Forwarded from موزه خُردتاریخ
Roman Siebertz, Die Briefmarken Irans als Mittel der politischen Bildpropaganda, Austrian Academy of Sciences Press, 2005.
Forwarded from موزه خُردتاریخ
تاریخ پستی و فیلاتلیک ایران هنوز در انحصار فیلاتلیستهای عموماً تجربی و محققان غیر آکادمیک باقی مانده است (در این میان شاید از معدود استثناها خسرو قدیری باشد) و مورخان آکادمیک، به جز اندک شماری مقالههای علمیپژوهشی بیرنگ و بویی که با رجوع به کتابهای راهنمای تمبر نوشته شدهاند، هنوز اثر درخور توجهی در این زمینه تولید نکردهاند. فقر دانش فیلاتلیک خصوصا در میان مورخان فعال در داخل ایران بسیار چشمگیر است کمتر محقق آکادمیکی را میتوان یافت که هم علاقهمند به مجموعهداری در این حوزه باشد و هم علائق پژوهشی خود را متوجه آن کرده باشد. البته تحقیق در این حوزه با موانع گاه صعب العبوری رویارو است، که مهمترین آنها عدم دسترسی به بسیاری از تمبرهای مهم و کمیاب و نیز منابع مکتوبی باشد که بتواند، گذشته از اطلاعات تجربی فیلاتلیستها، دادهها و تحلیلهای متقنی را در این زمینه در اختیار دهد. آثار فیلاتلیستهای برجستهای چون مهرداد صدری، ساسان بهارآیین و ... تنها جامعۀ فیلاتلیستها را مخاطب قرار میدهند و اطلاعات تخصصی را همراه با ارزشگذاری رسمی اقلام فیلاتلیک برای مجموعهداران فراهم میکنند. به هر روی، بحث دربارۀ موانع و کمبودهای استفاده از منابع فیلاتلیک در تاریخنگاری مدرن ایرانی نیازمند مجالی مفصلتر است.
با همۀ این اوصاف رومان زیبرتس، ایرانشناس آلمانی، رسالۀ دکترای خود را وقف نگارش تاریخ سیاسی تمبر در ایران، یعنی بررسی سیر تاریخی دلالتها و کارکردهای سیاسی ابعاد شمایلنگارانۀ تمبرهای ایران، کرد؛ رسالهای که پس از انتشار تحسین بسیاری از متخصصان مطالعات ایرانی (برای نمونه سیروس شایق و هوشنگ شهابی) را برانگیخت. عنوان رسالۀ زیبرتس به این قرار است: تمبرهای ایرانی به مثابه ابزاری برای پروپاگاندای سیاسیِ تصویری. زیبرتس که در رسالۀ خود، تاریخ تمبر در ایران از نخستین لحظۀ استعمال آن در نظام پستی (1867 م) تا وقوع انقلاب اسلامی را دستمایۀ پژوهش خود قرار داده است، بعدها خود خلاصهای انگلیسی از متن آلمانی به دست داد که ترجمۀ آن به مرور در این کانال ارائه خواهد شد. امید که این ترجمه مقدمهای مفید برای جلب علاقۀ دانشجویان و پژوهشگران تاریخ به حوزۀ فیلاتلی و مسائل آن باشد.
با همۀ این اوصاف رومان زیبرتس، ایرانشناس آلمانی، رسالۀ دکترای خود را وقف نگارش تاریخ سیاسی تمبر در ایران، یعنی بررسی سیر تاریخی دلالتها و کارکردهای سیاسی ابعاد شمایلنگارانۀ تمبرهای ایران، کرد؛ رسالهای که پس از انتشار تحسین بسیاری از متخصصان مطالعات ایرانی (برای نمونه سیروس شایق و هوشنگ شهابی) را برانگیخت. عنوان رسالۀ زیبرتس به این قرار است: تمبرهای ایرانی به مثابه ابزاری برای پروپاگاندای سیاسیِ تصویری. زیبرتس که در رسالۀ خود، تاریخ تمبر در ایران از نخستین لحظۀ استعمال آن در نظام پستی (1867 م) تا وقوع انقلاب اسلامی را دستمایۀ پژوهش خود قرار داده است، بعدها خود خلاصهای انگلیسی از متن آلمانی به دست داد که ترجمۀ آن به مرور در این کانال ارائه خواهد شد. امید که این ترجمه مقدمهای مفید برای جلب علاقۀ دانشجویان و پژوهشگران تاریخ به حوزۀ فیلاتلی و مسائل آن باشد.
Forwarded from موزه خُردتاریخ
تاریخ سیاسی تمبر در ایران: ۱۸۶۷- ۱۹۷۹
(۱)
رومان زیبرتس
ترجمۀ محمد غفوری
تمبرهای ایرانی از همان آغاز کار خصوصیات خود به عنوان یکی از ارکان زندگی روزمره و ابزاری برای تبلیغات سیاسی را در هم آمیخته بودند. تمبرها گذشته از کارکرد اصلیشان، یعنی به عنوان ابزاری برای پرداخت هزینههای پستی، همواره به عنوان ابزاری برای انتقال پیامهای سیاسی نیز به کار گرفته شدهاند. آنها به مدد تصاویری که به خوبی انتخاب و طراحی شدهاند پیامی سیاسی را، مستقیم یا غیر مستقیم، منتقل میکنند که گسترۀ وسیعی از مخاطبان را نشانه رفته است. با این همه، نقوش روی تمبرها هموراه در یک محیط اجتماعی و ایدئولوژیک معین خلق میشوند که بر اندیشۀ طراحان و نیز گیرندگان پیامهایی که این تصاویر منتقل میکنند تأثیر میگذارد. در این پژوهش به جنبۀ پروپاگاندایی تمبرها از منظری تاریخی خواهیم پرداخت. تمبرهای ایرانی را، از همان بدو تولدشان تا وقوع انقلاب اسلامی، به عنوان منبعی برای تاریخ ایران مدرن در نظر میگیریم که بازتابدهندۀ روندهای سیاسی و ایدئولوژیک جاری در صد و سی سال گذشته در این کشور بوده است. تمبرها را بر بستر رخدادها و تحولات سیاسیای بررسی میکنیم که برای فهم بنمایههای [به کار رفته در طراحی نقش] این تمبرها ضروری هستند. همچنین نشان خواهیم داد که از این نوع منبع چه چیزهایی دربارۀ تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران میتوانیم بیاموزیم. نخست اینکه، ظاهرا تمبرها در ایران نشانهای بود از تلاشهای صورت گرفته در زمینۀ مدرنسازی ایران در نیمۀ نخست دوران حکومت ناصرالدین شاه. از همان اوایل دهۀ ۱۸۴۰ میلادی، میرزا تقی خان امیرکبیر، طرحی برای سازماندهی خدمات منظم پستی میان شهرهای ایران، با تعیین هزینههای ثابت برای حمل و نقل، ارائه کرد. ولی، بیست سال دیگر بایستی طی میشد تا سرانجام برنامۀ امیر تحقق یابد. در واقع چند سال پیش از اینکه سازماندهی دوبارۀ خدمات پستی ایران (تحت سرپرستی یکی از مقامهای عالی ادارۀ پست اتریش) انجام گیرد، در سال ۱۲۴۴ش/۱۸۶۸م هیئتی از ایران به فرانسه فرستاده شد تا دربارۀ طراحی و چاپ تمبرهای پستی مذاکره کنند.
ادامه دارد...
(۱)
رومان زیبرتس
ترجمۀ محمد غفوری
تمبرهای ایرانی از همان آغاز کار خصوصیات خود به عنوان یکی از ارکان زندگی روزمره و ابزاری برای تبلیغات سیاسی را در هم آمیخته بودند. تمبرها گذشته از کارکرد اصلیشان، یعنی به عنوان ابزاری برای پرداخت هزینههای پستی، همواره به عنوان ابزاری برای انتقال پیامهای سیاسی نیز به کار گرفته شدهاند. آنها به مدد تصاویری که به خوبی انتخاب و طراحی شدهاند پیامی سیاسی را، مستقیم یا غیر مستقیم، منتقل میکنند که گسترۀ وسیعی از مخاطبان را نشانه رفته است. با این همه، نقوش روی تمبرها هموراه در یک محیط اجتماعی و ایدئولوژیک معین خلق میشوند که بر اندیشۀ طراحان و نیز گیرندگان پیامهایی که این تصاویر منتقل میکنند تأثیر میگذارد. در این پژوهش به جنبۀ پروپاگاندایی تمبرها از منظری تاریخی خواهیم پرداخت. تمبرهای ایرانی را، از همان بدو تولدشان تا وقوع انقلاب اسلامی، به عنوان منبعی برای تاریخ ایران مدرن در نظر میگیریم که بازتابدهندۀ روندهای سیاسی و ایدئولوژیک جاری در صد و سی سال گذشته در این کشور بوده است. تمبرها را بر بستر رخدادها و تحولات سیاسیای بررسی میکنیم که برای فهم بنمایههای [به کار رفته در طراحی نقش] این تمبرها ضروری هستند. همچنین نشان خواهیم داد که از این نوع منبع چه چیزهایی دربارۀ تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران میتوانیم بیاموزیم. نخست اینکه، ظاهرا تمبرها در ایران نشانهای بود از تلاشهای صورت گرفته در زمینۀ مدرنسازی ایران در نیمۀ نخست دوران حکومت ناصرالدین شاه. از همان اوایل دهۀ ۱۸۴۰ میلادی، میرزا تقی خان امیرکبیر، طرحی برای سازماندهی خدمات منظم پستی میان شهرهای ایران، با تعیین هزینههای ثابت برای حمل و نقل، ارائه کرد. ولی، بیست سال دیگر بایستی طی میشد تا سرانجام برنامۀ امیر تحقق یابد. در واقع چند سال پیش از اینکه سازماندهی دوبارۀ خدمات پستی ایران (تحت سرپرستی یکی از مقامهای عالی ادارۀ پست اتریش) انجام گیرد، در سال ۱۲۴۴ش/۱۸۶۸م هیئتی از ایران به فرانسه فرستاده شد تا دربارۀ طراحی و چاپ تمبرهای پستی مذاکره کنند.
ادامه دارد...
Forwarded from موزه خُردتاریخ
تاریخ سیاسی تمبر در ایران: ۱۸۶۷- ۱۹۷۹
رومان زیبرتس
ترجمه محمد غفوری
(۲)
طرحی که از سوی این هیئت پذیرفته شد حاصل کار ضرابخانۀ سلطنتی در پاریس بود و نقش شمشیر و شیر و خورشید در درون یک حلقه را بر خود داشت. طرح مزبور به احتمال بسیار زیاد متأثر از سکههای ایران در دوران معاصر بود و تا حد بسیار زیادی از الگوی نخستین تمبرهای پستی اروپایی تبعیت میکرد، که آنها نیز خود از طراحی سکهها الگو گرفته بودند. البته این بُعد اهمیتی فرعی داشت، چه اینکه تمبرهای پستی پیش از هر چیز، همانند پول، ارزی قانونی برای پرداخت هزینۀ ارسال پستی نامهها بودند. از این رو، ظهور نمادهای حاکمیت سیاسی، نظیر شیر و خورشید، در وهلۀ نخست دال بر ادعای دولت در مورد کنترل انحصاری امور مالیاش بود. افزون بر این، تمبرها بازتابدهندۀ اشکال جدیدی از ادراک از خویشتن و بازنمایی خود بودند که شاهان قاجار از همان اوایل دوران دستیابیشان به قدرت به آن متوسل شده بودند. یکی از اقدامات سلسلۀ قاجار در بدو تأسیساش برای تحکیم کنترل خود بر کل قلمرو ایران تثبیت حضور نمادین شاه از طریق ایجاد بناهایی با وجوه نمایشی و یادمانهای عمومی در مناطق گوناگون متعدد بود. خیلی زود این امر به دیگر ابزارهای ارتباطی مدرن و سنتی تعمیم یافت. برای نمونه، در همان زمان تصویر شاه بر روی سکهها نمایان شد، و اندکی بعد روزنامههای دولتی شروع به نشر تصاویری از وزرا و کاخهای سلطنتی کردند. ظهور تصویر ناصرالدین شاه بر روی تمبرهای پستی از سال ۱۸۷۶ تنها یکی دیگر از عناصر این سیاست تبلیغاتی گستردۀ دولتی بود. با این همه، تمبرها به عنوان ابزار تبلیغ سیاسی بسی بیشتر از آثار معماری و روزنامهها میتوانستند تجسمبخش دولت مدرنی باشند که در آن دوره در ایران رو به ظهور گذاشته بود. تمبر، به عنوان یکی از اقلامی که از اروپا وارد شده بود تا نظام خدمات پستی را عقلانی سازد، هم به ایرانیان و هم به غربیها نشان میداد که اکنون ایران در حال تبدیل شدن به دولتی مدرن با نهادهای کارآمدی بود که در آن زمان در کشورهای اروپایی وجود داشتند. البته تمبرها تجسم نمادین یکی دیگر از ویژگیهای حاکمیت سیاسی مدرن نیز بودند؛ تلاش دولت برای اعمال کنترل کامل بر تمامی قلمرو و رعایایش به مدد نهادهای همهجاحاضر. تمبر پستی، که تصویر شاه و نمادهای اقتدار دولتی را با خود به سراسر ایران میبرد، باعث میشد تا تکتک سکنۀ کشور هم شاه خویش را بشناسند و هم ادعای اقتدار دولت را. تمبر هم یک نماد و هم ابزاری برای مدرنسازی ساختاری بود.
ادامه دارد...
رومان زیبرتس
ترجمه محمد غفوری
(۲)
طرحی که از سوی این هیئت پذیرفته شد حاصل کار ضرابخانۀ سلطنتی در پاریس بود و نقش شمشیر و شیر و خورشید در درون یک حلقه را بر خود داشت. طرح مزبور به احتمال بسیار زیاد متأثر از سکههای ایران در دوران معاصر بود و تا حد بسیار زیادی از الگوی نخستین تمبرهای پستی اروپایی تبعیت میکرد، که آنها نیز خود از طراحی سکهها الگو گرفته بودند. البته این بُعد اهمیتی فرعی داشت، چه اینکه تمبرهای پستی پیش از هر چیز، همانند پول، ارزی قانونی برای پرداخت هزینۀ ارسال پستی نامهها بودند. از این رو، ظهور نمادهای حاکمیت سیاسی، نظیر شیر و خورشید، در وهلۀ نخست دال بر ادعای دولت در مورد کنترل انحصاری امور مالیاش بود. افزون بر این، تمبرها بازتابدهندۀ اشکال جدیدی از ادراک از خویشتن و بازنمایی خود بودند که شاهان قاجار از همان اوایل دوران دستیابیشان به قدرت به آن متوسل شده بودند. یکی از اقدامات سلسلۀ قاجار در بدو تأسیساش برای تحکیم کنترل خود بر کل قلمرو ایران تثبیت حضور نمادین شاه از طریق ایجاد بناهایی با وجوه نمایشی و یادمانهای عمومی در مناطق گوناگون متعدد بود. خیلی زود این امر به دیگر ابزارهای ارتباطی مدرن و سنتی تعمیم یافت. برای نمونه، در همان زمان تصویر شاه بر روی سکهها نمایان شد، و اندکی بعد روزنامههای دولتی شروع به نشر تصاویری از وزرا و کاخهای سلطنتی کردند. ظهور تصویر ناصرالدین شاه بر روی تمبرهای پستی از سال ۱۸۷۶ تنها یکی دیگر از عناصر این سیاست تبلیغاتی گستردۀ دولتی بود. با این همه، تمبرها به عنوان ابزار تبلیغ سیاسی بسی بیشتر از آثار معماری و روزنامهها میتوانستند تجسمبخش دولت مدرنی باشند که در آن دوره در ایران رو به ظهور گذاشته بود. تمبر، به عنوان یکی از اقلامی که از اروپا وارد شده بود تا نظام خدمات پستی را عقلانی سازد، هم به ایرانیان و هم به غربیها نشان میداد که اکنون ایران در حال تبدیل شدن به دولتی مدرن با نهادهای کارآمدی بود که در آن زمان در کشورهای اروپایی وجود داشتند. البته تمبرها تجسم نمادین یکی دیگر از ویژگیهای حاکمیت سیاسی مدرن نیز بودند؛ تلاش دولت برای اعمال کنترل کامل بر تمامی قلمرو و رعایایش به مدد نهادهای همهجاحاضر. تمبر پستی، که تصویر شاه و نمادهای اقتدار دولتی را با خود به سراسر ایران میبرد، باعث میشد تا تکتک سکنۀ کشور هم شاه خویش را بشناسند و هم ادعای اقتدار دولت را. تمبر هم یک نماد و هم ابزاری برای مدرنسازی ساختاری بود.
ادامه دارد...
Forwarded from موزه خُردتاریخ
تاریخ سیاسی تمبر در ایران: ۱۸۶۷- ۱۹۷۹
رومان زیبرتس
ترجمۀ محمد غفوری
(۳)
این جنبه از تمبرها، به عنوان یکی از تجلیات حاکمیت سیاسی، در دورۀ انقلاب مشروطیت به وضوح نمایان گشت، دورهای که طی آن جنبشهای انقلابی نظیر شورشیان تحت رهبری ستارخان در تبریز و سید عبدالحسین لاری تمبرهایی مختص به خود منتشر کردند تا مخالفت خود را با دولت مرکزی اعلام دارند. رهبران جنبشهای خودمختاریطلبانه در سالهای پس از جنگ جهانی اول، نظیر جنبش آزادیستان به زعامت شیخ محمد خیابانی در تبریز یا نهضت جنگل در گیلان نیز چنین کردند. بدین قرار، تمبرهای پستی به عنوان تجلی حاکمیت دولت، در خدمت تحقق همان وظیفهای درآمده بودند که سکهها در دورههای قبلی آن را برعهده داشتند. تمبرها نه تنها نمادی از مدرنسازی دولت و جامعۀ ایران بودند، بلکه رفتهرفته و به گونهای غیر مستقیم منعکسکنندۀ ستیزی میان طبقۀ سیاسی حاکم و طبقۀ نوینِ روشنفکران مدرنیست بودند که منشأ آن تحولات اجتماعی و سیاسی جدید بود. اقداماتی که در راستای مدرنسازی انجام گرفت، یا در واقع تقلیدهایی که از نهادها و اندیشههای غربی به منظور واکنشی مؤثر به تهدید استعمار صورت پذیرفت، پیشرفتی واقعی در وضعیت ایران به بار نیاورد. بسیاری از روشنفکران ناسیونالیست ساختارهای سیاسی و اجتماعی موجود را مسئول این شکست میدانستند و با شدت و حرارت به نخبگان سیاسی، خصوصاً حکام قاجار، حمله میکردند و شاهان این سلسله را به سبب آنکه، با شیوۀ استبدادی حکومت خویش، مانع هرگونه پیشرفتی بودند ملامت میکردند. در گفتار سیاسی ناسیونالیستهای نوگرا، درک سنتی از دولت و تعریف آن با اتکا بر شخص حاکم به باد پرسش گرفته شده و نمادهای سنتی حاکمیت دولتی معنای خود را از دست داده بودند. از نظر این محافل روشنفکرانه، پرترۀ محمدعلی شاه با تاج و کسوت شاهی دیگر نمایانگر اقتدار دولت نبود، بلکه بیش از هر چیز تجسمبخش نظام سیاسیای بود که مسئول وضعیت تأسفبرانگیز کنونی کشور بود.
از این رو نباید جای شگفتی باشد که انقلاب مشروطیت، علاوه بر شکلیدهی مجدد به بنیادهای ساختاری و ایدئولوژیک حاکمیت دولت، باعث ایجاد نخستین تغییر اساسی در شمایلنگاری (iconography) تمبرهای ایرانی شد. تمبرها رخدادها و تحولات سیاسیای را که در آن سالها به وقوع میپیوست مستقیماً منعکس نمیکردند، بلکه نقشمایههایشان حاکی از این بود که در اثر این رخدادها تغییری پردامنه در فرهنگ سیاسی ایجاد شده است. یکی از نخستین نشانههای این تغییر جایگزینی پرترۀ شاه بر روی تمبرها با نشان شیر و خورشید، پس از خلع محمدعلی شاه توسط مجلس در سال ۱۲۸۸، بود. این اقدام در وهلۀ نخست راه حلی اضطراری بود، چه اینکه دیگر نمادهای حاکمیت ملی هنوز در دسترس نبودند. ولی با انتخاب این نقشمایه میشد پیام انقلاب را نیز منتقل کرد: اکنون، دولت دیگر با شخص شاه تعریف نمیشد بلکه با حکومت و نهادهایش تعریف میشد.
ادامه دارد...
رومان زیبرتس
ترجمۀ محمد غفوری
(۳)
این جنبه از تمبرها، به عنوان یکی از تجلیات حاکمیت سیاسی، در دورۀ انقلاب مشروطیت به وضوح نمایان گشت، دورهای که طی آن جنبشهای انقلابی نظیر شورشیان تحت رهبری ستارخان در تبریز و سید عبدالحسین لاری تمبرهایی مختص به خود منتشر کردند تا مخالفت خود را با دولت مرکزی اعلام دارند. رهبران جنبشهای خودمختاریطلبانه در سالهای پس از جنگ جهانی اول، نظیر جنبش آزادیستان به زعامت شیخ محمد خیابانی در تبریز یا نهضت جنگل در گیلان نیز چنین کردند. بدین قرار، تمبرهای پستی به عنوان تجلی حاکمیت دولت، در خدمت تحقق همان وظیفهای درآمده بودند که سکهها در دورههای قبلی آن را برعهده داشتند. تمبرها نه تنها نمادی از مدرنسازی دولت و جامعۀ ایران بودند، بلکه رفتهرفته و به گونهای غیر مستقیم منعکسکنندۀ ستیزی میان طبقۀ سیاسی حاکم و طبقۀ نوینِ روشنفکران مدرنیست بودند که منشأ آن تحولات اجتماعی و سیاسی جدید بود. اقداماتی که در راستای مدرنسازی انجام گرفت، یا در واقع تقلیدهایی که از نهادها و اندیشههای غربی به منظور واکنشی مؤثر به تهدید استعمار صورت پذیرفت، پیشرفتی واقعی در وضعیت ایران به بار نیاورد. بسیاری از روشنفکران ناسیونالیست ساختارهای سیاسی و اجتماعی موجود را مسئول این شکست میدانستند و با شدت و حرارت به نخبگان سیاسی، خصوصاً حکام قاجار، حمله میکردند و شاهان این سلسله را به سبب آنکه، با شیوۀ استبدادی حکومت خویش، مانع هرگونه پیشرفتی بودند ملامت میکردند. در گفتار سیاسی ناسیونالیستهای نوگرا، درک سنتی از دولت و تعریف آن با اتکا بر شخص حاکم به باد پرسش گرفته شده و نمادهای سنتی حاکمیت دولتی معنای خود را از دست داده بودند. از نظر این محافل روشنفکرانه، پرترۀ محمدعلی شاه با تاج و کسوت شاهی دیگر نمایانگر اقتدار دولت نبود، بلکه بیش از هر چیز تجسمبخش نظام سیاسیای بود که مسئول وضعیت تأسفبرانگیز کنونی کشور بود.
از این رو نباید جای شگفتی باشد که انقلاب مشروطیت، علاوه بر شکلیدهی مجدد به بنیادهای ساختاری و ایدئولوژیک حاکمیت دولت، باعث ایجاد نخستین تغییر اساسی در شمایلنگاری (iconography) تمبرهای ایرانی شد. تمبرها رخدادها و تحولات سیاسیای را که در آن سالها به وقوع میپیوست مستقیماً منعکس نمیکردند، بلکه نقشمایههایشان حاکی از این بود که در اثر این رخدادها تغییری پردامنه در فرهنگ سیاسی ایجاد شده است. یکی از نخستین نشانههای این تغییر جایگزینی پرترۀ شاه بر روی تمبرها با نشان شیر و خورشید، پس از خلع محمدعلی شاه توسط مجلس در سال ۱۲۸۸، بود. این اقدام در وهلۀ نخست راه حلی اضطراری بود، چه اینکه دیگر نمادهای حاکمیت ملی هنوز در دسترس نبودند. ولی با انتخاب این نقشمایه میشد پیام انقلاب را نیز منتقل کرد: اکنون، دولت دیگر با شخص شاه تعریف نمیشد بلکه با حکومت و نهادهایش تعریف میشد.
ادامه دارد...
Forwarded from سعیدیه | مطالعات اسلامی
مطالعات نقشبندیهپژوهی [۵۵]
این بخش از نامۀ مولانا خالد شهرزوری به سید طه نهری، که «میل قلب را به بلاد عجم، سم قاتل و زهر هلاهل دانند، چه جای رفتن به بلاد آنها. و حضور ملوک آنها هرگز قبول ندارم. اما به سبب مجاورت آنها، از حسن رفتار، دورادور ضرری ندارد. ان شاء الله به هم نمیرسید، و اگر هم بالفعل شاه تو را بطلبد، نباید رفت تا به کسی دیگر چه رسد، و جواب این است که: ما درویشیم و کار ما انقطاع است از دنیا ... روای مجلس و صحبت آنها [صلاح] نمیدانم و در طریقۀ ما نیست»، نوعاً تأملبرانگیز است.
اگر چه تجزیه و تحلیل دلالتهای این نامه بیش از هر چیز نیازمند بررسی بافت تاریخی زمان نگارش آن است، اما صراحت کلام مولانا خالد در نهی سید طه از تعامل با حاکمان ایران، دستکم از دو جهت پراهمیت به نظر میرسد:
نخست از حیث رویکرد غالب نقشبندیان برای تعامل با اهالی قدرت، که عمدتاً آن را از دورۀ خواجه عبیدالله احرار در پیش گرفتهاند و در اینجا مولانا خالد از آن عبور کرده است، و دیگر، رویکرد سیاسی او دربارۀ نحوۀ مواجهۀ پدر یکی از نخستین رهبران جنبش کردی با حکومت ایران ـ یعنی دوری و احتیاط عمل ـ است.
@nassimogram | نسیمُگرام
این بخش از نامۀ مولانا خالد شهرزوری به سید طه نهری، که «میل قلب را به بلاد عجم، سم قاتل و زهر هلاهل دانند، چه جای رفتن به بلاد آنها. و حضور ملوک آنها هرگز قبول ندارم. اما به سبب مجاورت آنها، از حسن رفتار، دورادور ضرری ندارد. ان شاء الله به هم نمیرسید، و اگر هم بالفعل شاه تو را بطلبد، نباید رفت تا به کسی دیگر چه رسد، و جواب این است که: ما درویشیم و کار ما انقطاع است از دنیا ... روای مجلس و صحبت آنها [صلاح] نمیدانم و در طریقۀ ما نیست»، نوعاً تأملبرانگیز است.
اگر چه تجزیه و تحلیل دلالتهای این نامه بیش از هر چیز نیازمند بررسی بافت تاریخی زمان نگارش آن است، اما صراحت کلام مولانا خالد در نهی سید طه از تعامل با حاکمان ایران، دستکم از دو جهت پراهمیت به نظر میرسد:
نخست از حیث رویکرد غالب نقشبندیان برای تعامل با اهالی قدرت، که عمدتاً آن را از دورۀ خواجه عبیدالله احرار در پیش گرفتهاند و در اینجا مولانا خالد از آن عبور کرده است، و دیگر، رویکرد سیاسی او دربارۀ نحوۀ مواجهۀ پدر یکی از نخستین رهبران جنبش کردی با حکومت ایران ـ یعنی دوری و احتیاط عمل ـ است.
@nassimogram | نسیمُگرام
Forwarded from موزه خُردتاریخ
تاریخ سیاسی تمبر در ایران: ۱۸۶۷- ۱۹۷۹
رومان زیبرتس
ترجمۀ محمد غفوری
(۴)
این درک جدید از دولت و ملت به صورت مفصلتر بر روی دو مجموعه تمبری اعمال شد که به مناسبت تاجگذاری احمدشاه تدارک دیده شدند. شمایلنگاری این مجموعهها به شکلی کاملاً واضح و نمایان بازتابدهندۀ آن گفتمانهایی دربارۀ هویت ملی و مشروعیت سیاسی بود که در عصر مشروطیت غلبه یافته بودند. یکی از وجوه این تعریف جدید از ملت ظهور درکی تاریخی از هویت ملی ایرانی بود که قویاً متأثر از آشنایی با مطالعات شرقشناختی اروپاییان و بازکشف تاریخ ایران پیش از اسلام بود. مقصود از این علاقۀ جدید به تاریخ تبدیل گذشته به نقشهای برای آیندۀ کشور بود. فرهنگ و یادمانهای تاریخی عصر ساسانی و خصوصاً هخامنشی صرفاً به عنوان بخشی از میراث فرهنگی تلقی نمیشدند. شکوه زوالیافتۀ ایران کهن نیز به عنوان طرحی بدیل در برابر وضعیت کنونی که مشخصۀ آن ضعف سیاسی و عقبماندگی بود مورد اشاره قراره میگرفت و اخلاقیات سیاسی شاهان باستانی به عنوان جایگزینی برای استبداد قاجاری تلقی میشد. انتخاب تصاویر و نمادهای پادشاهی از ویرانههای تخت جمشید برای استفاده در طراحی تمبرهای جدید با این هدف صورت میگرفت که میان مطالبات و انتظارات مشروطهخواهان با خاندان سلطنتی آشتی برقرار شود. مقصود از شمایلنگاری این تمبرهای جدید اشاره به این نکته بود که به تخت نشستن احمدشاه نشانۀ آغاز عصری نو در تاریخ کشور است. همچنین به این نکته اشاره داشت که تحت حکومت وی عدالت، رفاه و امنیت حاکم خواهد شد.
افزون بر این، مجموعۀ دوم تمبرها که (به سبب وقوع جنگ جهانی اول) امکان تحویل بهموقع آن به ایران وجود نداشت و از این رو هرگز منتشر نشد، قرار بود حکومت قاجار را با ارجاع به تاریخ، ولی به شیوهای سنتیتر، مشروعیت بخشد. مجموعۀ مزبور با نمایش پرترههایی از شاهان ایرانی، از نادر تا احمد شاه، و مناظری از معماری شاهانۀ سدههای گذشته، نظیر عالی قاپو، چهلستون و کاخ انزلی، تا حد بسیار زیادی از شیوههای همان پروپاگاندایی تبعیت میکرد که در عصر ناصری رایج شده بود. از سوی دیگر، در این مجموعه سه منظره از ساختمان مجلس وجود داشت و منظور از آن این بود که مشروطیت و حاکمیت مردم تبدیل به عنصری اساسی از مشروعیت سیاسی در این دوره شدهاند. از این تمبرها که اسنادی درخورد توجه از تاریخ تفکر سیاسی و نمونههایی مهم از توسعۀ پروپاگاندای شمایلنگارانه بودند، در سالهای بعدی هیچ نمونۀ دیگری از آنها که برنامۀ سیاسی مشابهی را در پیش گیرد تولید نشد.
این امر تا حدی ناشی از وضعیت فلجکنندهای بود که ایران به سبب رخدادهای جنگ جهانی بدان دچار شده بود، ولی حاصل این واقعیت نیز بود که الگوهای کهن طراحی و پروپاگاندای شمایلنگارانه هنوز هم در ده سال نخست حکومت رضاشاه در تمبرها استفاده میشدند. این امر در نگاه نخست شاید شگفتانگیز به نظر برسد، آن هم با توجه به اینکه حکومت جدید گسستی کاملاً بارز را میان خود و گذشته رقم زده بود. ولی سبک حکمرانی رضاشاه، با تصمیمات خودکامانه و تمرکز مطلق قدرت در شخص شاه، تفاوت چندانی با سبک حکمرانی شاهان قاجار نداشت. از این رو، کاملاً طبیعی بود که پرترۀ شاه به عنوان نماد دولت ایران به شیوهای کاملاً سنتی بر روی تمبرهای جدید نیز ظاهر شود، و در همین حال پرترۀ احمدشاه بر روی تمبرهای جدید مخدوش میشد یا تمبرهای دارای نشان شیر و خورشید روچاپ «حکومت موقت پهلوی» میخوردند. در طی زمان پیام سیاسی این تصاویر زرق و برق بیشتری یافت، آن هم از طریق همکناری پرترۀ شاه با عناصری که جلوههای بیشتری از تظاهرات سیاسی نظام حاکم به دست میداد. پایتختهای هخامنشی، که رفته رفته در دهۀ سی در کنار پیکرۀ شاه قرار میگرفتند، در خدمت همان هدفی بودند که عناصر معماری باستانی در مجموعۀ تاجگذاری احمدشاه دنبال میکردند، یعنی این پیام که رژیم فعلی حاکم تالی اسلاف «فاسد»ش نبود بلکه متکی بر بنیادهای اخلاقی سنت کهن و مقدس پادشاهی بود که در بطن فرهنگ ایرانی وجود داشت. موضوع جدید دیگری که در این زمان وارد شمایلنگاری تمبرهای ایرانی شد مفهوم دولت-ملت مدرنِ متمرکز و نمادهای گوناگونی بود که نمایندۀ این مفهوم بودند.
ادامه دارد...
رومان زیبرتس
ترجمۀ محمد غفوری
(۴)
این درک جدید از دولت و ملت به صورت مفصلتر بر روی دو مجموعه تمبری اعمال شد که به مناسبت تاجگذاری احمدشاه تدارک دیده شدند. شمایلنگاری این مجموعهها به شکلی کاملاً واضح و نمایان بازتابدهندۀ آن گفتمانهایی دربارۀ هویت ملی و مشروعیت سیاسی بود که در عصر مشروطیت غلبه یافته بودند. یکی از وجوه این تعریف جدید از ملت ظهور درکی تاریخی از هویت ملی ایرانی بود که قویاً متأثر از آشنایی با مطالعات شرقشناختی اروپاییان و بازکشف تاریخ ایران پیش از اسلام بود. مقصود از این علاقۀ جدید به تاریخ تبدیل گذشته به نقشهای برای آیندۀ کشور بود. فرهنگ و یادمانهای تاریخی عصر ساسانی و خصوصاً هخامنشی صرفاً به عنوان بخشی از میراث فرهنگی تلقی نمیشدند. شکوه زوالیافتۀ ایران کهن نیز به عنوان طرحی بدیل در برابر وضعیت کنونی که مشخصۀ آن ضعف سیاسی و عقبماندگی بود مورد اشاره قراره میگرفت و اخلاقیات سیاسی شاهان باستانی به عنوان جایگزینی برای استبداد قاجاری تلقی میشد. انتخاب تصاویر و نمادهای پادشاهی از ویرانههای تخت جمشید برای استفاده در طراحی تمبرهای جدید با این هدف صورت میگرفت که میان مطالبات و انتظارات مشروطهخواهان با خاندان سلطنتی آشتی برقرار شود. مقصود از شمایلنگاری این تمبرهای جدید اشاره به این نکته بود که به تخت نشستن احمدشاه نشانۀ آغاز عصری نو در تاریخ کشور است. همچنین به این نکته اشاره داشت که تحت حکومت وی عدالت، رفاه و امنیت حاکم خواهد شد.
افزون بر این، مجموعۀ دوم تمبرها که (به سبب وقوع جنگ جهانی اول) امکان تحویل بهموقع آن به ایران وجود نداشت و از این رو هرگز منتشر نشد، قرار بود حکومت قاجار را با ارجاع به تاریخ، ولی به شیوهای سنتیتر، مشروعیت بخشد. مجموعۀ مزبور با نمایش پرترههایی از شاهان ایرانی، از نادر تا احمد شاه، و مناظری از معماری شاهانۀ سدههای گذشته، نظیر عالی قاپو، چهلستون و کاخ انزلی، تا حد بسیار زیادی از شیوههای همان پروپاگاندایی تبعیت میکرد که در عصر ناصری رایج شده بود. از سوی دیگر، در این مجموعه سه منظره از ساختمان مجلس وجود داشت و منظور از آن این بود که مشروطیت و حاکمیت مردم تبدیل به عنصری اساسی از مشروعیت سیاسی در این دوره شدهاند. از این تمبرها که اسنادی درخورد توجه از تاریخ تفکر سیاسی و نمونههایی مهم از توسعۀ پروپاگاندای شمایلنگارانه بودند، در سالهای بعدی هیچ نمونۀ دیگری از آنها که برنامۀ سیاسی مشابهی را در پیش گیرد تولید نشد.
این امر تا حدی ناشی از وضعیت فلجکنندهای بود که ایران به سبب رخدادهای جنگ جهانی بدان دچار شده بود، ولی حاصل این واقعیت نیز بود که الگوهای کهن طراحی و پروپاگاندای شمایلنگارانه هنوز هم در ده سال نخست حکومت رضاشاه در تمبرها استفاده میشدند. این امر در نگاه نخست شاید شگفتانگیز به نظر برسد، آن هم با توجه به اینکه حکومت جدید گسستی کاملاً بارز را میان خود و گذشته رقم زده بود. ولی سبک حکمرانی رضاشاه، با تصمیمات خودکامانه و تمرکز مطلق قدرت در شخص شاه، تفاوت چندانی با سبک حکمرانی شاهان قاجار نداشت. از این رو، کاملاً طبیعی بود که پرترۀ شاه به عنوان نماد دولت ایران به شیوهای کاملاً سنتی بر روی تمبرهای جدید نیز ظاهر شود، و در همین حال پرترۀ احمدشاه بر روی تمبرهای جدید مخدوش میشد یا تمبرهای دارای نشان شیر و خورشید روچاپ «حکومت موقت پهلوی» میخوردند. در طی زمان پیام سیاسی این تصاویر زرق و برق بیشتری یافت، آن هم از طریق همکناری پرترۀ شاه با عناصری که جلوههای بیشتری از تظاهرات سیاسی نظام حاکم به دست میداد. پایتختهای هخامنشی، که رفته رفته در دهۀ سی در کنار پیکرۀ شاه قرار میگرفتند، در خدمت همان هدفی بودند که عناصر معماری باستانی در مجموعۀ تاجگذاری احمدشاه دنبال میکردند، یعنی این پیام که رژیم فعلی حاکم تالی اسلاف «فاسد»ش نبود بلکه متکی بر بنیادهای اخلاقی سنت کهن و مقدس پادشاهی بود که در بطن فرهنگ ایرانی وجود داشت. موضوع جدید دیگری که در این زمان وارد شمایلنگاری تمبرهای ایرانی شد مفهوم دولت-ملت مدرنِ متمرکز و نمادهای گوناگونی بود که نمایندۀ این مفهوم بودند.
ادامه دارد...
مجتبی مینوی در حاشیه ترجمهای از محمدعلی فروغی: « باید بعضی کارهای عوام پسند کرد و از آن نان درآورد تا بتوان کارهای عمیق هم کرد».
نظر هادی عالمزاده درباره این توصیه مینوی:
«به نام خدا
این نوع توصیهها شمشیر دولبه است. دکتر یزدگردی در این باب با مینوی مناقشه داشت. برخی با همین توجیه یکسره در خدمت عوام میمانند».
@HistoryandMemory
نظر هادی عالمزاده درباره این توصیه مینوی:
«به نام خدا
این نوع توصیهها شمشیر دولبه است. دکتر یزدگردی در این باب با مینوی مناقشه داشت. برخی با همین توجیه یکسره در خدمت عوام میمانند».
@HistoryandMemory
Forwarded from زندگی روزانه (E. M.)
این یادداشت را ظاهرا دکتر فرهادی، داروخانهدار قدیمی شاهی (قائمشهر بعدی) برای بیماری نوشته و آدرس مطب دکتر علی دیوشلی، پزشک معروف آن دوره در تهران را به او داده؛ مطب دکتر دیوشلی در چهارراه کاخ (فلسطین بعدی) بوده است. دیوشل روستایی در لنگرود گیلان است.
در یاداشتی از محمد صادق پیروز دربارهی دکتر دیوشلی چنین آمده: "در سال 1302 در شهر لاهیجان متولد شدهام. در سال 1319 دیپلم علمی را دریافت کردم.
خاطرهیی که از دوره دبیرستان دارم و بایستی ذکر کنم این است که با مرحوم دکتر علی دیوشلی سه سال هم اتاق بودیم. مرحوم دکتر دیوشلی یک سال از من جلوتر بود و برای من واقعاً سعادتی بود که با ایشان هم خانه و هم اتاقی بودم. مرحوم دکتر دیوشلی وقتی از دانشکده پزشکی دانشگاه تهران دانشآموخته شد چندین سال در لاهیجان طبابت کرد. بعد هم برای ادامه تحصیل به لندن و پاریس رفت و پس از برگشتن از اروپا مدتی در لاهیجان و سپس در بیمارستان امام خمینی فعلی در رشته تخصصی قلب مشغول به کار شد و تا مرحله دانشیاری رسید و از بهترین پزشکان قلب و عروق تهران بود".
#اسناد_زندگی_روزانه
#تاریخ_اجتماعی_پزشکی
#اسناد_خانوادگی
سند شمارهی ۸۸
در یاداشتی از محمد صادق پیروز دربارهی دکتر دیوشلی چنین آمده: "در سال 1302 در شهر لاهیجان متولد شدهام. در سال 1319 دیپلم علمی را دریافت کردم.
خاطرهیی که از دوره دبیرستان دارم و بایستی ذکر کنم این است که با مرحوم دکتر علی دیوشلی سه سال هم اتاق بودیم. مرحوم دکتر دیوشلی یک سال از من جلوتر بود و برای من واقعاً سعادتی بود که با ایشان هم خانه و هم اتاقی بودم. مرحوم دکتر دیوشلی وقتی از دانشکده پزشکی دانشگاه تهران دانشآموخته شد چندین سال در لاهیجان طبابت کرد. بعد هم برای ادامه تحصیل به لندن و پاریس رفت و پس از برگشتن از اروپا مدتی در لاهیجان و سپس در بیمارستان امام خمینی فعلی در رشته تخصصی قلب مشغول به کار شد و تا مرحله دانشیاری رسید و از بهترین پزشکان قلب و عروق تهران بود".
#اسناد_زندگی_روزانه
#تاریخ_اجتماعی_پزشکی
#اسناد_خانوادگی
سند شمارهی ۸۸
▫️سیاهکاران
« فساد و تباهی در کشور ما بمرحله خطرناک و غير قابل تحملی رسیده و زندگی اجتماعی ما را دستخوش طوفانهای سهمگین نموده، پیوندهای زناشویی یکی پس از دیگری گسسته و بازار طلاق و رهائی بشدت بالا گرفته، دختران جوان بآسانی تن بازدواج نداده و راضی بآن نیستند تا از فکر شوهر ایده آلی و ساخته شده افکار غلط خود منصرف شوند. جوانان در اثر توقعات سرسامآور دوشیزگان و خانواده آنها بکلی از ازدواج دوری جسته و هم خوابی با زنان زشت عمل هرجائی را بآغوش گرفتن همسری پاک و دوستداشتنی ترجیح میدهند. پدران و مادران چون برده فروشانی طماع دختران معصوم خود را فدای حرص و آز بیپایان خود کرده و هرگز از بدبختی نونهالان خود نمیهراسند. ازدواج هائیکه انجام میشود اغلب از روی اجبار و در واقع معامله تجارتی است، اینها همه با فقر و بدبختی که بیشتر مردم این سرزمین بدان گرفتارند دست بدست هم داده و زندگی اخلاقی و اجتماعی ما را بسوی فنا میکشاند».
▪️حدس میزنید این نوشتار وصف کدام روزگار است؟ و در چه سالی نگاشته شدهاست؟
نوشتار بالا پیشگفتار کتابی است با نامِ سياهکاران نوشتهٔ منصور مشیری که آن را انتشارات ابن سینا در ۱۳۲۷ منتشر ساختهاست. کتاب دربردارندهٔ سرگذشت شماری از زنان روسپی و تنفروش در آن دوره است!
@HistoryandMemory
« فساد و تباهی در کشور ما بمرحله خطرناک و غير قابل تحملی رسیده و زندگی اجتماعی ما را دستخوش طوفانهای سهمگین نموده، پیوندهای زناشویی یکی پس از دیگری گسسته و بازار طلاق و رهائی بشدت بالا گرفته، دختران جوان بآسانی تن بازدواج نداده و راضی بآن نیستند تا از فکر شوهر ایده آلی و ساخته شده افکار غلط خود منصرف شوند. جوانان در اثر توقعات سرسامآور دوشیزگان و خانواده آنها بکلی از ازدواج دوری جسته و هم خوابی با زنان زشت عمل هرجائی را بآغوش گرفتن همسری پاک و دوستداشتنی ترجیح میدهند. پدران و مادران چون برده فروشانی طماع دختران معصوم خود را فدای حرص و آز بیپایان خود کرده و هرگز از بدبختی نونهالان خود نمیهراسند. ازدواج هائیکه انجام میشود اغلب از روی اجبار و در واقع معامله تجارتی است، اینها همه با فقر و بدبختی که بیشتر مردم این سرزمین بدان گرفتارند دست بدست هم داده و زندگی اخلاقی و اجتماعی ما را بسوی فنا میکشاند».
▪️حدس میزنید این نوشتار وصف کدام روزگار است؟ و در چه سالی نگاشته شدهاست؟
نوشتار بالا پیشگفتار کتابی است با نامِ سياهکاران نوشتهٔ منصور مشیری که آن را انتشارات ابن سینا در ۱۳۲۷ منتشر ساختهاست. کتاب دربردارندهٔ سرگذشت شماری از زنان روسپی و تنفروش در آن دوره است!
@HistoryandMemory
Tasali o Salam
Poria Akhavas
کودتا بود یا نبود؟ مسئله این نیست!
تلخی رویدادهای این روز و آنچه بر پیرمحمد احمدآبادی گذشت چندان در یاد و بر زبان نسلی از ایرانیان درنشسته که انگار پایانی ندارد. بیستوهشتم مرداد از پرشماری مجالس یادبود، مانندهٔ آیینهای سوگواری شدهاست!
🎼 تسلی و سلام
اخوان ثالث
مجید درخشانی
پوریا اخواص
@HistoryandMemory
تلخی رویدادهای این روز و آنچه بر پیرمحمد احمدآبادی گذشت چندان در یاد و بر زبان نسلی از ایرانیان درنشسته که انگار پایانی ندارد. بیستوهشتم مرداد از پرشماری مجالس یادبود، مانندهٔ آیینهای سوگواری شدهاست!
🎼 تسلی و سلام
اخوان ثالث
مجید درخشانی
پوریا اخواص
@HistoryandMemory
| پنجهنامه: تاریخ و خاطره |
📷 هادی عالمزاده و نخستین شاگردانش در دبستانی در دارآباد (شاهآباد آن زمان)- ۱۳۳۵خ. بنابر گفتۀ استاد عالمزاده، بسیاری از این دانشآموزان نام خانوادگی «قیدی» داشتند و از آن میان «ستاره قیدی» و «فاطمه قیدی» در خاطر ایشان باقی مانده است. @HistoryandMemory
استاد عالمزاده درباره این دو عکس توضیح بیشتری به شرح زیر نگاشتهاند:
«در میان دختران سه فاطمه قیدی بودند که ناگزیر از خواندن آنان به نام پدرانشان بودیم: غلامعلی، محمد و ... .
یکی از پسران را سالها (حدود ۱۵سال) بعد، وقتی که رئیس حوزه امتحانات ششم طبیعی دبیرستانهای ناحیه ۴ آموزش و پرورش تهران بودم، در حین مقابله عکس آنها با چهره آنها، در جلسه امتحان شناختم. و معلوممان شد که زمین گرد است و کوه به کوه نمیرسد، ولی آدم به آدم میرسد.
و دیگر این که نخستین دختر ایستاده در سمت راست بالاترین ردیف ( به نام م. ج. ) شاگرد اول کلاس سوم بود. بسیار مودب و محجوب؛ و مسنترین پسران (در سمت چپِ آقا معلم)- اگر اشتباه نکنم - غلامی نام داشت و دوسه سال با من اختلاف سنی داشت.
در سال تحصیلی ۳۵- ۳۶ که در دارآباد( شاه آباد آن روز) تجریش شروع به معلمی کردم، هنوز به سنّ قانونی (۱۸ سالگی) نرسیده بودم و هم از این روی، پرداخت حقوقم موکول به بعد از ۱۵ دی ماه شد؛ از قرار ماهی ۲۳۷۲ریال ( حقوق پایه یک آموزگاری).
کاش با ۵ درصد از تجارب ۶۳ سال معلمی، به دارآباد سال ۱۳۳۵ باز گردانده میشدم تا از خبط و خطاهای بسیار خود در این ۶۳ سال معلمی میکاستم».
@HistoryandMemory
«در میان دختران سه فاطمه قیدی بودند که ناگزیر از خواندن آنان به نام پدرانشان بودیم: غلامعلی، محمد و ... .
یکی از پسران را سالها (حدود ۱۵سال) بعد، وقتی که رئیس حوزه امتحانات ششم طبیعی دبیرستانهای ناحیه ۴ آموزش و پرورش تهران بودم، در حین مقابله عکس آنها با چهره آنها، در جلسه امتحان شناختم. و معلوممان شد که زمین گرد است و کوه به کوه نمیرسد، ولی آدم به آدم میرسد.
و دیگر این که نخستین دختر ایستاده در سمت راست بالاترین ردیف ( به نام م. ج. ) شاگرد اول کلاس سوم بود. بسیار مودب و محجوب؛ و مسنترین پسران (در سمت چپِ آقا معلم)- اگر اشتباه نکنم - غلامی نام داشت و دوسه سال با من اختلاف سنی داشت.
در سال تحصیلی ۳۵- ۳۶ که در دارآباد( شاه آباد آن روز) تجریش شروع به معلمی کردم، هنوز به سنّ قانونی (۱۸ سالگی) نرسیده بودم و هم از این روی، پرداخت حقوقم موکول به بعد از ۱۵ دی ماه شد؛ از قرار ماهی ۲۳۷۲ریال ( حقوق پایه یک آموزگاری).
کاش با ۵ درصد از تجارب ۶۳ سال معلمی، به دارآباد سال ۱۳۳۵ باز گردانده میشدم تا از خبط و خطاهای بسیار خود در این ۶۳ سال معلمی میکاستم».
@HistoryandMemory
خاطرات ارباب کیخسرو شاهرخ، بهکوشش شاهرخ شاهرخ و راشنا رایتر، ترجمهٔ غلامحسین میرزاصالح، تهران، انتشارات مازیار، ۱۳۸۲.
#خاطرهخوانی
#کیخسرو_شاهرخ
کیخسرو شاهرخ (۷ تیر ۱۲۵۴ کرمان، ۱۱ تیر ۱۳۱۹ تهران). بنیانگذار شبکه تلفن سراسری ایران، بانی کتابخانه مجلس، کاشف محل خاکسپاری و بنیانگذار آرامگاه فردوسی، نماینده زرتشتیان در یازده دوره مجلس شورای ملی (دورههای دوم تا دوازدهم) و رئیس انجمن زرتشتیان تهران بود. او یکی از برجستهترین چهرههای جامعه زرتشتی ایران و از شخصیتهای خوشنام در تاریخ معاصر ایران است. دربارهٔ او نک.: کیخسرو شاهرخ
@HistoryandMemory
#خاطرهخوانی
#کیخسرو_شاهرخ
کیخسرو شاهرخ (۷ تیر ۱۲۵۴ کرمان، ۱۱ تیر ۱۳۱۹ تهران). بنیانگذار شبکه تلفن سراسری ایران، بانی کتابخانه مجلس، کاشف محل خاکسپاری و بنیانگذار آرامگاه فردوسی، نماینده زرتشتیان در یازده دوره مجلس شورای ملی (دورههای دوم تا دوازدهم) و رئیس انجمن زرتشتیان تهران بود. او یکی از برجستهترین چهرههای جامعه زرتشتی ایران و از شخصیتهای خوشنام در تاریخ معاصر ایران است. دربارهٔ او نک.: کیخسرو شاهرخ
@HistoryandMemory
▪️فال حافظ و مرگ فرزند
«در سال ۱۹۱۹ یکسال پس از پایان جنگ اول جهانی جهت خریدن اجناسی از طرف شرکت سهامی کل تلفن ایران به اروپا و آمریکا سفر کردم. قرار بود این اجناس از باکو واقع در قفقاز روسیه به ایران حمل شود. پس از حرکت من به سوی تهران، قفقاز هم بهدست کمونیستها افتاد و اجناس خریداری شده به سرقت رفت. به خاطر دارم یک شب همسر مرحومم فیروزه از پسرمان شاهرخ خواست دیوان حافظ را بیاورد تا ببیند او در مورد از دست رفتن اجناس چه میگوید، پیشبینی حافظ این بود که:
روزی اگر غمی رسدت تنگدل مباش
رو شکر کن مبادا که از بد بتر شود
پس از خواندن این پیشگویی بیشتر نگران شدم. پسر مرحومم شاهرخ که جوان بسیار تیزهوش و بااستعدادی بود و در آن زمان درس حقوق میخواند، اشتیاق داشت که تحصیلات خود را در اروپا تکمیل کند. من و مادرش موافق نبودیم ولی آنقدر اصرار کرد که ما راضی شدیم. اول قرار بود که از راه روسیه برود که حالا دیگر یک کشور کمونیستی شده بود. بعد قرار شد از طریق بغداد سفر کند، ولی راهها بسته بود. در همین زمان او خودش با پرنس ارفعالدوله تماس گرفت که میخواست از راه بغداد عازم اروپا شود. بنابراین او ما را ترک گفت و همراه پرنس و دو جوان دیگر به وسیله دلیجان، رهسپار اروپا شد. همه
میدانستند که ارفعالدوله همیشه مقدار زیادی جواهر با خودش حمل میکند. ظاهراً راهزنان قشقایی هم از این موضوع اطلاع داشتند. وقتی دلیجان به ایزدخواست، در میانه راه اصفهان به شیراز میرسد آنها در کمینگاه خود منتظر بودند. سواران راهزن به تعقیب دلیجان میپردازند و شروع به تیراندازی میکنند. از بخت بد یکی از تیرها به قلب شاهرخ میخورد و درجا او را از پای درمیآورد. از قضا در همان شب خواب دیدم که دخترم فرنگیس، که در آن موقع کوچک بود، عروسی کرده و لباس سیاهی به تن دارد.
روز بعد، وقتی داشتیم ناهار میخوردیم به من گفتند که میرزا اسماعیل خان فرزانه، رئیس کابینه مشیرالدوله دم در است. او را به اتاق پذیرایی دعوت کردم و در آنجا تلگراف ارفع الدوله را نشانم داد. او میخواست بداند که جنازۀ شاهرخ کجا باید به خاک سپرده شود. از سن پسرم به هنگام مرگ نوزده سال و چهار ماه میگذشت. آن مصیبت در دوازدهم ماه مه ۱۹۲۱ اتفاق افتاد. در آن موقع هیچ بیانی نمیتوانست گویای احساساتم باشد. به او گفتم حالا که از دست رفته است هر کاری که میخواهند با جنازه بکنند. پسرم شاهرخ را در حیاط مدرسۀ تربیت آباده به خاک سپردند. بعدها اتاقکی بر روی قبرش ساختم و سنگ نوشتهای بر گورش نهادم. از آن زمان به بعد من و مادرش روز خوش به خود ندیدیم».
📚خاطرات ارباب کیخسرو شاهرخ، صص ۲۲-۲۳.
@HistoryandMemory
«در سال ۱۹۱۹ یکسال پس از پایان جنگ اول جهانی جهت خریدن اجناسی از طرف شرکت سهامی کل تلفن ایران به اروپا و آمریکا سفر کردم. قرار بود این اجناس از باکو واقع در قفقاز روسیه به ایران حمل شود. پس از حرکت من به سوی تهران، قفقاز هم بهدست کمونیستها افتاد و اجناس خریداری شده به سرقت رفت. به خاطر دارم یک شب همسر مرحومم فیروزه از پسرمان شاهرخ خواست دیوان حافظ را بیاورد تا ببیند او در مورد از دست رفتن اجناس چه میگوید، پیشبینی حافظ این بود که:
روزی اگر غمی رسدت تنگدل مباش
رو شکر کن مبادا که از بد بتر شود
پس از خواندن این پیشگویی بیشتر نگران شدم. پسر مرحومم شاهرخ که جوان بسیار تیزهوش و بااستعدادی بود و در آن زمان درس حقوق میخواند، اشتیاق داشت که تحصیلات خود را در اروپا تکمیل کند. من و مادرش موافق نبودیم ولی آنقدر اصرار کرد که ما راضی شدیم. اول قرار بود که از راه روسیه برود که حالا دیگر یک کشور کمونیستی شده بود. بعد قرار شد از طریق بغداد سفر کند، ولی راهها بسته بود. در همین زمان او خودش با پرنس ارفعالدوله تماس گرفت که میخواست از راه بغداد عازم اروپا شود. بنابراین او ما را ترک گفت و همراه پرنس و دو جوان دیگر به وسیله دلیجان، رهسپار اروپا شد. همه
میدانستند که ارفعالدوله همیشه مقدار زیادی جواهر با خودش حمل میکند. ظاهراً راهزنان قشقایی هم از این موضوع اطلاع داشتند. وقتی دلیجان به ایزدخواست، در میانه راه اصفهان به شیراز میرسد آنها در کمینگاه خود منتظر بودند. سواران راهزن به تعقیب دلیجان میپردازند و شروع به تیراندازی میکنند. از بخت بد یکی از تیرها به قلب شاهرخ میخورد و درجا او را از پای درمیآورد. از قضا در همان شب خواب دیدم که دخترم فرنگیس، که در آن موقع کوچک بود، عروسی کرده و لباس سیاهی به تن دارد.
روز بعد، وقتی داشتیم ناهار میخوردیم به من گفتند که میرزا اسماعیل خان فرزانه، رئیس کابینه مشیرالدوله دم در است. او را به اتاق پذیرایی دعوت کردم و در آنجا تلگراف ارفع الدوله را نشانم داد. او میخواست بداند که جنازۀ شاهرخ کجا باید به خاک سپرده شود. از سن پسرم به هنگام مرگ نوزده سال و چهار ماه میگذشت. آن مصیبت در دوازدهم ماه مه ۱۹۲۱ اتفاق افتاد. در آن موقع هیچ بیانی نمیتوانست گویای احساساتم باشد. به او گفتم حالا که از دست رفته است هر کاری که میخواهند با جنازه بکنند. پسرم شاهرخ را در حیاط مدرسۀ تربیت آباده به خاک سپردند. بعدها اتاقکی بر روی قبرش ساختم و سنگ نوشتهای بر گورش نهادم. از آن زمان به بعد من و مادرش روز خوش به خود ندیدیم».
📚خاطرات ارباب کیخسرو شاهرخ، صص ۲۲-۲۳.
@HistoryandMemory
▪️ ماجرای قتل شاهرخ پسر ارباب کیخسرو شاهرخ در خاطرات پرنس ارفع
ارفعالدوله (پرنس ارفع) در کتاب خاطرات خود در بخش سیزدهم، سفر به اروپا و جامعه ملل، ضمن گزارش سفر از تهران به شیراز، ماجرای همسفرشدن شاهرخ با خود و کشتهشدن و چگونگی کفنودفن او را به تفصیل آورده:
«دیگر تهیه مسافران را دیده میخواستم حرکت کنم. از چند نفر در کلوب ایران که در میان زرگنده و قلهک باغی بود پیش از رفتنم مهمانی کردم. ... وقتی که مهمانها آمدند، وزیرمختار انگلیس گفت با کمال تأسف راه بغداد بسته شد. اعراب شورش کرده و با امیر فیصل میجنگند. بمن تلگراف رسید که دیگر تذکره مسافرین را امضاء نکنم.… یکروز که ببالای تپههای اطراف برای قدم زدن رفتم برگشتم به منزل دیدم روی پلههای اطاق جوانی تقریباً شانزده ساله نشسته و مرا که دید پا شد بدون اینکه حرفی بزند پاکتی که در دست داشت داد بدست من. آمدم توی اطاق پاکت را باز کرده خواندم، دیدم نوشته است من اسمم شاهرخ پسر ارباب کیخسرو، یکی از بدبختترین ایرانیان هستم، زیرا که باوجود میل مفرطی که برای تحصیل علوم دارم و میخواهم بروم لندن مشغول تحصیل باشم و پدرم ارباب نیز با من در اینجا ابداً مخالفت ندارد و میخواهد مرا بفرستد، با وجود این سهبار اسباب مسافرت من مهیا شده و در آخر هر سهبار اتفاقی افتاده که مسافرت من سر نگرفته. چون در تهران شهرت دارد که شما یکی از مقبلترین ایرانیان هستید لهذا بشما ملتجی شدهام که مرا در رکاب خودتان تا هر جائیکه بفرنگ میروید مرا به لندن بفرستید، بلکه خوشبختی شما به بدبختی من بچربد و من از این ورطه خلاص بشوم، و علاوه کرده بود که پدرم با کمال افتخار و امتنان متحمل مخارج من خواهد بود. بکاغذ نگاه کردم و بشاهرخ که در حیاط با کمال تفکر و اندوه ایستاده بود نگاه کردم دلم سوخت، صدا کردم آمد بالا ، گفتم بارباب از قول من سلام برسان و بگو تهیه شمارا بهبیند و تذکره شما را از راه بینالنهرین حاضر کند و شمارا هم با مخارج خود میبرم زیرا که کالسکه چهار نفره دارم و برای من تحمیل نخواهد بود، تا هر جا که میروم. فيالفور اينخبر مثل برق در شهر منتشر شد عضدالدوله پسر عینالدوله آمد دزاشوب گفت مدتی بود محمود میرزا پسرم را برای تحصیل طب بپاریس خواستم بفرستم جرئت نمیکردم از شما خواهش کنم او را همراه ببرید. وقتی که شنیدم پسر ارباب کیخسرو را میبرید دیدم با وجود دوستی که با پدرم و خودم دارید دلیل ندارد این خواهش را نکنم. قبول کردم. دو روز دیگر دکتر حاجی رضاخان وکیل مجلس آمد گفت شما چون دو نفر طفل برای تحصیل بفرنگ میبرید منهم يک پسر دارم و منحصر بفرد است و خیلی دوستش دارم میخواهم بفرستم طب تحصیل کند و چون در کالسکه جای چهار نفر دارید و دو نفر محصل میبرید پسر مرا هم ببرید در پاریس بگذارید در مدرسه طب. او را هم قبول کردم. چون دیدیم شورش بینالنهرین طول کشید و مشیرالدوله عجله دارد در حرکت من، قرار داد که حرکت مرا از راه اصفهان و بوشهر فراهم آورد و بتمام حکام ارض راه احکام نوشت که چون راهها امن نبود، در هر منزل ده نفر تفنگچی همراه ما بکنند تا منزل آتیه ما را برسانند. روز حرکت جمعی از دوستان مخصوصاً اقوام این سه نفر جوان ما را تا حضرت عبدالعظیم مشایعت کردند. آنجا دسته گلها و جعبههای شیرینی متعدد آورده بودند، وقتی که مشایعین را راه انداختم و داخل کالسکه شدم دیدم در میان این سه نفر طفل كداميک از آنها پهلوی من بنشیند و کدام يک در روبرو زیر چشمی نگاه کردم دیدم که اینها همدیگر را کنار میکنند و در سر جا دعوا است. کالسکه را نگاهداشته گفتم الساعه اول مسافرت ما است و میدانید که شما را بواسطه دوستی اولیایتان و محض خدمت بآتیه در ایران با خودم میبرم مادامیکه با من هستید باید میان شما دوستی باشد اجازه نمیدهم در سر جا و غیره با هم مجادله و منازعه کنید از امروز هر یک از شما بنوبه باید پهلوی من و جلوی من بنشینید، چون احترام شاهزادهگی لازم است ابتدا از محمود میرزا شروع شود. همینطور معمول بود و با هم موافق شدند و آن تفاوتی که میان شاهزاده و مسلمان و زرتشتی بود بکلی مرتفع گردید و در ورود اصفهان سردار جنگ حاکم اصفهان و پسر ظلالسلطان اسمعیل میرزا خبردار شده بخارج شهر آدم فرستاده بودند که ما را ببرند و در میان این دو فرستاده حرف شد، آخر آدم حاکم زور کرد ما را برد عمارت چهلستون، از برای من و همراهان منزل خوب مهیا کرده بودند. ورود ما مصادف شد با ایام محرم. سردار جنگ گفت امکان ندارد در دهه عاشورا من شما را بگذارم بروید، و او ما را با زور نگاهداشت....».
⬇️
@HistoryandMemory
ارفعالدوله (پرنس ارفع) در کتاب خاطرات خود در بخش سیزدهم، سفر به اروپا و جامعه ملل، ضمن گزارش سفر از تهران به شیراز، ماجرای همسفرشدن شاهرخ با خود و کشتهشدن و چگونگی کفنودفن او را به تفصیل آورده:
«دیگر تهیه مسافران را دیده میخواستم حرکت کنم. از چند نفر در کلوب ایران که در میان زرگنده و قلهک باغی بود پیش از رفتنم مهمانی کردم. ... وقتی که مهمانها آمدند، وزیرمختار انگلیس گفت با کمال تأسف راه بغداد بسته شد. اعراب شورش کرده و با امیر فیصل میجنگند. بمن تلگراف رسید که دیگر تذکره مسافرین را امضاء نکنم.… یکروز که ببالای تپههای اطراف برای قدم زدن رفتم برگشتم به منزل دیدم روی پلههای اطاق جوانی تقریباً شانزده ساله نشسته و مرا که دید پا شد بدون اینکه حرفی بزند پاکتی که در دست داشت داد بدست من. آمدم توی اطاق پاکت را باز کرده خواندم، دیدم نوشته است من اسمم شاهرخ پسر ارباب کیخسرو، یکی از بدبختترین ایرانیان هستم، زیرا که باوجود میل مفرطی که برای تحصیل علوم دارم و میخواهم بروم لندن مشغول تحصیل باشم و پدرم ارباب نیز با من در اینجا ابداً مخالفت ندارد و میخواهد مرا بفرستد، با وجود این سهبار اسباب مسافرت من مهیا شده و در آخر هر سهبار اتفاقی افتاده که مسافرت من سر نگرفته. چون در تهران شهرت دارد که شما یکی از مقبلترین ایرانیان هستید لهذا بشما ملتجی شدهام که مرا در رکاب خودتان تا هر جائیکه بفرنگ میروید مرا به لندن بفرستید، بلکه خوشبختی شما به بدبختی من بچربد و من از این ورطه خلاص بشوم، و علاوه کرده بود که پدرم با کمال افتخار و امتنان متحمل مخارج من خواهد بود. بکاغذ نگاه کردم و بشاهرخ که در حیاط با کمال تفکر و اندوه ایستاده بود نگاه کردم دلم سوخت، صدا کردم آمد بالا ، گفتم بارباب از قول من سلام برسان و بگو تهیه شمارا بهبیند و تذکره شما را از راه بینالنهرین حاضر کند و شمارا هم با مخارج خود میبرم زیرا که کالسکه چهار نفره دارم و برای من تحمیل نخواهد بود، تا هر جا که میروم. فيالفور اينخبر مثل برق در شهر منتشر شد عضدالدوله پسر عینالدوله آمد دزاشوب گفت مدتی بود محمود میرزا پسرم را برای تحصیل طب بپاریس خواستم بفرستم جرئت نمیکردم از شما خواهش کنم او را همراه ببرید. وقتی که شنیدم پسر ارباب کیخسرو را میبرید دیدم با وجود دوستی که با پدرم و خودم دارید دلیل ندارد این خواهش را نکنم. قبول کردم. دو روز دیگر دکتر حاجی رضاخان وکیل مجلس آمد گفت شما چون دو نفر طفل برای تحصیل بفرنگ میبرید منهم يک پسر دارم و منحصر بفرد است و خیلی دوستش دارم میخواهم بفرستم طب تحصیل کند و چون در کالسکه جای چهار نفر دارید و دو نفر محصل میبرید پسر مرا هم ببرید در پاریس بگذارید در مدرسه طب. او را هم قبول کردم. چون دیدیم شورش بینالنهرین طول کشید و مشیرالدوله عجله دارد در حرکت من، قرار داد که حرکت مرا از راه اصفهان و بوشهر فراهم آورد و بتمام حکام ارض راه احکام نوشت که چون راهها امن نبود، در هر منزل ده نفر تفنگچی همراه ما بکنند تا منزل آتیه ما را برسانند. روز حرکت جمعی از دوستان مخصوصاً اقوام این سه نفر جوان ما را تا حضرت عبدالعظیم مشایعت کردند. آنجا دسته گلها و جعبههای شیرینی متعدد آورده بودند، وقتی که مشایعین را راه انداختم و داخل کالسکه شدم دیدم در میان این سه نفر طفل كداميک از آنها پهلوی من بنشیند و کدام يک در روبرو زیر چشمی نگاه کردم دیدم که اینها همدیگر را کنار میکنند و در سر جا دعوا است. کالسکه را نگاهداشته گفتم الساعه اول مسافرت ما است و میدانید که شما را بواسطه دوستی اولیایتان و محض خدمت بآتیه در ایران با خودم میبرم مادامیکه با من هستید باید میان شما دوستی باشد اجازه نمیدهم در سر جا و غیره با هم مجادله و منازعه کنید از امروز هر یک از شما بنوبه باید پهلوی من و جلوی من بنشینید، چون احترام شاهزادهگی لازم است ابتدا از محمود میرزا شروع شود. همینطور معمول بود و با هم موافق شدند و آن تفاوتی که میان شاهزاده و مسلمان و زرتشتی بود بکلی مرتفع گردید و در ورود اصفهان سردار جنگ حاکم اصفهان و پسر ظلالسلطان اسمعیل میرزا خبردار شده بخارج شهر آدم فرستاده بودند که ما را ببرند و در میان این دو فرستاده حرف شد، آخر آدم حاکم زور کرد ما را برد عمارت چهلستون، از برای من و همراهان منزل خوب مهیا کرده بودند. ورود ما مصادف شد با ایام محرم. سردار جنگ گفت امکان ندارد در دهه عاشورا من شما را بگذارم بروید، و او ما را با زور نگاهداشت....».
⬇️
@HistoryandMemory
⬆️
پس از چند روز درنگ و دید و بازدید در اصفهان، راه شیراز را در پیش میگیرند:
«...منزل اول ما قمشه بود که حالا شهرضا نام دارد. منزل در کاروانسرا بود، همراهان رفته حجره گرفته ماندند. کاروانسرادار فرش و لوازم آورد من در توی کالسکه خوابیدم. صبح علیالطلوع پیش از همه شاهرخ آمد نزد من سلام داد، دیدم خیلی پریشان است. گفتم چطور خوابیدی؟ گفت آقا نپرسید چقدر پشیمانم کاش آنروز به دزاشوب نمیآمدم و آن عریضه را بشما نمیدادم، خیال میکردم خوشبختی شما به بدبختی من خواهد چربید، میترسم بدبختی من به خوشبختی شما بچربد. گفتم پسر این حرفها چه چیز است، همین خیال که بسرت گذاشتهاید بدبختی خواهد آورد. این خیال را از سرت بدرکن انشاء الله تعالی هیچ طور نمیشود، بسلامت میرویم، درس میخوانی و بر میگردی. هر چه گفتم، گفت آقا کار من از اینها گذشته، کشته خواهم شد. محمود میرزا و تقی خان را صدا کرده گفتم این پسر را ببرید ، چائی بدهید، نصیحت کنید. این دیوانه شده است».
«...نزدیکیهای «ایزدخواست» در طرف دست راست بالای تپهها چندین سوار قشقائی پیدا شد. کالسکهچی گفت اینها حکماً راهزنانند و میآیند طرف ما بهتر است چون ایزدخواست بالا است و اسبها بزحمت بالا میروند خوبست اسبها را شلاق نزنیم برگردیم بعلیآباد. علی بیگ تفنگ را سر دست گرفت و خواست فشنگ را به تفنگ پر کند، بدبختانه فشنگ بزرگتر از جای فشنگ بود آنوقت فشنگ را انداخت بدهن که با لعاب نرم کند. گفتم ای پدر سوخته، لعاب دهن بکار نمیخورد چ. در همین گفتگو يک تير خالی شد از طرف قشقائیها همین بس بود که علیبیگ و سوار از دوچرخه و کالسکه پائین آمده فرار کنند، بطوریکه معلوم نشد بزمین فرورفتند و یا آسمان پریدند، آثاری از آنها نبود. درشکهچی درشکه را برگرداند بناکرد باسبها شلاق زدن. وقتی که قشقائیها دیدند درشکه در حال فرار است پانزده نفر قشقائی یکدفعه شروع به شليک كردند و گلوله مثل تگرگ در اطراف کالسکه ما میبارید. يک گلوله اصابت کرد بجامهدان من که پشت کالسکه بود و سوراخ نمود. از بدبختی شاهرخ که قرار بود آنروز پهلوی من بنشيند يك گلوله از طرف چپ
آمد بشیشه خورد و گذشت راست بقلب بدبخت شاهرخ رسید. بیچاره بدبخت مرا گرفت به بغل و یکدفعه فریاد کرد آخ مردم، از قلب او خون مثل فواره میجست و مرا از سر تا پا خون آلود کرد. وقتیکه جان بجان آفرین سپرد و افتاد روی زانوی من، فهمیدم که تمام شد...».
دربارۀ چگونگی کفنودفن او هم چنین آورده:
«... دو کلمه هم از شاهرخ بدبخت بنویسم. وقتی که قشقائیها ما را از کالسکه پائین آوردند و اسبابها را با نعش شاهرخ بکوه بردند تا جائی اسب و کالسکه میرفته کالسکه را بردهاند، بعد اسبها را از کالسکه باز کرده و اسباب را بار اسبها نمودهاند و بردهاند و نعش را با کالسکه گذاشتهاند در کوه و بایزدخواست خبر دادند که بیائید نعش و درشکه را ببرید، آورده بودند ولی نگذاشته بودند نعش را در قبرستان آنها دفن کنند. آقا سید یدالله فرستاد نعش را با کالسکه آوردند. گفتم حالا تابستان است نعش کم کم تعفن پیدا میکند، باید دفن کرد. گفت چون این گبر است محال است بگذارند او را در قبرستان مسلمانها دفن کنند. گفت در آباده چند نفر بهائی هستند در آنجا اراضی خریدهاند و مدرسه ساختهاند یکطرف محوطهایست مقداری از آن قبرستان بهائیها و مابقی را بارامنه و گبرها میفروشند، باید در آنجا دفن کرد. فرستادم نجار يک قوتى محكم ساخت و نعش را آوردند کنار رودخانه دادم در رودخانه پاک شستند و فرستادم ده ذرع چلوار خریدند و هر چه در دکانهای آنجا کافور بود خریدند و دادم نعش را با کافور چندینبار با چلوار پیچیدند . يک زير زمين هم برای چند روز کرایه کرده نعش را گذاشتیم آنجا آنوقت بتهران بارباب کیخسرو تلگراف کردم دستور دفن شاهرخ را بدهد. چون جواب نرسید وقت رفتن بآباده دوچرخه کرایه کرده نعش را همراه بردیم بآباده، در مدرسه بهائیان يک جائی خریده دادم با آجر چهار دیوار درست کرده صندوق را برسم امانت گذاشتم توی آن...».
📚 ایران دیروز: خاطرات پرنس ارفع( ارفعالدوله)، بهکوشش حسن ارفع، تهران، چاپخانه وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۴۵، صص ۵۰۴-۵۱۸.
@HistoryandMemory
پس از چند روز درنگ و دید و بازدید در اصفهان، راه شیراز را در پیش میگیرند:
«...منزل اول ما قمشه بود که حالا شهرضا نام دارد. منزل در کاروانسرا بود، همراهان رفته حجره گرفته ماندند. کاروانسرادار فرش و لوازم آورد من در توی کالسکه خوابیدم. صبح علیالطلوع پیش از همه شاهرخ آمد نزد من سلام داد، دیدم خیلی پریشان است. گفتم چطور خوابیدی؟ گفت آقا نپرسید چقدر پشیمانم کاش آنروز به دزاشوب نمیآمدم و آن عریضه را بشما نمیدادم، خیال میکردم خوشبختی شما به بدبختی من خواهد چربید، میترسم بدبختی من به خوشبختی شما بچربد. گفتم پسر این حرفها چه چیز است، همین خیال که بسرت گذاشتهاید بدبختی خواهد آورد. این خیال را از سرت بدرکن انشاء الله تعالی هیچ طور نمیشود، بسلامت میرویم، درس میخوانی و بر میگردی. هر چه گفتم، گفت آقا کار من از اینها گذشته، کشته خواهم شد. محمود میرزا و تقی خان را صدا کرده گفتم این پسر را ببرید ، چائی بدهید، نصیحت کنید. این دیوانه شده است».
«...نزدیکیهای «ایزدخواست» در طرف دست راست بالای تپهها چندین سوار قشقائی پیدا شد. کالسکهچی گفت اینها حکماً راهزنانند و میآیند طرف ما بهتر است چون ایزدخواست بالا است و اسبها بزحمت بالا میروند خوبست اسبها را شلاق نزنیم برگردیم بعلیآباد. علی بیگ تفنگ را سر دست گرفت و خواست فشنگ را به تفنگ پر کند، بدبختانه فشنگ بزرگتر از جای فشنگ بود آنوقت فشنگ را انداخت بدهن که با لعاب نرم کند. گفتم ای پدر سوخته، لعاب دهن بکار نمیخورد چ. در همین گفتگو يک تير خالی شد از طرف قشقائیها همین بس بود که علیبیگ و سوار از دوچرخه و کالسکه پائین آمده فرار کنند، بطوریکه معلوم نشد بزمین فرورفتند و یا آسمان پریدند، آثاری از آنها نبود. درشکهچی درشکه را برگرداند بناکرد باسبها شلاق زدن. وقتی که قشقائیها دیدند درشکه در حال فرار است پانزده نفر قشقائی یکدفعه شروع به شليک كردند و گلوله مثل تگرگ در اطراف کالسکه ما میبارید. يک گلوله اصابت کرد بجامهدان من که پشت کالسکه بود و سوراخ نمود. از بدبختی شاهرخ که قرار بود آنروز پهلوی من بنشيند يك گلوله از طرف چپ
آمد بشیشه خورد و گذشت راست بقلب بدبخت شاهرخ رسید. بیچاره بدبخت مرا گرفت به بغل و یکدفعه فریاد کرد آخ مردم، از قلب او خون مثل فواره میجست و مرا از سر تا پا خون آلود کرد. وقتیکه جان بجان آفرین سپرد و افتاد روی زانوی من، فهمیدم که تمام شد...».
دربارۀ چگونگی کفنودفن او هم چنین آورده:
«... دو کلمه هم از شاهرخ بدبخت بنویسم. وقتی که قشقائیها ما را از کالسکه پائین آوردند و اسبابها را با نعش شاهرخ بکوه بردند تا جائی اسب و کالسکه میرفته کالسکه را بردهاند، بعد اسبها را از کالسکه باز کرده و اسباب را بار اسبها نمودهاند و بردهاند و نعش را با کالسکه گذاشتهاند در کوه و بایزدخواست خبر دادند که بیائید نعش و درشکه را ببرید، آورده بودند ولی نگذاشته بودند نعش را در قبرستان آنها دفن کنند. آقا سید یدالله فرستاد نعش را با کالسکه آوردند. گفتم حالا تابستان است نعش کم کم تعفن پیدا میکند، باید دفن کرد. گفت چون این گبر است محال است بگذارند او را در قبرستان مسلمانها دفن کنند. گفت در آباده چند نفر بهائی هستند در آنجا اراضی خریدهاند و مدرسه ساختهاند یکطرف محوطهایست مقداری از آن قبرستان بهائیها و مابقی را بارامنه و گبرها میفروشند، باید در آنجا دفن کرد. فرستادم نجار يک قوتى محكم ساخت و نعش را آوردند کنار رودخانه دادم در رودخانه پاک شستند و فرستادم ده ذرع چلوار خریدند و هر چه در دکانهای آنجا کافور بود خریدند و دادم نعش را با کافور چندینبار با چلوار پیچیدند . يک زير زمين هم برای چند روز کرایه کرده نعش را گذاشتیم آنجا آنوقت بتهران بارباب کیخسرو تلگراف کردم دستور دفن شاهرخ را بدهد. چون جواب نرسید وقت رفتن بآباده دوچرخه کرایه کرده نعش را همراه بردیم بآباده، در مدرسه بهائیان يک جائی خریده دادم با آجر چهار دیوار درست کرده صندوق را برسم امانت گذاشتم توی آن...».
📚 ایران دیروز: خاطرات پرنس ارفع( ارفعالدوله)، بهکوشش حسن ارفع، تهران، چاپخانه وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۴۵، صص ۵۰۴-۵۱۸.
@HistoryandMemory