☰

👁‍🗨 دیدگاه | تاریخ سروده

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
مبارک‌تر شب و خرّم‌ترین روز
به استقبالم آمد بختِ پیروز

دهل‌زن گو دو نوبت زن بشارت
که دوشم قدر بود، امروز نوروز

✍🏿 سعدی
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

▫️استاد فاضل، دکتر حمید حسنی، با ارجاع به ابیات بالا از جناب سعدی نوشت:

پرسشی تاریخی

ــ اول فروردین سال ۶۲۲ هجری خورشیدی / ۲۱ مارس ۱۲۴۳ میلادی برابر با ۲۱ رمضان ۶۴۰ هجری قمری بوده.
ــ هفتم فروردین ۶۵۴ ه‍.خ / ۲۷ مارس ۱۲۷۵ م هم با ۲۱ رمضان ۶۷۳ ه‍.ق مصادف بوده.
▫️آیا ممکن است سعدی غزل زیر را در یکی از این دو سال سروده‌باشد؟

مبارک‌تر شب و خرّم‌ترین روز
به استقبالم آمد بختِ پیروز

دهل‌زن گو دو نوبت زن بشارت
که دوشم قدر بود، امروز نوروز

مه است این یا مَلَک یا آدمی‌زاد؟
پری یا آفتاب عالم‌افروز؟

ندانستی که ضدان در کمین‌اند
نکو کردی علی‌رغم بدآموز

مرا با دوست، ای دشمن، وصال است
تو را گر دل نخواهد، دیده بردوز!

شبان دانم که از درد جدایی
نیاسودم ز فریادِ جهان‌سوز

گر آن شب‌های باوحشت نمی‌بود
نمی‌دانست سعدی قدر این روز
 
▫️ برای تبدیل تاریخ‌ها از وبگاه دقیقِ باحساب (www.bahesab.ir) یاری جستم.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

📑 مقاله | جهت دستوری در فارسی، کردی و بختیاری

▪️Non-active voices in Iranian languages: the case of Farsi, Kurdish and Baxtiari (2025)

▪️Gholamhosein Karimi Doostan, University of Tehran
▪️Atefeh Shabazi, University of Gottingen

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | گویشور بامرام

▪️در گویش‌پژوهی میدانی، گویشوران بومی‌ای که از آنها کمک می‌گیریم و به پرسش‌های پرسش‌نامهٔ‌مان پاسخ می‌دهند، باید «مرام» داشته باشند تا اعتبار داده‌های پژوهش‌مان افزایش یابید؛ یعنی واجد این ویژگی‌ها باشند: «میان‌سال، روستایی، آقا، و مقیم». در انگلیسی، اصطلاحاً می‌گویند گویشور باید «NORM» باشد؛ سرنامی که اجزای سازنده‌اش در تصویر پیوست آمده‌اند.

@MorphoSyntax

☰

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | خاورمیانه؟!


✏️ «مرکز پژوهش‌های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه» در بهمن ۱۳۶۷ در تهران بنا شد. خود اصطلاح مناقشه‌برانگیز «خاورمیانه» که شامل سرزمین‌هایی چون ایران، عراق، ترکیه، مصر، سوریه و شبه‌جزیرۀ عربستان می‌شود، در اوایل سدۀ بیستم از منظر کشورهای اروپایی وضع شد و در برابر خاور نزدیک و دور به‌کار رفت. این اصطلاحات، ازآنجاکه اروپا را مرکز عالم می‌انگارند و دیگر موقعیت‌های جغرافیایی را در قیاس با آن می‌سنجند، با انتقادهایی روبه‌رو شده‌اند.

✏️ این‌که دیگران از نگاه خود ما را ساکن خاورمیانه بنامند، یک مسئله است، اما این‌که ما هم خاستگاه اصلی تمدن را بر همین مبنا نام‌گذاری کنیم و مثلاً مرکزی با نام «مطالعات استراتژیک خاورمیانه» راه بیندازیم، مسئله‌ای دیگر است. اگر قرار باشد جایی را مرکز این کرۀ دوّار بدانیم و دوری و نزدیکی را با آن اندازه بگیریم، قاعدتاً باید برای فلات ایران چنین جایگاهی قائل باشیم. در این صورت، آیا اهالی اروپا و امریکا حاضرند خود را به‌ترتیب باختر نزدیک و دور بنامند؟!

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | مرز هم‌گویی


🔘 یکم، «شما که سواد داری، لیسانس داری، روزنامه‌خونی» بی‌زحمت یادتون باشه قائم‌شهر، فارس و مازنی و لر و ترک‌زبان و عرب‌زبان داره. پس در آموزش به زبان مادری برای همه‌شون معلم و مدرسهٔ جدا و درس و مشق مستقل راه بندازید و بچه‌های زبون‌بستهٔ مردم رو دَرهم توی یک مکتب ننشونید؛ «همگرایی» نشونهٔ «نژادپرستی» پنهانه!

🔘 دوم، شما که «با بزرگون می‌شینی، حرف می‌زنی، همه چی می‌دونی» عنایت بفرمایید که مازندرانی رایج در قائم‌شهر با گونه‌های چند فرسخ این طرف و اون طرفش، تومنی هفت صنار فرق داره. حالا که قراره هرکی از سند تا فرات، کتاب متاب خودش رو داشته باشه، لطفاً حساب و کتاب قائم‌شهر رو هم از بابل و ساری و جویبار جدا کنید و به فکر راه‌اندازی فرهنگستان زبان و ادب قائم‌شهری هم باشید؛ «واگرایی» نشونهٔ «میهن‌دوستی» عریانه!


✔️ در سرزمینی که گاه پیش از گذر از حد ترخص، با گونهٔ زبانی تازه‌ای مواجه می‌شوید و جابه‌جایی در مرز همگویی (isogloss) نمازتان را شکسته نمی‌کند، جداسازی آموزش برپایهٔ زبان، سِحر شگفت‌انگیزی است که تا پای منافع قوم و قبیله‌ای در میان باشد، هیچ منطقی باطلش نمی‌کند.

@MorphoSyntax

☰

🚦دستور خط | بازتاب ساختار در خط


□ توالی اسم «کاغذ» و صفت «دیواری» در دو قامت گروه نحوی (کاغذِ دیواری) و واژهٔ مرکب (کاغذدیواری) آشکار می‌شود:

◄ کاغذهای دیواری خانه‌اش را عوض کرد.
◄کاغذدیواری‌های خانه‌اش را عوض کرد.

□ ساخت اضافی متشکل از «رئیس» و «جمهور(ی)» چطور؟ آیا آن را هم می‌توانیم به هر دو شکل ضبط کنیم و «رئیسِ جمهور(ی)» را گروه نحوی بدانیم و «رئیس‌جمهور(ی)» را ترکیب بگیریم؟

□ اگر فرضیهٔ ترتیب سطوح کیپارسکی را بپذیریم، به‌نظر می‌رسد این سازه به واژهٔ مرکب (در خط با نیم‌فاصله) تبدیل شده و دیگر گروه نحوی (در خط با فاصلهٔ کامل) نیست؛ چنان‌که صورت جمع آن، در سطح پیش از ترکیب، صرفاً بی‌قاعده (رؤسای‌جمهور) و در سطح پس از ترکیب، باقاعده (رئیس‌جمهورها) است.

□ گویا صورت جمع «رئیس‌جمهورها» در قیاس با «رؤسای‌جمهور» کمی غیررسمی است، مثلاً در: «رئیس‌جمهورهای/ رؤسای‌جمهور ایران و تاجیکستان دیدار کردند». اما به‌هرروی، اگر ساخت «*رئیس‌های جمهور» را پذیرفتنی ندانیم (به شم نگارنده خوش‌ساخت نیست)، یعنی این ساختار در درون خود به تصریف باقاعده تن نمی‌دهد و به واژهٔ مرکب بدل شده است: «رئیس‌جمهور(ی)».

@MorphoSyntax

☰

🔰 حکایت | در فضیلت خاموشی


▫️صدق و کذبش بر نگارنده پوشیده است؛ گویند عماد رام پس از آن‌که از عرصهٔ هنرورزی کناره گرفت و رخت خوانندگی از تن بِکند، از پیشهٔ دام‌داری سر درآورد. دیری نپایید که او را فراخواندند و به پرسشش گرفتند. مستنطق از برای آن‌که اطمینان یابد که رام دیگر نمی‌خواند و از طرب و لعب دور گشته، پرسید: «می‌گن دام‌داری داری رام؟» ضرب‌آهنگ پرسش همان و احیای حرکات موزون در رام همان. غرض آن‌که طرح برخی از پرسش‌ها هوده‌ای که ندارد هیچ، زیان‌بار هم هست و از سکنات، حرکات می‌سازد.

زبان در کش ار عقل داری و هوش
چو سعدی سخن گوی، ور نه خموش

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | حذف ناهمگون


◄ *طرح پیشنهادی معاون اداری‌مالی اشكال‌های حقوقی جدی دارد، گو این‌که به‌گفتۀ کارشناس حقوقی سازمان، نکات سودمندی نیز یافت می‌شود.

★ همان‌گونه که در حذف به قرینۀ فعل، دقت می‌کنیم که دو فعل همسان باشند، در حذف به قرینۀ دیگر اجزای جمله نیز باید به همگونی مقولۀ دستوری آنها توجه کنیم. در نمونۀ بالا، گروه حرف‌اضافۀ «در طرح پیشنهادی» به قرینۀ گروه اسم «طرح پیشنهادی» حذف شده است:

◄ طرح پیشنهادی معاون اداری‌مالی اشكال‌های حقوقی جدی دارد، گو این‌که به‌گفتۀ کارشناس حقوقی سازمان، نکات سودمندی نیز در آن یافت می‌شود.

@MorphoSyntax

☰

💎 نحو | حذف درون بند

⛓‍💥 پدیده‌ای که با نام کلی حذف به قرینه شناخته می‌شود، تنوع نحوی فراوانی دارد. در تصویر پیوست، برخی از گونه‌های پربسامد حذف را که بر ارکان بند اعمال می‌شوند، ملاحظه می‌فرمایید.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
🔗 منبع: پدیدۀ حذف درون بند (رویکردی فازبنیاد)
https://jlkd.um.ac.ir/article_45459.html
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | میراث ایرانی

📌 جشن نوروز هزاران سال است که در جهان ایرانی گرامی داشته می‌شود و ایرانیان، با هر زبان و فرهنگ و باور، آن را در گذر تاریخ زنده نگاه داشته‌اند. در حالی که ایران، یعنی زادگاه نوروز، این آیین را سخاوتمندانه با کشورهای نوساخته و برساختهٔ منطقه سهیم شده و در سازمان یونسکو، به منزلهٔ کهن‌ترین میراث ناملموس بشری به ثبت رسانده، به‌تازگی نورسیده‌ای مدعی این میراث کهن شده است.

📌 رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، بدون آن‌که خنده‌اش بگیرد، برپایهٔ گاهشماری میلادی، آیین ایرانی را تبریک گفت و تصریح کرد: روز ۲۱ مارس، نوروز، روز بزرگداشت و جشن مشترک جهان ترک خواهد بود و بدین ترتیب به اتحاد، با هم بودن و همبستگی ما کمک خواهد کرد. رجب افزود: نوروز عید یک قوم خاص نیست، بلکه عید کل ملت‌مان اعم از علوی، سنی، ترک و کرد و تمام جغرافیای ماست.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
🔗 منبع خبر:
https://khabaronline.ir/xnmSL
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

🌐 ریشه‌شناسی | به زخم گراز آمد و خرس و گرگ


🔅واج /v/ آغازینِ ایرانی باستان، پیش از برخی واکه‌ها و از جمله در مجاورت /u/ و /i/، هنگامی که به فارسی نو رسیده، به توالی /go/ بدل شده است؛ مانند «گرگ» که در ایرانی باستان /vrka/ بود و برآمده از هندواروپایی مادر «wĺ‌kʷos» است. این واژه وقتی از شاخۀ ژرمنی غربی به زبان انگلیسی رسید، به شکل «wolf» درآمد. همچنین، واژه‌های «گنجشک» (/vinčišk/ در فارسی میانه) و «گمان» (/vi-manah/ در ایرانی باستان) همین تحول /vi/ به /go/ را پشت سر گذاشته‌اند (برگرفته از حسن‌دوست ۱۳۹۱).

🔅واژۀ فارسی «گراز» نیز چنین سرگذشتی دارد و برآمده از /varɑz/ در فارسی میانه و /varɑza/ در ایرانی باستان است. جالب آن‌که واج /v/ آغازین در برخی از زبان‌ها و گویش‌های ایرانی حفظ شده و تحول آوایی یادشده را پشت سر نگذاشته است؛ از جمله در مازندرانی به «گراز»، /verɑz/ می‌گویند. در میان زبان‌های هندواروپایی، کلمۀ «verrēs» در لاتین (= گراز نر) نیای مشترکی با «گراز» فارسی دارد. در زبان ارمنی نیز /varaz/ از همین ریشه است.

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | وندافزایی: ابزار توانمند واژه‌سازی در فارسی


□ امکانات و توانمندی‌های فارسی در واژه‌سازی (نحو درون واژه) شگفتی‌انگیز و کم‌مانند است. مثلاً این زبان برای بیان مفهوم اسم فاعل، شیوه‌های گوناگونی پیش پای‌مان می‌گذارد که وندافزایی اشتقاقی، ترکیب ریشه‌ای، و ترکیب فعلی از آن جمله‌اند:

○ فناور = technologist
○ فن‌سالار = technocrat
○ فن‌ورز = technician

□ وانگهی، صرف‌نظر از راهبرد ترکیب، فقط ابزارهای اشتقاقی فارسی برای بیان مفهوم یادشده پرشمارند. در نمونه‌های زیر که زبان انگلیسی از پسوند «er/or» برای ساخت اسم فاعل استفاده کرده، فارسی وندهای متنوعی در اختیارمان گذاشته است:

○ ـه: پالایه = filter
○ ـ‌ک: غلتک = roller
○ ـ‌ار: بُردار = vector
○ ـ‌بان: آسیابان = miller
○ ـ‌گر: حســـگر = sensor
○ ـ‌گار: آموزگار = teacher
○ ـ‌نده: گیرنده = receiver
○ ـ‌ور: گویشور = speaker
○ ـ‌چی: شکارچی = hunter

□ افزون‌بر اینها، پیشوندها و پسوندهایی که برای ساخت صفت (فاعلی) به‌کار می‌روند (مانند: باــ، ــمند، ــ‌ا، ــ‌ان)، گاهی می‌توانند برون‌داد اسم داشته باشند و بر واژۀ مشتق، جامۀ اسم فاعل بپوشانند.

@MorphoSyntax

☰

🔍 مسئله (۳۳)


💦 کدام‌یک از ویژگی‌های زیر از مشخصه‌های زبانی گویشوران بومی اطراف این سد نیست؟

۱. حال کامل را با فعل «داشتن» هم می‌سازند.
۲. صفت‌هایشان را پیش از هستهٔ اسم می‌گذارند.
۳. فعل گذشتهٔ متعدی را در ساخت کنایی می‌آورند.
۴. یک حرف‌اضافهٔ پسایند را پس از اسم می‌نشانند.


@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | دانشگاه‌ها را به حال خود بگذارید

▪️دکتر محمدرضا آراستی، دانشیار مدیریت دانشگاه شریف

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | ابهام در خبررسانی


✏️ پیشتر، در باب پیچیدگی‌های نفی و نیز تداخل دامنهٔ نفی و سور (همه، هیچ، هر، برخی)، گفتیم که گاهی حضور این عناصر در جمله به ابهام می‌انجامد یا دست‌کم مانع از انتقال دقیق معنا می‌شود.

✏️ به شم زبانی نگارنده، از هر دو متن فارسی و انگلیسی می‌توان چنین برداشت کرد که دانشجوی موردنظر اصلاً بازداشت نشده؛ بلکه الآن دارد در گوشهٔ یک مرکز تحقیقاتی نان و ماستش را می‌خورد و به جان «ادمینستریشن» ترامپ دعا می‌کند.

✏️ بااین‌همه، این دانشجو تا لحظهٔ تنظیم خبر در بازداشت به‌سر می‌برده، چنان‌که ایسنا نیز نوشته است: «وکیل یک دانشجوی ایرانی که توسط مقام‌های آمریکایی بازداشت شده، تأکید کرد که او برای ارتکاب هیچ جرمی بازداشت نشده . . . »

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
◄ بازداشت ع.د. به‌دلیل ارتکاب هیچ جرمی یا شرکت در هیچ اعتراض ضددولتی‌ای نبوده است.

► A.D. has been arrested, but not for any crime or participation in anti-government protests.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

مزرعِ سبزِ فلک دیدم و داسِ مه نو
یادم از کِشتهٔ خویش آمد و هنگامِ درو

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | امکان ازسرگیری روابط صورت گرفت!

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
◄ در خصوص ۳۶ نفر از متهمین، اخذ آخرین دفاع صورت گرفته. رسیدگی به این پرونده، بدون ملاحظه‌کاری و محافظه‌کاری صورت خواهد گرفت.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

🖊 به‌کارگیری افسارگسیختهٔ فعل «صورت گرفتن» (و افعال مشابه) که در میان وکیل و وزیر و امیر و سفیر فراوان رواج یافته و نشانهٔ نداشتن خلاقیت زبانی است، و بلکه از سنگوارگی ناحیهٔ بروکا حکایت می‌کند، نه‌تنها رفته‌رفته دیگر فعل‌های بسیط و مرکب فارسی را از میدان می‌راند، بلکه حتی راه را بر تنوع ساختار نحوی می‌بندد.

🖊 در برخی از نمونه‌های پیوست که از میان متن‌های خبری گردآوری شده‌اند، فعل مرکب «صورت گرفتن» چنان دستخوش گسترش معنایی شده که جملهٔ حاصل یا بی‌معناست یا مراد گوینده/ نویسنده را باید به کمک بافت زبانی و دانش فرازبانی حدس زد.

◄ سی‌وشش متهم پرونده برای آخرین بار از خود دفاع کردند. به این پرونده، بدون ملاحظه‌کاری و محافظه‌کاری رسیدگی خواهد شد.

@MorphoSyntax

☰

📽 عضو هیئت‌منصفۀ شمارۀ ۲

🎞 Juror #2 🎞 IMDb: 7

🎞 عضو هیئت‌منصفۀ شمارۀ ۲ (۲۰۲۴)، درام حقوقی و دلهره‌آوری به کارگردانی کلینت ایست‌وود است که تولید آن در ۹۴ سالگی این هنرمند بلندآوازه پایان یافت. این فیلم هرچند کارآمدی نظام حقوقی ایالات متحده را به چالش می‌کشد، اما در لایه‌ای دیگر موقعیت سختی را ترسیم می‌کند که در آن، کسانی که به برقراری عدالت متعهد شده‌اند، در دوراهی تحقق آن یا حفظ بقا و جایگاه خود قرار می‌گیرند.

🎞 اثر ایست‌وود در تک‌صحنه‌هایی یادآور فیلم درخشان و تکرارناپذیر دوازده مرد خشمگین است؛ به‌ویژه آنجا که ۱۲ عضو هیئت منصفه دربارۀ سرنوشت متهم به قتل مجادله می‌کنند. بااین‌همه شاید عضو هیئت‌منصفۀ شمارۀ ۲ و پایان باز یا نیمه‌بازش، برای مخاطب ایرانی، آثار کارگردان نامور، اصغر فرهادی، را در خاطر زنده کند.

🎞 این فیلم که در مجموع با ستایش منتقدان روبه‌رو شده و اخیراً دوبلهٔ فارسی آن هم انتشار یافته است، به دلایل گوناگون، از جمله زمان‌بندی نامناسب در اکران، محدودیت در پخش و تبلیغ، و علاقۀ رأی‌دهندگان به دیگر گونه‌های سینمایی، در هیچ‌یک از بخش‌های اسکار نودوهفتم (۲۰۲۵) حاضر نبوده است.

@MorphoSyntax

☰

🔝بازخوانی ذهن: تبدیل هم‌زمان و سریع پیام‌های عصبی مغز به صوت و متن

@MorphoSyntax