☰

💎 نحو | دوگان‌سازی واژه‌بست

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
● من خودم مینا رو برای ازدواج به سینا معرفی‌اش کردم.
○ می‌دونم. مینا، همسر اولش علاف و بی‌کار بود.
● این حرف رو جایی تکرار نکن. مینا بدش می‌آد. خدا رو هم خوش نمی‌آد آبروی کسی رو ببری.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

□ واژه‌بست مضاعف یا دوگانه، واژه‌بستی است که به یکی از سازه‌های حاضر در جمله ارجاع می‌یابد. بسیاری از نحویون واژه‌بست مضاعف را بازماندۀ حرکت یک سازه می‌دانند که با هم زنجیره‌ای تشکیل می‌دهند (نک: آناگ‌نُستاپولو ۲۰۰۶). در گفتگوی کوتاه بالا، هر سه واژه‌بست «ــ‌ش» از نوع واژه‌بست مضاعف‌اند و از قضا از حرکت سازه‌ای که به آن ارجاع می‌یابند، به‌جای مانده‌اند.


◄ (۱). من خودم مینا رو برای ازدواج به سینا معرفی‌اش کردم.
□ جایگاه زیربنایی مفعول‌های مستقیم در فارسی در کنار فعل است. از آن میان، مفعول‌های «رایی» به انگیزۀ مشخصۀ حالت به جایگاه بالاتری فراگشت می‌شوند (کریمی ۲۰۰۵). این حرکت، واژه‌بست مضاعف اختیاری «ـ‌ش» را باقی گذاشته که پس از نحو، به «معرفی» متصل شده و می‌توانست به «کردم» ملحق شود.

◄ (۲). مینا، همسر اولش علاف و بیکاربود.
□ «مینا» مضاف‌الیه گروه اسمی «همسر اول» است (= همسر اول مینا). این مضاف‌الیه پس از آن‌که به انگیزه‌های کلامی، مانند مبتداسازی، تأکید یا ایجاد تقابل، به آغاز جمله انتقال می‌یابد، واژه‌بست مضاعف اجباری «ـ‌ش» را از خود به‌جای می‌گذارد.

◄ (۳). مینا بدش می‌آد.
□ در این ساخت‌های قالبی (خوش آمدن/ عار آمدن/ خنده گرفتن) گروه اسمی آشکار یا ضمیر مستتری که در آغاز جمله می‌آید، مضاف‌الیه جزء غیرفعلیِ فعل مرکب است (= بد مینا می‌آید). این حرکت، واژه‌بست مضاعف اجباری «ـ‌ش» را از خود به‌جای می‌گذارد.

◄ (۴). خدا رو خوش نمی‌آد.
□ جملۀ بالا ساختاری مانند نمونۀ «۳» دارد، با این تفاوت که حرکت «خدا» از کنار «خوش» (= خوشِ خدا نمی‌آید) واژه‌بست مضاعف به‌جای نگذاشته و این جابه‌جایی با آشکار شدن «رای» مبتداسازی همراه شده است. امروزه ساختار یادشده غالباً این‌گونه تولید می‌شود: «فلانی خوشش نمی‌آد.»


□ مضاعف‌سازی واژه‌بست پدیده‌ای است که در زبان‌های دیگر هم مشاهده می‌شود. مثلاً، در برخی از گونه‌های اسپانیایی، گروه اسمی مفعول (مشخص و جاندار) می‌تواند دارای واژه‌بست مضاعف باشد؛ یعنی شبیه به آنچه در جملۀ «۱» مشاهده کردیم.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
✍🏿 یادآوری: فاعل در نمونه‌های «۳» و «۴»، ضمیر غیرارجاعی ناملفوظ (پوچ‌واژهٔ پنهان) است که پیشتر در ذیل عنوان فاعل پلاستیکی دربارهٔ آن بحث کردیم. این ضمیر غیرارجاعی پنهان همواره سوم شخص مفرد است:

◄ من خوشم نمی‌آیــــد.
◄ تو خوشت نمی‌آیــــد.
◄ او خوشش نمی‌آیــــد.

◄ ما خندهٔ‌مان می‌گیرد.
◄ شما خندهٔ‌تان می‌گیرد.
◄ آنها خندهٔ‌شان می‌گیرد.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

📢 سخنرانی | فردوسی و شاهنامه در شبه‌قارۀ هند

«از جنبه‌های درخشان تأثیر زبان و ادب فارسی بر فرهنگ و ادب جوامع مختلف، نفوذ و تأثیر شگرف شاهنامهٔ فردوسی است بر شاعران شبه‌قارهٔ هند، آسیای صغیر، آسیای میانه و جهان عرب و غرب. در روزگاری که شاعران دربار محمود غزنوی، فردوسی را به بی‌دینی، دروغ‌پردازی و افسانه‌گویی متهم می‌کردند، شاهنامه در سرزمین هند به شتاب به شهرت رسید، چنان‌که شاهان، شاهزادگان و درباریان هندی آن را از حفظ داشتند و خواندن آن را هنگام کارزار، برای برانگیختن احساسات و دلاوری جنگجویان ضروری می‌دانستند. در این جستار جایگاه فردوسی در میان شاعران و تذکره‌نویسان هندی و تأثیر و نفوذ شاهنامه بر منظومه‌های حماسی هند بررسی خواهد شد.»

● سخنران: دکتر فریبا شکوهی
● زمان: شنبه ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۴، ساعت ۱۶
● مکان: خیابان ولی‌عصر، رخ شمالی بوستان ساعی، پایان کوچهٔ ساعی یکم، فرهنگ‌سرای سرو

@MorphoSyntax

☰

🔝 وفات سرباز رایان!

▪️گورنبشتهٔ جان رایان هوارد، نظامی نیروی دریایی امریکا در «خلیج فارس» که در سال ۲۰۰۴، در عملیات نظامی در عراق کشته شد.

@MorphoSyntax

☰

🧾 واژه‌گزینی | نمایش عبث‌نما/ تئاتر پوچی

▫️پس از کمبود آب و برق و گاز و تلفن، «ناترازی» در کشور به مقوله‌های شوخناک رسیده: ناترازی در کود و گور. این‌یکی هشدار می‌دهد که هرکه تا پیش از مهرماه مُرد، مُرد؛ اگر نمرد، پیکر مطهرش گردن خودش است. آن‌دیگری هم تهدید می‌کند اگر ارز نگیریم، کود تحویل نمی‌دهیم! بیت:

کاین سبزه که امروز تماشاگهِ توست
فردا همه از خاک تو برخواهـد رُسْت

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
✔️Theatre of the absurd = نمایش عبث‌نما
✔️Comic = شوخناک
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | پیراوند

● پیراوند/ وند پیرامونی، وندی است که به دو سوی پایه ملحق می‌شود و یک معنای دستوری یا واژگانی را می‌رساند، مانند وند نفی «ni . . . na» در زبان چروکی (تصویر پیوست).

● در چم‌نویسی پیراوند به یکی از دو شیوه‌ای که در تصویر مشاهده می‌فرمایید، می‌توان عمل کرد:
► راست: در ذیل جزء نخست نقش دستوری/ معنایی آن قید می‌شود و در ذیل جزء دوم نماد اختصاری CIRC می‌آید.
◄ چپ: در ذیل هر دو جزء نقش دستوری/ معنایی آنها قید می‌شود تا همسانی کارکردشان مشخص شود.

● تعریف یادشده در کنار این چم‌نویسی نشان می‌دهد که فارسی پیراوند ندارد. گاهی گفته می‌شود که در واژه‌هایی مانند «نارضایتی» یا «بازشناسی»، چون «ناــ/ بازــ» هم‌زمان با جزء «ــ‌ی» به پایه ملحق می‌شوند، آنها را باید پیراوند تلقی کرد.

● درست است که مثلاً «بازشناس» یا «شناسی» مستقلاً مدخل نشده‌اند، اما این بدان معنا نیست که «بازــ . . . ــ‌ی» کارکردهای دستوری همسانی دارند و هم‌زمان به دو سوی پایه پیوسته‌اند. در این واژه، پیشوند مفهوم تکرار را می‌رساند و پسوند از پایه، اسم می‌سازد:

bɑz-- šenɑs --i
re-- know --N
'=recognition'

@MorphoSyntax

☰

🔍 مسئله (۳۶)

⚽️ در یکی از فینال‌های جام جهانی فوتبال در سدهٔ ۲۱، مهاجم تیم بازنده در پایان مسابقه، با ناراحتی و انگلیسی دست‌وپاشکسته، به داور گفت:

► Seems to be a penalty. Didn't see that?

⚽️ تیم این بازیکن با چه نتیجه‌ای دیدار نهایی را واگذار کرده بود؟

۱. دو بر صفر در نود دقیقه
۲. پنج بر سه در ضربات پنالتی
۳. یک بر صفر در وقت اضافه
۴. چهار بر دو در ضربات پنالتی

@MorphoSyntax

☰

🗓 پانزدهم اردی‌بهشت ۱۴۰۴، در گرامی‌داشت روز معلم، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، در محضر:

✨ استاد دکتر نوش‌آفرین انصاری
✨ استاد دکتر مهدی محقق

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | در عظمت شاهنامهٔ حکیم فردوسی

✨ استاد جلال خالقی مطلق (۱۳۱۶) ادیب، زبان‌پژوه، ایران‌شناس و شاهنامه‌پژوه نام‌دار ایرانی است. بیشتر کارهای پژوهشیِ استاد، در زمینهٔ شاهنامه و حماسه‌سرایی در ایران بوده است.

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | کنشگر و عبارت کنادی

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
◄ طرح کمک به خوداشتغالی نخبگان توسط دولت، از سوی مجلس تصویب شد.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

🖊 برخی از گروه‌های اسمی که ساختار موضوعی دارند، در درون خود کنشگر می‌پذیرند. در چنین گروه‌هایی، کنشگر گاه می‌تواند مستقیماً به هستۀ گروه افزوده شود و نیازی نیست که در درون عبارت کنادیِ «توسط» (و سازه‌های مشابه) بیاید:

◄ هدیه به بازنشستگان توسط استان‌داری
= هدیۀ استان‌داری به بازنشستگان

◄ انتقاد از بانک مرکزی توسط اقتصاددانان
= انتقاد اقتصاددانان از بانک مرکزی

◄ کمک به تیم ملی توسط ارتش سرخ
= کمک ارتش سرخ به تیم ملی

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
◄ طرح کمک دولت به خوداشتغالی نخبگان در مجلس تصویب شد.
◄ مجلس طرح کمک دولت به خوداشتغالی نخبگان را تصویب کرد.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

📝 ویرایش | ویرگول پیش از بند متممی

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
◄ ادارهٔ ورزش حکومت طالبان با صدور بیانیه‌ای رسمی اعلام کرد، شطرنج از این پس در این کشور حرام است.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

✏️ در هر دو جملهٔ زیر، فعل «اعلام کرد» یک بند وابسته پذیرفته است. این بند در جملهٔ «۱» خرده‌بند و در جملهٔ «۲» بند متممی (پیرو) است:

◄ (۱). طالبان [شطرنج را حرام] اعلام کرد.
◄ (۲). طالبان اعلام کرد [شطرنج حرام است].

✏️ درج نشانهٔ ویرگول میان فعل اصلی و بند متممی مجاز نیست، چه متمم‌ساز/ حرف ربط «که» حاضر باشد، چه غایب؛ مانند نمونه‌های زیر که نشانهٔ ویرگول در آنها زائد است:

◄ (۳). استاد خبر داد، که کلاس تشکیل نمی‌شود.
◄ (۴). استاد خبر داد، کلاس تشکیل نمی‌شود.

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ
◄ ادارهٔ ورزش حکومت طالبان با صدور بیانیه‌ای رسمی اعلام کرد شطرنج از این پس در این کشور حرام است.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

📖 شاهنامه | بند کردن فریدون، ضحاک را


. . . فریدون فرزانه بنواخت‌شان
بر انـــــدازه بر پایگه ساخت‌شان

همی پندشان داد و کرد آفرین
همی یاد کـــرد از جــهان‌آفرین

که یزدان پاک از میان گروه
برانگیخت ما را ز البرز کـوه

مهان پیش او خاک دادند بوس
ز درگـــاه برخــاست آوای کوس

ببردند ضحاک را بسته خوار
به پشت هیونی برافگنده زار

همی رانـــد او را به کـــوه انـدرون
همی خواست کآرد سرش را نگون

بیامد هم آن گه خــجسته سروش
به خوبی یکی راز گفتش به گوش

که این بسته را تا دماوند کوه
ببر همـــچنان تازیان بی‌گــروه

بیاورد ضحاک را چون نوند
به کوه دماوند کردش به بند

به کوه اندرون تنگ جایش گزید
نـــگه کـــرد غـــاری بنـش ناپدید

فرو بست دستش بر آن کوه باز
بـــدان تا بمانـــد به سختی دراز

ببستش بر آن گـــونه آویختــه
وز او خون دل بر زمین ریخته

از او نام ضحاک چون خاک شد
جـــهان از بـــد او هـمه پاک شد

گسسته شد از خویش و پیوند او
بمانـــده بـــدان گـــونه در بنــد او


🔗 نسخهٔ کامل
📷 حسین اکبریان

@MorphoSyntax

☰

👁‍🗨 دیدگاه | فارسی: زبان علم و ادب

▪️آنجا که ترجمه از اصل شاعرانه‌تر است . . .


🪟 پنجــــــــــره

نان منی
و صدای ریز
استخوان منی
تو تقریباً
دریایی.

سنگ نیستی
صوت مذاب نیستی
و فکر می‌کنم
که دست نداری.
این نوع پرنده به عقب بال می‌زند
و این عشق آن دم که نور سخن نگوید
از شیشه‌ی پنجره می‌گذرد.

امروز روزگارِ
زبان‌های تیز نیست
(و اینجا
شن هیچ‌گاه نمی‌جنبد)
فکر می‌کنم
فردا
با پنجه‌ی پایش برت می‌گرداند
و تو
پنهان و بی‌پایان
می‌درخشی و
می‌درخشی.

▪️دیان دی پریما (۱۹۳۴ ــ ۲۰۲۰)
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

🪟 The Window

you are my bread
and the hairline
noise
of my bones
you are almost
the sea

you are not stone
or molten sound
I think
you have no hands

this kind of bird flies backward
and this love
breaks on a windowpane
where no light talks

this is not time
for crossing tongues
(the sand here
never shifts)

I think
tomorrow
turned you with his toe
and you will
shine
and shine
unspent and underground

▪️Diane di Prima

@MorphoSyntax

☰

📢 نشست | پاسداشت زبان پارسی

□ سخنرانان:
● دکتر ژاله آموزگار
● دکتر علی‌اشرف صادقی
● دکتر حکمت‌الله ملاصالحی
● دکتر احمدرضا قائم‌مقامی
● دکتر میلاد عظیمی
● دکتر تورج دریایی (ویدیویی)
● دکتر محمود امیدسالار‌ (ویدیویی)

□ با حضور:
● دکتر حسن انوری
● لوریس هایکازی چکناواریان
● بئاتریس سالاس

□ با اجرای افتخاری:
● استاد کیوان ساکت

□ زمان و مکان:
● یک‌شنبه ۲۸ اردی‌بهشت ۱۴۰۴، ساعت ۱۵
● تالار فردوسی، دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران

@MorphoSyntax

☰

🧊 ساختواژه | ــ‌انه‌وار/ ــ‌وارانه


❂ فارسی معاصر دارای دو پسوند متفاوت «ــ‌وار» است که هر دو از وندهای سطح دوم اشتقاق‌اند، اما در نگاه هم‌زمانی، هم‌نام به‌شمار می‌آیند و معنای دستوری متفاوتی را به پایه می‌افزایند. یکی از این دو، مفهوم شباهت را می‌رساند و در واژه‌هایی همچون «۱» در زیر یافت می‌شود. دیگری بر دارندگی دلالت می‌کند و در داده‌هایی مانند «۲» به‌کار می‌رود:

❂ هم‌نامی در پسوند «ـ‌وار»:

◄ (۱). شباهت: طوطی‌وار، مردوار، برادروار
◄ (۲). دارندگی: امیدوار، بزرگوار، سوگوار

❂ هر دو وند یادشده با پسوند «ــ‌انه» همراه می‌شوند و واژه‌هایی را می‌سازند که اگر تصویر پیوست را نزدیک‌نمایی بفرمایید، آنها را مشاهده می‌کنید. نکته‌ای که در واژه‌سازی باید به آن توجه کنیم، این است که «غالباً» پسوند «ــ‌وار» در معنای شباهت، پس از «ــ‌انه» به پایه افزوده می‌شود (دیوانه‌وار)؛ اما پسوند «ــ‌وار» در معنای دارندگی، پیش از «ــ‌انه» می‌نشیند (امیدوارانه).

► X – ɑne – vɑr = شباهت
► Y – vɑr – ɑne = دارندگی

@MorphoSyntax

☰

🗓 ۲۵ اردی‌بهشت | در نکوداشت حکیم فردوسی و روز پاسداشت زبان فارسی


. . . سر آمــد مرا روزگار پزشک
تو بر من مپالای خونین سرشک

فراوان نـمانی سرآیـد زمان
کسی زنده برنگذرد باسمان

نه من بیش دارم ز جمشید فر
کــه ببریــد بیور میانــش به ار

نه از آفریـدون وز کـیقباد
بزرگان و شاهان فرخ‌نژاد

گلـوی سیاوش به خنجر برید
گروی زره چون زمانش رسید

همه شهریاران ایــــــــران بدند
به رزم اندرون نره شیران بدند

برفــتند و ما دیــرتر ماندیم
چو شیر ژیان برگذر ماندیم . . .

چو شد روزگار تهمتن به سر
به پیش آورم داسـتانی دگـر

@MorphoSyntax

☰

📖 شاهنامه | بزرگ‌ترین اثر حماسی ادبیات جهان


ترا زین جهان شادمانی بس است
ڪـجا رنج تو بهر دیگر کس است

تو رنجی و آسان دگر کس خورد
ســوی گــور و تابــوت تو ننگــرد

بر او نیز شـادی سـرآید همی
سرش زیر گرد اندر آید همی

ز روز گذر کردن اندیشه کن
پرستیدن دادگــر پیشــه کن

بترس از خــدا و مــیازار کــس
ره رستگاری همین است و بس

📚 شاهنامهٔ حکیم توس، داستان سیاوش

@MorphoSyntax

☰

🔻بیت زیر قطعاً از حکیم ابوالقاسم فردوسی نیست، اما بی‌گمان از دقیق‌ترین سخنانی است که می‌توان در وصف او و شاهنامه ــ بزرگ‌ترین اثر حماسی ادبیات جهان ــ گفت:

بسی رنج برده در آن سال سی
عجم زنــده کرده‌ بدین پارسـی

ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ــ
✍🏻 گویا عبارت «بزرگ‌ترین اثر حماسی ادبیات جهان» نیز ایران‌ستیزان را چون اسپند بر آتش بی‌قرار می‌کند. در به‌کار بردن آن امساک نفرمایید.
ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ ـ ـــ

@MorphoSyntax

☰

📕 کتاب | آشنایی با کمینه‌گرایی

▫️Understanding Minimalism (2005)

▫️Norbert Hornstein
▫️Jairo Nunes
▫️Kleanthes K. Grohmann

@MorphoSyntax