تاریخ سیاسی تمبر در ایران: ۱۸۶۷- ۱۹۷۹

رومان زیبرتس
ترجمۀ محمد غفوری
(۵)
تلاش دولت برای دستیابی به کنترل کامل بر تمامی کشور و کل اقشار و گروه‎های قومی جامعه و تبدیل ایران به یک ملت قدرتمند و صنعتی‎شده که بتواند از پس نیروهای بزرگ جهانی برآید احتمالاً مهم‎ترین ویژگی روند نوسازی در دورۀ پهلوی بود. در این دوره، یکسان‌سازی فرهنگی و اداری ایران پیش‎فرض رسیدن به این اهداف تلقی می‎شد. «کلاه پهلوی» که در دهۀ ۱۹۲۰ معرفی شد و هدف از آن جایگزین کردن سرپوش‎های سنتی با یک سرپوش مدرن و هم‎شکل بود که بر طبق الگوی «غربی» طراحی شده، نیز یکی از ابزارها و نمادهای این سیاست بود. در چارچوب این نمادگرایی نوظهورِ قدرت، نمایش پرترۀ شاه بر روی تمبرها نیز می‌‎توانست پیام جدیدی را منتقل سازد. رضاشاه با بر سرگذاشتن کلاه پهلوی نه تنها با اقتدار خویش به عنوان یک حاکم مطلقه به دولت مشروعیت بخشید، بلکه تجسم ملتی در حال مدرن شدن بود که حکومت وی متضمن ساخت آن بود. این پیام در مجموعه‎ای یادمانی که موضوع آن بزرگداشت دهمین سال رسیدن رضاشاه به تاج و تخت بود درج شد. انتشار این مجموعه، که وزیر پست و تلگراف و تلفن پیشنهاد آن را داده بود، تحت مدیریت اعضای اصلی کابینه انجام گرفته و مضامین آن با دقت انتخاب شده بود. این مجموعه شایان توجه دقیق‎تری است، زیرا نخستین مجموعۀ تمبر ایرانی است که یک برنامۀ سیاسی از پیش اندیشیده شده را به نمایش می‎گذارد و نیز به این خاطر که افکار نخبگان سیاسی ایرانی در دورۀ رضاشاه و فهم آنان از خود را به نمایش می‎کشد. نقوش نُه تمبر این مجموعه بازتابدهندۀ شمایل‎نگاری سیاسی رایج در آن زمان (برای نمونه در مجلات و روزنامه‌ها) هستند که نمادهای فرهنگی و فنی پیشرفت در آنها غلبه داشت، -مانند تصاویری از ماشین‎آلات صنعتی، راه‎آهن و خطوط تلگراف- و یا مظاهر تجارت و علم. می‎توان گفت، این تمبرها مجموعه‎ای از کلیشه‎های شمایل‎نگارانه را به نمایش می‎کشید.
در این مجموعه، حتی یادآوری گذشتۀ باشکوه به عنوان یکی از موضوعات رایج شمایل‌نگارانه نیز فروگذاشته نشده، چنانکه بر روی یکی از تمبرها ویرانه‎های پرسپولیس به نمایش در آمده است. تمبرهای دیگر دستاوردهای دهۀ قبل، نظیر صنعتی‎سازی (کارخانۀ سیمان ری)، نظام حمل و نقل مدرن (راه آهن)، حاکمیت ملی (نیروی هوای و دریایی)، ارتباطات (ساختمان پست و تلگراف)، رفاه اجتماعی (بیمارستان مسلولین رامسر) و نوسازی جامعه بر طبق معیارهای غربی (نمادهای عدالت و آموزش) را نمایش می‎دادند.
@microhismuseum
پیام سیاسی‎ای که این شمایل‎ها انتقال می‎دادند دوپهلو بود: از یک سو، این نمادها نمایانگر مطالبات هر دو گروه روشنفکران اصلاح‎گرا و انقلابی از دوره ناصرالدین شاه تا زمان خود رضاشاه بود و به گونه‎ای کنایی اشاره به این داشت که آمال این گروه‎های روشنفکر در دورۀ رژیم جدید رنگ واقعیت به خود گرفته‎اند. از سوی دیگر، یک نظام سیاسی اقتدارگرا و در پاره‎ای اوقات حتی استبدادی، با ردیف کردن نهادهای دولت متمرکزِ مدرن تمامی ابزارهای اعمال قدرت خویش را نمایان می‎ساخت. به‎علاوه، این دوپهلویی بازتابدهندۀ شرایط کسانی بود که مسئول انتشار این مجموعه بودند، و حتی می‎تواند روشن سازد که چرا آنها چنین تصمیمی گرفته‎اند. بسیاری از اعضای سابق نهضت مشروطیت، تحت تأثیر شکست نظام پارلمانی در دورۀ جنگ جهانی اول، به این نتیجه رسیده بودند که تغییر جامعۀ ایران تنها در صورت حاکمیت یک دولت مرکزی قدرتمند امکان‎پذیر است و از همین رو از به قدرت رسیدن رضاشاه پشتیبانی کردند تا اهداف سیاسی خود را محقق سازند. در میان کسانی که تصمیم گرفتند تا به تخت نشستن رضاشاه را در قالب مجموعه‎ای از تمبرها گرامی دارند تنها سیاست‎پیشه‎گانی نظیر محمود جم حضور نداشتند، بلکه شخصیت‎هایی برجسته چون محمدعلی فروغی، بنیانگذار دانشگاه تهران، علی اکبر داور، پیشگام نظام قضایی مدرن، یا نظام الدین حکمت (مشارالدوله) وزیر پست و تلگراف، که تا سرحد مرگ پایبند به اجرای وظایفش بود، نیز حضور داشتند. هنگامی که این مردان بر آن شدند تا سالگرد سلسلۀ جدید را با اشاره به دستاوردهای رژیم رضاشاه جشن بگیرند، نه فقط می‎خواستند یاد و خاطره‎ای نیک از خود به جای گذارند، بلکه احتمالاً به دنبال آن نیز بودند تا همکاری خود با این نظام سیاسی را توجیه کنند.
ادامه دارد...
@microhismuseum

مجموعه تمبرهای دهمین سالگرد سلطنت پهلوی، معروف به مجموعۀ «ترقیات».
چاپ سوم اسفند ۱۳۱۳، چاپخانۀ آنسخدی هلند
منبع تصویر:
Mehrdad Sadri, Persiphila: Iran Philatelic Reference, Pahlavi Dynasty, Vol 1, p 38.

✍ ذبیح‌الله ساعی:
«پیوست متن، تصویر نامه‌ی خوش‌آمدگویی اداره‌کننده‌گان و مردم شهر امرتسر (امروزه دومین شهر بزرگ ایالت پنجاب هند) را می‌بینید که در سال ۱۸۷۶ ترسایی و در جریان سفر شهزاده‌ی ویلز آلبرت ادوارد به شبه‌قاره‌ی هند که بعدها (میان سال‌های ۱۹۰۱-۱۹۱۰ ترسایی) با نام ادوارد هفتم و عنوان "پادشاه پادشاهی متحد بریتانیای کبیر و ایرلند، مستعمرات بریتانیا و امپراتور هند" بر تخت نشست، نگارش یافته است. این نامه به داخل جعبه‌ی طلایی تزیین‌یافته که بر بالای آن مخفف نام شهزاده به انگلیسی (A. E. ) و نام شهر (امرتسر) به چهار زبان (انگلیسی، پارسی، گورمخی و سانسکریت) به‌چشم می‌خورد، به شهزاده‌ی انگلیس تقدیم گردیده است. هرچند متن این نامه به زبان محلی پنجاب نگارش یافته اما آغاز و ختم نامه به زبان دیوانی آن روزگار شبه‌قاره (پارسی) صورت گرفته است.

در قسمت بالایی نامه این بیت به‌چشم می‌خورد:
ای آمدنت باعث آبادی ما
ذکر تو بود زمزمه شادی ما

نامه با این بیت و سطرهای پارسی پایان می‌یابد:
دعاگوی این دولتم بنده‌وار
خدایا تو این سایه؟ پاینده‌دار

مرقوم بتاریخ ۱۴؟ جنوری ۱۸۷۶
از طرف سرداران و رئیسان ضلع امرتسر».

@HistoryandMemory