☰

🗝 پاسخ مسئله (۲):

۱. دوستم به سرش زد که با پس‌اندازش وسایل کوهنوردی بخرد.

۲. دوستم این فکر به سرش زد که با پس‌اندازش وسایل کوهنوردی بخرد.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

▫️فعل مرکب «به سر زدن» محمول مرکب نامفعولی است که یک گروه اسمی (NP) یا یک بند متممی (CP) را در جایگاه موضوع درونی خود می‌پذیرد. مانند همهٔ فعل‌های نامفعولی، «به سر زدن» فاقد موضوع بیرونی/ کنشگر است.

▫️در جملهٔ (۱)، بند متممی «که با پس‌اندازش وسایل کوهنوردی بخرد» موضوع درونی فعل است و بنابراین، یک پوچ‌واژهٔ (expletive) ناملفوظ در جایگاه فاعل بند اصلی می‌نشیند (هر جمله‌ای به فاعل نیاز دارد). بند متممی در فارسی نمی‌تواند جایگاه فاعل را اشغال کند.

▫️در جملهٔ (۲)، گروه اسمی «این فکر» تک‌موضوع درونی فعل «به سر زدن» است و چون به مقولهٔ اسم تعلق دارد، در جایگاه فاعل می‌نشیند. بند «که با پس‌اندازش وسایل کوهنوردی بخرد»، بند موصولی وابسته به «این فکر» است که به انتهای جمله پس‌گذاری (extraposed) شده است.

▫️در هر دو جمله، «دوستم» وابستهٔ پسین «سر» است که دستخوش مبتداسازی (topicalization) شده و با حرکت به آغاز جمله، واژه‌بست مضاعف «ـ‌ش» را به‌جای گذاشته است. زیرساخت جمله‌های (۱) و (۲) این‌گونه است:

۱. ـExplـ به سر دوستم زد [CP که با پس‌اندازش وسایل کوهنوردی بخرد].

۲. این فکر [RC که با پس‌اندازش وسایل کوهنوردی بخرد] به سر دوستم زد.


▫️در جملهٔ (۱)، بند متممی (CP) ظرفیت فعل را برآورده می‌کند و حضورش الزامی است. در جملهٔ (۲)، بند موصولی (RC) ادات وابسته به اسم است و می‌توان آن را حذف کرد.

@MorphoSyntax

☰

🪩 ابطال‌پذیری فرضیهٔ علمی


🔻کدام گزارهٔ زیر، فرضیهٔ علمی نیست؟

(۱). سرعت نور در خلأ برای همۀ ناظران در هر حال ثابت است.

(۲). زیرزمین نمناک و کم‌نور همواره باعث تولید عقرب می‌شود.

(۳). جیوه به دلیل خواص شیمیایی‌اش به دستهٔ فلزات تعلق دارد.

(۴). فارسی در گروه زبان‌های فعل‌پایان یا فعل‌آغاز قرار دارد.


🔻یکی از شرط‌های علمی بودن فرضیه، ابطال‌پذیری (refutability) است. این مفهوم به معنای سازش نداشتن با همۀ پدیده‌های ممکن است و گزارۀ ابطال‌پذیر، گزاره‌ای است که بتوان تصور کرد در صورت وقوع رویداد یا پدیده‌ای مشخص و معقول، باطل خواهد شد.

🔻بنا به تعریف بالا:
ــ گزارهٔ (۱) فرضیه‌ای علمی است و بنا به محاسبات فیزیک‌دانان، سرعت نور برای همۀ ناظران، چه ساکن چه متحرک، در هر حال ثابت است؛ حتی اگر این فرضیه روزی رد شود، به علمی بودن آن خدشه‌ای وارد نمی‌آید.

ــ گزارهٔ (۲) هم از قضا فرضیه‌ای علمی است و به‌ویژه حضور سور "همواره" یکی از شرط‌های مهم فرضیه‌های علمی را برآورده کرده است؛ گو این‌که می‌دانیم این گزاره از نظر علمی نادرست است.

ــ گزارهٔ (۳) نه‌تنها فرضیه‌ای علمی به‌شمار می‌رود، بلکه ساختار اتمی و خواص شیمیایی جیوه صحت آن را تأیید کرده است.

ــ اما گزارهٔ (۴) که با جمیع وضعیت‌های ممکن سازگار است و ابطال منطقی آن امکان‌پذیر نیست، گزاره‌ای درست است، اما فرضیهٔ علمی قلمداد نمی‌شود.

🔻گزارهٔ (۴) مانند این است که بگوییم «فردا یا باران می‌بارد یا نمی‌بارد». طبیعتاً این ادعا درست است، اما چون رد منطقی آن میسر نیست، فرضیهٔ علمی تلقی نمی‌شود. پس، ابطال‌پذیری به این معنا نیست که هر فرضیه‌ای الزاماً روزی رد خواهد شد، بلکه اگر اعتبار علمی فرضیه‌ای تضمین شده باشد، باز هم ابطال‌پذیر خواهد بود. از این منظر، ابطال‌پذیر بودن را می‌توان هم‌معنای تجربه‌پذیری دانست و لذا، فرضیه‌ای علمی است که بتوان آن را به تجربه آزمود.


🔻برای مطالعهٔ بیشتر، نک:

ــ سروش، عبدالکریم (۱۳۶۱). علم چیست، فلسفه چیست. تهران: انتشارات یاران.

ــ درزی، علی (۱۴۰۲). شیوهٔ استدلال نحوی [ویراست سوم]. تهران: انتشارات سمت.

@MorphoSyntax

☰

🗝 پاسخ مسئله (۳):


۱. پیشنهاد مدیرعامل مناسب به‌نظر می‌رسد که کارگران ابتدا یک نماینده از بین خودشان انتخاب کنند.

۲. مناسب به‌نظر می‌رسد که کارگران ابتدا یک نماینده از بین خودشان انتخاب کنند.


▪️در جملهٔ (۱)، «مناسب» محمول خرده‌بند (small clause) است و حذف‌پذیر نیست. سازهٔ «که کارگران . . . »، بند موصولی و وابسته به گروه اسمی «پیشنهاد مدیرعامل» است که پس‌گذاری شده است.

▪️در جملهٔ (۲)، «مناسب» قید بند اصلی و حذف‌پذیر است؛ حذف این سازه اگرچه مانند حذف هر اداتی (adjunct) پیامد معنایی دارد، اما به نادستوی شدن ساخت نحوی نمی‌انجامد. سازهٔ «که کارگران . . . »، بند متممی و موضوع درونی فعل «به‌نظر رسیدن» است.

▪️فعل مرکب نامفعولی و تک‌ظرفیتی «به‌نظر رسیدن»:

✔️ در جملهٔ (۱) یک خرده‌بند را در مقام موضوع درونی خود پذیرفته است:
ــ [SC پیشنهاد مدیرعامل مناسب]

✔️ در جملهٔ (۲) یک بند متممی را در نقش موضوع درونی خود برگزیده است.
ــ [CP که کارگران ابتدا یک نماینده از بین خودشان انتخاب کنند]

@MorphoSyntax

☰

📑 به‌کارگیری آزمایش زبانی در مطالعات روان‌شناسی اجتماعی

🖋 خودکار بودن رفتار اجتماعی، برپایهٔ مقاله‌ای از جان بارگ

🎧 آذرخش مکری، عضو هیئت علمی گروه روان‌پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران

@MorphoSyntax

☰

✨ در نکوداشت یاد دکتر علی‌محمد حق‌شناس (چهاردهم اردی‌بهشت ۱۳۱۹ ــ دهم اردی‌بهشت ۱۳۸۹)
شاعر، ادیب و مترجم چیره‌دست، پژوهشگر و زبان‌شناس بی‌بدیل، فرهنگ‌نویس نوآور و چهرهٔ ماندگار فرهنگ ایران‌زمین.

@MorphoSyntax

☰

📽 رویکرد علمی در برخورد با مسئله

▪️فیلم ماندگار «۱۲ مرد خشمگین» (۱۹۵۷) ساختهٔ سیدنی لومت، سرشار از سکانس‌های کم‌نظیر و دیالوگ‌های به‌یادماندنی است. هرچند لومت در میان دوازده مرد، نقش اصلی را به بازی درخشان هنرمند فقید، هنری فوندا، سپرده است، اما شاید نکتهٔ کلیدی را از زبان مردی بیان می‌کند که در پس‌زمینه ظاهر می‌شود و سپس در یک کلوزآپ اثرگذار، گفتهٔ خود را به پایان می‌برد: «مجبور نیستم به یکی از طرفین وفادار بمانم.»

▪️«دوازده مرد خشمگین» تنها اثری نبود که در ۱۹۵۷ چگونگی مواجههٔ عالمانه با مسئله را تبیین می‌کرد. در این سال، اثر دیگری نیز سربرآورد که بسیاری از اندیشمندان آن را انقلابی علمی و تغییردهندهٔ پارادایم در حوزهٔ خود دانسته‌اند: کتاب ساخت‌های نحوی، اثر نوآم چامسکی که از دریچهٔ علم تجربی به زبان و مسائل زبانی می‌نگرد.

@MorphoSyntax

☰

🔴 تحول در علوم انسانی؟

🔺 خانهٔ گفتگوی تحــــــول در علوم انسانی
🔺 سیادت/ سیمای اینترنتی دانشگاه تهران

@ut_internet_tv
@MorphoSyntax

☰

☑️ زبان پیوندی | رده‌شناسی ساختواژی

□ پرسش زیر، یکی از سؤالات کنکور دکتری زبان‌شناسی (۱۴۰۳) است که با حوزۀ ساختواژه و رده‌شناسی ساختواژی پیوند دارد:

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
سؤال ۱۰ ـ در زبان‌های پیوندی (agglutinative) انتظار می‌رود کدام پدیدۀ زیر مشاهده شود؟
۱. نبود خوشۀ همخوانی آغازین (initial consonant cluster)
۲. اعمال قاعدۀ ضمیراندازی (pro-drop rule)
۳. وجود مجهول‌های صفتی (adjectival passive)
۴. رعایت اصل بندش (closure principle)
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

□ فارسی معاصر از منظر رده‌شناسی ساختواژی در گروه زبان‌های پیوندی قرار دارد. در زبان‌های پیوندی هر واژه می‌تواند از چند تکواژ تشکیل شود، مرز میان تکواژها روشن و مشخص است، و به‌ندرت واژ آمیخته‌ای در این زبان‌ها یافت می‌شود.

□ از قضا هر چهار ویژگی گزینه‌های بالا در فارسی وجود دارد: در الگوی هجایی فارسی معاصر خوشۀ همخوانی آغازین یافت نمی‌شود؛ ساختار نحوی فارسی اجازه می‌دهد که پارامتر ضمیراندازی اعمال شود؛ مجهول‌های موسوم به صفتی در فارسی حضور دارند؛ و سرانجام این‌که اصل بندش غالباً در ساختواژۀ فارسی رعایت می‌شود.

□ براساس اصل بندش، وندهای تصريفی راه را بر واژه‌سازی ــ یعنی اشتقاق و ترکیب ــ می‌بندند. نمونه‌های نقض این اصل را می‌توان در بسیاری از زبان‌های جهان جست؛ اما به‌هرروی اگر زبانی پیوندی باشد، انتظار داریم که وندافزایی در آن، عموماً از چنین اصلی پیروی کند.

□ سه پدیدۀ دیگر که در گزینه‌های بالا آمده‌اند، با پیوندی بودن یک زبان ارتباطی ندارند. در مقابل، وقتی زبانی مانند فارسی، پیوندی است و با حفظ شفافیت مرز تکواژها، واژه‌های تصریفی و اشتقاقی می‌سازد، پیش‌بینی می‌شود که الگوی ساختواژی‌اش اصل بندش را رعایت کند و وندهای تصریفی را پس از اشتقاق و ترکیب به ریشه بیفزاید.

@MorphoSyntax

☰

🔳 کودکان روستایی در چابهار خود را این‌گونه به مدرسه می‌رسانند!


🗣 سیاه‌نمایی می‌کنی. بسیاری از روستاهای چابهار جاده و پل و خودرو دارند و کودکان روستایی با وسیلهٔ نقلیه به کلاس و درس می‌روند.

👤 غلط خوندی برادر! «ی» در «روستایی» عنصر وابستهٔ نکره است، نه پسوند اشتقاقی صفت‌ساز.

🗣 اگه هدفت سیاه‌نمایی نبود، چرا از امکانات دیگهٔ زبان فارسی استفاده نکردی؟ مثلاً از «یک» نکره؟ حالا کجا درمی‌ری؟

👤 برم ببینم اصطلاح «سیاه‌نمایی» از کی جای واژهٔ «نقد» رو گرفته، چرا در هزار سال گذشته بزرگان ادب فارسی این واژه رو نساختند و به‌کار نبردند، چرا معادل تخصصی و دقیقی در زبان‌های شناخته‌نشده ندارد، چرا . . . ؟

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | تصویب سه اصطلاح صرفی

▫️برای سه اصطلاح زیر در گروه زبان‌شناسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی معادل‌گزینی شده است:

▪️Infix: درون‌وند
▪️Interfix: میان‌وند
▪️Transfix: تراوند

▫️پیش از این، برای اصطلاح «infix» برابرنهادهٔ «میان‌وند» پیشنهاد شده بود و در برابر «interfix» نیز واژهٔ «بیناوند» رواج یافته بود.

@MorphoSyntax

☰

📘 کتاب | واژه‌نامهٔ زبان‌شناسی و آواشناسی

🔹A Dictionary of Linguistics and Phonetics (Sixth Edition/ 2008)

🔹By:
David Crystal

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | aktionsart

▪️واژۀ آلمانی «aktionsart» که در انگلیسی به «kinds of action» ترجمه شده است و مترادفی برای اصطلاح تخصصی «event-type» به‌شمار می‌رود، به نمود واژگانی محمول‌ها اشاره می‌کند. برای مثال، در دسته‌بندی وندلر از نمود واژگانی محمول‌ها، فعل‌های «یافتن» و «ساختن» در جمله‌های زیر به‌ترتیب دارای نمود واژگانی دستاوردی و انجامی هستند:

✔️ نمود دستاوردی (achievement)
(۱). پدرش این کیف را یافت.

✔️ نمود انجامی (accomplishment)
(۲). پدرش این خانه را ساخت.

▪️اصطلاح «aktionsart» را می‌توان به «کنش‌گونه/ گونۀ عمل/ گونۀ کنش/ نوع عمل» و مانند آنها ترجمه کرد. اما این اصطلاح برابرنهادهٔ تثبیت‌شده‌ای در فارسی ندارد و زبان‌شناسان معادل‌های مختلفی را در برابر آن به‌کار برده‌اند (نک: مدخل «aspect» در کریستال ۲۰۰۸).

@MorphoSyntax

☰

🌐 چگونه الگوهای پیچیده از قوانین ساده پدیدار می‌شوند؟

▫️بازی زندگی یک اتوماتای سلولی است که در ۱۹۷۰ به کوشش ریاضیدان انگلیسی، جان کانوی (۱۹۳۷ ــ ۲۰۲۰) پدید آمد. گسترش بازی زندگی تنها به وضعیت آغازین آن وابسته است و به ورود عامل انسانی نیازی ندارد. بازیکن چیدمان اولیه را می‌آفریند و سپس چگونگی تحول سامانه را بدون دخالت خود مشاهده می‌کند.

▫️بازی زندگی نشان می‌دهد که چگونه با وضع قوانین ساده می‌توان پیچیدگی (complexity) را خلق کرد. پیچیدگی که نقش مهمی در همهٔ حوزه‌های علم برعهده دارد، به سامانه‌ای اشاره می‌کند که متشکل از عوامل گوناگون و وابسته است و نمی‌توان با حذف برخی از مؤلفه‌ها و عناصر بنیادین، آن را کوچک‌تر کرد.

▫️دستور زایشی و نظریهٔ اصول و پارامترها مدعی است که سامانهٔ پیچیدهٔ زبان نیز از قوانین ذاتی ساده‌ای پدید آمده که همراه با فرزند آدمی، گام به جهان هستی می‌گذارند؛ به‌ویژه آن‌که زبان آدمیزاد در تاریخ کوتاه خود مجال آن را نداشته تا از رهگذر فرگشت به سامانه‌ای پیچیده تبدیل شود. دستور زایشی درپی یافتن آن قوانین مشترک بنیادین است.

🔗 نمونهٔ بازی زندگی در:
https://playgameoflife.com/

@MorphoSyntax

☰

🔘 مقدمات زایشی | انگارهٔ ایکس‌تیره

▫️Generative Syntax
▫️X-bar Schema

@MorphoSyntax

☰

🔘 مقدمات زایشی | تحلیل سازه‌ای

▫️Generative Syntax
▫️Constituent Analysis

@MorphoSyntax

☰

🔘 مقدمات زایشی | ساخت گروه

▫️Generative Syntax
▫️Phrase Structure

@MorphoSyntax

☰

❇️ بیضای فارس، زادگاه سیبویه

▫️ابوبشر عمرو بن عثمان بن قنبر سیبَوَیه (۱۴۰ هـ / ۷۵۸ م ــ ۱۸۰ هـ / ۷۹۶ م) نامدار به سیبَوَیه شیرازی و صاحب الکتاب، از بزرگ‌ترین دانشمندان ایرانی صرف و نحو زبان عربی و پیشوای مکتب نحوی بصره بود.

▫️سیبویه به روایتی در ۲۷ شعبان سال ۱۴۰ هجری در بخش بیضای فارس زاده شد و در حالی که هنوز چهل گردش زمین به دور خورشید ندیده بود، در سفر به خراسان، بیمار شد و دیده بر جهان فروبست. آرامگاهی در شهر شیراز و‌ مقبره‌ای هم در سیراف بوشهر به وی منسوب است.

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | سامانهٔ موقعیت‌یابی جهانی


□ اصطلاح «جی‌پی‌اس» که در فارسی بسیار پرکاربرد شده، از رهگذر سرواژه‌سازی (alphabetism) و برپایهٔ عبارت زیر ساخته شده است:
▪️Global Positioning System

□ گروه واژه‌گزینی فرهنگستان در برابر این اصطلاح تخصصی، برابرنهادهٔ «سامانهٔ موقعیت‌یابی جهانی» را وضع کرده و سرنام (acronym) «ساموج» را از آن ساخته است.

□ وام‌واژهٔ «سیستم» معانی و کاربردهای مختلفی در زبان فارسی یافته است، از جمله:
نظام، منظومه، دستگاه، سامانه، شبکه، سازوکار، سازگان، و . . .

▪️سیستم/ سامانهٔ دریافت‌کنندهٔ تماس
▪️سیستم‌های/ منظومه‌های سیاره‌ای
▪️سیستم‌های/ سازوکارهای حفاظت
▪️سیستم/ دستگاه گردش خون
▪️سیستم/ شبکهٔ فاضلاب
▪️سیستم/ سازگان بستر
▪️سیستم/ نظام سلامت

□ در معادل‌گزینی مفهومی گاهی نیازی نیست واژهٔ «سیستم» را عیناً ترجمه کنیم. مثلاً در علوم نظامی، برای اصطلاح «ejection system» که در صندلی خلبان هواپیما به‌کار می‌رود، واژهٔ مرکب «صندلی‌پران» مصوب شده است.

@MorphoSyntax