیره: گونه شناسی ساختاری و ارزیابی محتوایی»، تاریخ و تمدن اسلامی، شماره ۳۴، بهار ۱۴۰۰، صص ۸۱-۱۰۸.
https://jhcin.srbiau.ac.ir/article_17742.html

@HistoryandMemory

اگر ریشه‌های طالبان را در تاریخ بجوییم به امام اعظم ابوحَنیفه نعمان بن ثابت بن زوطی کابلی(د. ۱۵۰ﻫ.)، بنیانگذار مذهب حنفی، خواهیم رسید. امّا آن گریزان از قدرت کجا و این شیفتگان قدرت کجا! صاحبان قدرت دوبار، یک بار در دورۀ اموی و یک بار در دورۀ عباسی، کوشیدند تا او را به منصب قضاء گمارند، امّا او نپذیرفت. بار نخست یزید بن عمر بن هُبیره، والی اموی عراق(۱۲۸-۱۳۲)، به او پیشنهاد قضای کوفه را داد که سرباز زد؛ پس فرمان داد او را یکصد و ده تازیانه زدند در یازده روز، هر روز ده تازیانه (فضربه مائة سوط و عشرة أسواط في كل يوم عشرة أسواط)، امّا ابوحنیفه از رای خود بازنگشت (ﻧﻜ. خطبیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۳/ ۳۲۷-۳۲۸). بار دوم منصورخلیفه عباسی (ﺣﻜ. ۱۳۶-۱۵۸ﻫ) باربار کوشید تا ابوحنیفه را به قضای بغداد بگمارد، حتی سوگند خورد که این کار باید بشود، امّا او زیربار نرفت. سرانجام منصور او را به زندان بیافکند و در همانجا درگذشت (ﻧﻜ. همان، ۱۳/ ۳۲۹-۳۳۰).

@HistoryandMemory

¤ بنی‌امیه: آل‌فرعون

در جریان واقعۀ کربلا/ عاشوراء و پس از آن چندباری بنی‌امیه به آل‌فرعون تشبیه شده‌اند. در روایتی امام حسین (ع) در روز عاشوراء یکی از یاران خود زُهَیر بن قَیْن بَجَلی را به مومن آل‌فرعون تشبیه کرد (طبری، ۵/ ۴۲۷). زُهیر پیش از واقعۀ کربلا از هوداران عثمان (عثمانیه) و در جبهۀ مخالفان شیعه بود، با این همه در راه کوفه به لشکر امام حسین (ع) پیوست و در روز عاشوراء چند بار برای موعظه به سوی لشکر بنی‌امیه رفت. در بار آخر درحالی که مشغول موعظه بود يكى از یاران امام به سوی او آمد و گفت: «ابو عبدالله می‌گويد بيا، به دينم قسم، اگر مؤمن آل‌فرعون قوم خويش را اندرز گفت و كار دعوت را به كمال برد تو نيز اين قوم را اندرز گفتى و به كمال بردى، اگر اندرز و بلاغ سودمند افتد» (همانجا).
روایتی دیگر در دست است که در آن علی بن حسین، امام سجاد(ع)، وضع خاندان خود را پس از واقعۀ عاشوراء همچون وضع بنی‌اسرائیل در میان آل‌فرعون دانسته است. راوی، مِنْهال بن عَمرو اَسدی، آورده است: «علی بن حسین زین‌العابدین (ع) را دیدم و از او پرسیدم: چگونه صبح کردی؟(در روایت ابن‌اعثم: چگونه شب کردی؟). امام پاسخ داد: گمان نمی‌کردم پیری چون تو نداند که ما چگونه صبح کرده‌ایم! ما در میان قوم خود به گونه‌اى صبح كرديم كه بنى‌اسرائيل در ميان آل‌فرعون صبح مى‌كردند كه پسران آنها را مى‌كشتند و زن‌ها را زنده مى‌گذاشتند» (ابن‌سعد ۵/ ۳۳۵؛ ابن‌اعثم، ۵/ ۱۳۳؛ سید بن طاووس، ۲۲۹ ؛ ابن‌سعد در جایی دیگر (۵/ ۲۱۳) همین روایت را به نقل از محمد بن حنفیه هم آورده‌است) در روایت‌ها محل این دیدار بازار دمشق ذکر شده و از این روی روشن است که این دیدار پس از واقعۀ کربلا و در دوران حضور امام سجاد(ع) در شام صورت گرفته است. بر پایه همین تشبیه است که عمر بن عبدالعزیز، خلیفۀ پارسای اموی، نیز «مومن آل‌فرعون» نامیده شده است (ازدی، ۴).


¤ برای شواهد دیگر نک. نظری پسیخانی و دیگران،«بازتاب باورها و نگرش‌های شیعی در تاریخ موصل ابوزکریا اَزْدی (د.۳۳۴ﻫ)»
https://hph.alzahra.ac.ir/article_5164.html

@HistoryandMemory

¤پرچم افغانستان
این روزها در پی سلطۀ مجدد طالبان بر افغانستان و در میانۀ کشاکش‌های بی‌شمار سیاسی و بین‌المللی دربارۀ وضع این کشور، چنددستگی و کشمکش بر سر بیرق ملی این کشور دوباره بالا گرفته است. پریروز (۲۷ امرداد) بود که خبر آمد طالبان بر روی شماری از باشندگان شهر جلال‌آباد که می‌کوشیدند پرچم «سبز و سرخ و سیاه» را جایگزین بیرق سفید طالبان کنند، آتش گشودند؛ گفته شده دو یا سه تن کشته و چندین تن نیز زخمی شده‌اند. همزمان گروه مقاومتی که در درۀ پنجشیر شکل گرفته نیز پرچم «سبز و سفید و سیاه»، پرچم اتحاد شمال/ دولت مجاهدین، را در آنجا برافراشته‌اند. قصۀ پرچم افغانستان و نزاع بر سر نگاره و رنگ‌های آن خود نشانی است روشن از شکاف‌های عمیق تاریخی، ملی/ قومی، مذهبی در این کشور. حبیب برجیان دو دهه پیش در مقاله‌ای به سرگذشت دگرگونی‌های این پرچم، دست‌کم ۱۴‌بار، پرداخته‌است. بازخوانی این مقالۀ خواندنی و ارزشمند برای شناخت آنچه در این روزهای پر از درد و افغان این سرزمین «خسته خسته از جفایی» می‌گذرد، خالی از فایده نیست.

¤برجیان، ح.، «سرگذشت افغانستان به روایت پرچم»، نامه پارسی، ش۲۵، تابستان ۱۳۸۱، صص ۳۳-۵۵.
@HistoryandMemory

به‌عنوان پژوهنده تاریخ و تمدن اسلامی از آثار مرحوم استاد محمدرضا حکیمی تنها با این ترجمه ایشان از مختصر البلدان ابن‌فقیه همدانی، جغرافی‌دان مسلمان ایرانی سده‌‌های سوم و چهارم هجری، دمخور بوده‌ام. ترجمه‌ای که با نام مستعار "ح. مسعود" منتشر شده‌است! گمانم بر این است که ایشان مایل نبوده نام واقعی‌اش بر کتابی که ناشر آن بنیاد فرهنگ ایران وابسته به شاهنشاهی پهلوی با ریاست عالیه فرح پهلوی بود، ثبت شود!

@HistoryandMemory

در دوره اسلامی در نسبت به آذربایجان/ آذربیجان افزون بر "آذری"، "آذربی" هم به کار می‌رفته است.
ر. ک. یاقوت حَموی، مُعجَم البُلدان، ذیل "آذربیجان".

@HistoryandMemory

¤ استاد اخراجی مدرسه نظامیه بغداد

«على بن محمد بن على فصيحی، ابوالحسن، از مردم استرآباد بود و آن شهرى است از طبرستان و بهترين شهرهاى آن. او نحو را نزد عبدالقاهر جرجانى خواند و ابونزار نحوى و حَیْصَ‌بَیْص شاعر از او فرا گرفتند. بنا بر قول حافظ سلفى، در روز چهارشنبه سيزدهم ذوالحجه سال ۵۱۶ رخت از جهان بربست.
به بغداد آمد و تا پايان زندگى در آنجا زيست. بعد از شيخ ابوزكريا يحيى بن على خطيب تبريزى در نظاميه به تدريس نحو پرداخت. او را به تشيع نسبت دادند و در اين باب از او پرسيدند، گفت: انكار نمی‌كنم من از فرق تا قدم شيعى هستم. پس او را از نظاميه اخراج كردند و ابومنصور موهوب بن احمد بن محمد بن خضر جواليقى جانشين او شد. ازآن‏‌پس دانش‏‌پژوهان به خانه‏‌اش می‌آمدند تا نزد او بخوانند. او را به سبب آنكه كتاب الفصيح ثعلب را تدريس می‌كرد فصيحى لقب داده بودند».

¤ یاقوت حَمَوی، مُعجم الادباء، ترجمه عبدالمحمد آیتی، ۲/ ۸۶۶.

پ.ن. از شرط‌های اساسی برای تدریس و تدرس در مدرسه نظامیه پیروی از مذهب شافعی بود.

@HistoryandMemory

درهای مغربی/ مراکشی 🇲🇦

@HistoryandMemory

«فارسی امپراتورهای بزرگی را به زانو نشانده، یک مشت بی‌فرهنگ تربیت‌شده در بازار قصه‌خوانی پشاور، خیال باطل می‌کنند. فارسی زبان تمدنی این جغرافیا بود و می‌ماند.

لهجه‌ام دُرِّ دری اما زبانم پارسی‌ست
روح من شهنامه است و جسم و جانم پارسی‌ست

از تبار رستم و از زادگاهِ آرش‌ام
تیرهایم واژگان است و کمانم پارسی‌ست

این زبان واحد، این پهنای فرهنگ سترگ
این جنون عشق در خون رگانم، پارسی‌ست

این زبان رودکی و مولوی و حافظ است
گنگ اگر من خواب دیدم، ترجمانم پارسی‌ست

دوست دارم مولوی‌وار این زبان شمس را
این زبان شعر و منطق در دهانم پارسی‌ست

هر کجا در من نهال دوستی بنشانده‌اند
باغ صلح و آشتی‌ام، باغبانم پارسی‌ست

می‌روم از فرش تا عرش خدا بی‌واسطه
راه‌پیمای سلوکم، نردبانم پارسی‌ست

از اهورا مانده این آواز در گوش زمان:
من خدای مهرم و پیغمبرانم پارسی‌ست

شوق پرواز است در من بی‌کران در بی‌کران
کفتر آزادگی‌ام، آسمانم پارسی‌ست».

نجیب بارور شاعر افغانستانی

خبر: «طالبان پیش‌نویس قانون اساسی خود را ارایه کرده‌اند. این پیش‌نویس به زبان پشتو است. زبان پشتو را زبان ملی و زبان امارت اعلام کرده‌اند»!

@HistoryandMemory