«Лекцыя Снайдэра — напамін свету пра беларускія гісторыю і нацыю»

У праграме «Госць Рацыі» акадэмічны дырэктар Беларускага інстытута публічнай гісторыі Аляксей Ластоўскі тлумачыць, чаму лекцыя Тымаці Снайдэра «Беларусь: старажытная і сучасная» стала важным сігналам для ўсяго свету: пра існаванне беларускай гістарычнай традыцыі, беларускай нацыі і яе суб’ектнасці ў кантэксце вайны і геапалітычных крызісаў. Гаворка пра тое, як Снайдэр прапануе бачыць Беларусь не «белай плямай», а прасторай кантактаў і перапляцення культур, чаму аўтарытарныя рэжымы апіраюцца на спрошчаныя міфы пра мінулае і як акадэмічная дыскусія можа ім супрацьстаяць.

Паслухаць гутарку з Аляксеем Ластоўскім можна на Беларускае Радыё Рацыя

VEHA: RUINS OF BELARUS / Руіны Беларусі

Veha Archive разам з беластоцкай Galeria Arsenał і Беларускім культурным цэнтрам Беластока выдалі фотакнігу «Руіны Беларусі». Гэта вынік шматгадовай працы каманды праекта VEHA – некалькі сотняў здымкаў руін гістарычных помнікаў і людзей на іх фоне, зробленых на працягу ўсяго ХХ стагоддзя. Тэкст прадстаўлены на трох мовах: англійскай, беларускай і польскай.

📅 15 снежня 2025 у Беластоку адбудзецца афіцыйная прэзентацыя кнігі
⏰ 17:00 у Galeria Arsenal (ul. A. Mickiewicza 2, Białystok).
Уваход вольны

🔗‍ Анлайн-трансляцыя мерапрыемства будзе даступная на старонках у FB: /GaleriaArsenal, /centrumkulturybialoruskiej

VEHA — незалежны беларускі лічбавы архіў, які працуе з 2017 года, спалучаючы мастацкую і даследчую дзейнасць. Канцэнтруючыся на тэматыцы штодзённасці, ён служыць платформай для збору і аналізу архіўных фотаздымкаў і візуальнай гісторыі Беларусі.

👉Падрабязней пра выданне і падборку фотаздымкаў з яго можна паглядзець на сайце VEHA.

У разгар расійскай акупацыі ён з’ехаў у Маскву служыць царам, а ўлады Беларусі хочуць зрабіць яго «нацыянальным героем»

У Мінску будуюць новы Нацыянальны гістарычны музей і фармуюць «пантэон нацыянальных герояў» Беларусі. Адна з фігур, якая там мусіць з’явіцца, Сімяон Полацкі, чалавек, што зрабіў кар’еру ў Маскве ў разгар акупацыі беларускіх земляў расійскім войскам. У артыкуле Zerkalo – гісторыя Самуіла Пятроўскага-Сітняновіча: шлях ад Полацка і Віленскай акадэміі да ролі прыдворнага паэта і рэфарматара адукацыі ў Маскве, а таксама дыскусія пра тое, ці можна называць яго «нацыянальным героем» Беларусі, калі ён свядома стаў на бок маскоўскага цара.

Чытаць артыкул цалкам на Zerkalo

Ад „кніжнага“ да „сапраўднага“ беларуса. Алег Латышонак пра Беласточчыну, мову і дыяспару

Госць Podcastu Tutaka – гісторык Алег Латышонак, прафесар Універсітэта ў Беластоку, старшыня Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і аўтар важных кніг, без якіх цяжка ўявіць сучаснае разуменне гісторыі беларусаў Беласточчыны. Ён распавядае пра свой шлях ад «кніжковай» да «жывой» беларускасці, дзе асабістае жыццё шчыльна пераплятаецца з публічнай дзейнасцю.

У гутарцы – чым адрозніваюцца Беласточчына і Падляшша, як суіснуюць мова дзядоў і літаратурная беларуская, што адрознівае віленскую і падляска-беластоцкую традыцыі. Ідзе размова пра студэнцкі рух БАС і фестываль «Басовішча», новую дыяспару і міграцыю, а таксама пра тое, чаму веданне складанай гісторыі робіць супольнасць мацнейшай.

Сябры, у гэтую нядзелю 14 сьнежня а 13-30 запрашаем вас на шпацыр па Вільні "Заміж пярсідскага узору цьвяток радзімы васілька", прысьвечаны дню народзінаў Максіма Багдановіча, які адзначаўся 9 сьнежня, а таксама гісторыі таго, як Слуцкія паясы сталі беларускім нацыянальным брэндам.

Падчас шпацыру мы пройдземся па віленскіх адрасах нашага выбітнага Паэта, згадаем, дзе былі надрукаваныя ягоны першы твор і першая кніга, згадаем тых беларускіх дзеячоў, хто дапамагаў Максіму, запрасіў, прытуліў і апекаваўся ім, абавязкова працытуем урыўкі зь ягоных вершаў з нізкі "Места", прысьвечанай Вільні.

А напрыканцы шпацыру мы разам пасядзім у віленскай кавярні, дзе ў кожнага  будзе магчымасьць пачытаць улюбёныя вершы Максіма Багдановіча.

Пачатак ад касьцёла Сьвятой Ганны.
Рэгістрацыя праз гэтую гугл-форму ці ўпрыват праз тэлеграм @liusterkavilnia

Шпацыр  бясплатны, але ахвяраваньні вядоўцы вітаюцца. Да сустрэчы!

Тымаці Снайдэр: галоўная адказнасць Захаду цяпер – дапамагчы беларусам, якія апынуліся у выгнанні, супрацьстаяць таталітарнаму кантролю на мінулым

Як у Гродне адбылося першае анатаміраванне ва Усходняй Еўропе

14 снежня 1586 года на замку ў Гродне, на фоне спрэчак пра прычыну раптоўнай смерці караля і вялікага князя Стэфана Баторыя, было праведзена паслясмяротнае даследаванне (анатаміраванне) — адно з самых ранніх задакументаваных на тэрыторыі Усходняй Еўропы.

Пра апошнія дні манарха, акалічнасці смерці і вынікі паслясмяротнага агляду можна пачытаць у кароткім матэрыяле на сайце Гродзенскага медыцынскага ўніверсітэта.

Больш падрабязна тэму разглядае польская даследчыца Agnieszka Pawłowska-Kubik, у яе артыкуле прыведзены і пракаментаваны тэкст дакумента 1586 года пра апошнія дні Стэфана Баторыя ў Гродне, у тым ліку апісанне паслясмяротнай працэдуры. Артыкул даступны на польскай мове.

Ерась у ВКЛ

Рэкамендуем для прагляду відэа-запіс лекцыі Аляксандры Валодзінай «Ерэтыкі ВКЛ» у межах семінару «Вялікае Княства Літоўскае ў гісторыі Беларусі», які ладзіць Беларускі інстытут у Празе (Běloruský institut v Praze). Мадэратар — Мікола Волкаў.

Лекцыя прысвечаная таму, як у Вялікім Княстве Літоўскім ужывалі абвінавачванні ў ерасі: хто і з якой мэтай называў ерэтыкамі "воінаў Хрыстовых", чаму рымскія папы бачылі пагрозу ў «ерэтыках з ВКЛ» і як Ягайла абараняўся ад гэтых абвінавачванняў на Канстанцкім саборы. Асобна закранаецца, чаму ў XVI стагоддзі праваслаўных параўноўвалі з ерэтыкамі-вальдэнсамі і як рэлігійныя канцэпцыі станавіліся інструментам легітымацыі ўлады і барацьбы з палітычнымі апанентамі. https://youtu.be/ZrVAoFKWZTE?si=CD4CF_UqDVLJJ5Sq

У беластоцкай галерэі «Арсенал» адбылася прэзентацыя кнігі «Руіны Беларусі»

На сустрэчы паразмаўлялі пра значэнне працы з памяццю і пра дакументаванне спадчыны.

Ілона Карпюк, намесніца дырэктара Цэнтра беларускай культуры ў Беластоку, якая вяла імпрэзу, патлумачыла, што «Руіны Беларусі» ўзніклі, каб убачыць, як «руйнаванне стала характарыстыкай беларускай культуры. Але архіўная практыка VEHA – «гэта форма ціхага і паслядоўнага супраціву і інструмент перабудовы калектыўнай памяці па-за межамі існуючых канонаў. Беларусы павінны самастойна супраціўляцца свайму культурнаму паглынанню і ўнутры краіны, і па-за яе межамі». Чытаць на сайце або без VPN.

Пачатак вышэй

Атрад Сляскага паўстаў улетку 1920 года як рэакцыя на прымусовую мабілізацыю ў Чырвоную армію. Найбольшую актыўнасць ён праявіў падчас адступлення чырвоных восенню 1920 года пасля няўдалага паходу на Варшаву. У фармаванне ўваходзіла ад 17 да 40 чалавек – пераважна мясцовыя маладзёны-каталікі. Яны не жадалі далучацца да чырвонага войска.

Пэўны час каардынацыю атрадам ажыццяўлялі польскія вайскоўцы. Пазней яны сышлі ў Польшчу, а разам з імі і сын Казіміра Сляскага Мечыслаў. Атрад быў слаба ўзброены, каб здабыць зброю, партызаны нападалі на адступаючыя абозы чырвоных і нават забілі прадстаўніка мясцовага рэўкома. Як вынікае са справы, мясцовае насельніцтва актыўна падтрымлівала партызанаў.

Пасля падпісання ў кастрычніку 1920 года дамовы аб замірэнні і стварэнні нейтральнай зоны паміж польскім і савецкім бокам памежныя рэгіёны, у тым ліку Барысаўскі павет, апынуліся ў стане палітычнай і вайсковай нестабільнасці. На гэтай тэрыторыі актывізаваўся ўзброены антысавецкі рух, які набыў рысы нацыянальна-вызвольнай барацьбы за незалежнасць Беларусі. Бальшавікі бачылі ў ім вялікую пагрозу і трактавалі як бандыцкі. Барацьбой з партызанамі займаўся Асобны аддзел Заходняга фронту чырвоных. У яго функцыі ўваходзіла правядзенне карных акцый, уключаючы арышты, допыты, а таксама вынясенне прысудаў паводле паскоранай працэдуры, часта без суда.

Напрыканцы сакавіка ў пачатку красавіка 1921 года Асобы аддзел 3-й арміі Заходняга фронту арыштаваў каля 20 чалавек.

На шыльдзе ў варшаўскім касцёле напісана, што Сляскі трагічна загінуў «за Польшчу». Але ў матэрыялах справы следчы В. Цітоў занатаваў, што Сляскі асабіста і з іншымі асобамі хадзіў па вёсках і хутарах, збіраў зброю і агітаваў моладзь ісці за «Айчыну» і «ахвяраваць сваім жыццём і дабром для дасягнення панскага царства Беларусі».

Арыштантаў трымалі ў лепельскім арыштанцкім доме. Напрыканцы траўня 9 чалавекам без суда быў вынесены смяротны прысуд. Неўзабаве 8 чалавек расстралялі, аднаму ўдалося ўцячы. Частку фігурантаў справы перадалі пад нагляд міліцыі ці саслалі.

Нядаўна ў Przeglądzie Środkowo-Wschodnim быў апублікаваны артыкул даследчыка сталінскіх рэпрэсій, дырэктара БІПГ, Ігара Станкевіча, які раскрывае ход следства па справе партызанскага атраду ў Барысаўскім уездзе. Пазнаёміцца з артыкулам можна па спасылцы.

Як змянілася Хатынь пасля рэканструкцыі: цяпер там прадаюць бургеры і дзіцячыя цацкі

Мы паглядзелі, чым жыве самы вядомы мемарыял ахвярам нацысцкага тэрору ў Беларусі пасля маштабнай рэканструкцыі, і знайшлі там шмат дзіўнага — ад бургераў побач з месцам трагедыі да сувеніраў, якія выклікаюць пытанні.

https://nashaniva.com/383611

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/383611

Істэрыя «літвінізму» — як адзін рэдактар ператварыў англійскую Вікіпедыю ў зброю супраць беларусаў

Беларускія вікіпедысты разбіраюць гісторыю таго, як адзін літоўскі рэдактар пад нікам Pofka практычна аднаасобна ператварыў англамоўны артыкул Litvinism у набор прапагандысцкіх штампаў: з маргінальнымі крыніцамі, цытатамі неанацыстаў і прарасійскіх аўтараў, якія падавалі беларускія прэтэнзіі на спадчыну ВКЛ як небяспечную экстрэмісцкую ідэалогію. У тэксце – паэтапны разбор гэтых маніпуляцый у Вікіпедыі, гісторыя нацэленых нападаў на беларускага вікіпедыста Іллю Барыскевіча (Kazimier Lachnovič), якога абвінавачвалі ў «прасоўванні літвінізму», а таксама паказана, як у выніку артыкул пра «літвінізм» фактычна быў знесены і напісалі нанова, а сам тэрмін замацавалі як прыніжальны ярлык, а не апісанне беларускай гістарыяграфіі.

Як трапна адзначаецца ў падсумаванні да артыкула, гісторыя ўзлёту і падзення артыкула Pofka – гэта напамін, што і ў лічбавую эпоху гісторыя застаецца полем бою: адзін апантаны маніпулятар можа скажона ўплываць на вобраз цэлай нацыі, а шнар ад такой бітвы ў публічнай прасторы застаецца надоўга.

Інстытута гісторыі НАН не перастае нас здзіўляць

Новы ўнікальны кірунак дзейнасці асвоіў Інстытут гісторыі НАН Беларусі. У паведамленні на сайце Інстытута адзначаецца, што "старший научный сотрудник центра военной истории Беларуси Института истории НАН Беларуси Виталий Гарматный в рамках проведения Единого дня информирования на тему «Пятилетка качества — итоги года благоустройства» выступил в качестве спикера перед работниками Минского завода шестерён с докладом об истории, структуре и компетенции VII Всебелорусского народного собрания".
Якое дачыненне гісторыя VII Усебеларускага народнага сходу мае да ваеннай гісторыі Беларусі ў паведамленні не ўдакладняецца.

Семінар у Вільні: «Беларусь і краіны былога Савецкага Саюза на шляху пазбаўлення каланіяльнай спадчыны»

18 снежня з 13:30 да 20:00 у Вільне адбудзецца экспертны семінар, падчас якога ўдзельнікі абмяркуюць палітыку 4Д: дэкамунізацыі, дэідэалагізацыі, дэкаланізацыі і дэімперыялізацыі, якая з’яўляецца адным з падмуркаў Стратэгіі нацыянальнага адраджэння і развіцця. Мерапрыемства пройдзе ў фарматах афлайн і анлайн.

Павел Баркоўскі, Прадстаўнік па нацыянальным адраджэнні, адзначае: «На гэтым семінары мы зробім яшчэ адзін крок у напрамку асэнсавання і выбудоўвання сваёй ідэнтычнасці па-за межамі навязанай Расіяй каланіяльнай палітыкі і (пост)каланіяльнага мірапогляду».

Што абмяркуюць на семінары:

– Ці пасуюць падыходы дэкаланіяльнай тэорыі ў дачыненні да краін, якія знаходзяцца ў зоне ўплыву Расіі, і ці з’яўляюцца яны калоніямі ў класічным сэнсе?

– Які сэнс мы ўкладаем у слова «дэкаланізацыя», калі размаўляем пра грамадскія практыкі і палітыку памяці ў краінах, якія ўваходзілі ў Савецкі Саюз?

– Што можа быць акрэслена як кірункі каланіяльнага ўплыву ў дачыненні да культур Беларусі і краін Балтыі, Украіны, Казахстана?

– Ці з’яўляецца расійская мова адназначным правадніком каланіяльнай палітыкі ў суседніх з Расіяй краінах?

- Якія гістарычныя наратывы і фармулёўкі навязваюць каланіяльнае ўспрыняцце супольнага мінулага?

- Ці бачаць сябе краіны, якія ўваходзілі ў Савецкі Саюз, наўпрост, не праз пасярэдніцтва расійскіх медыя і культуры?

У 18:00 адбудзецца адкрытая дыскусія «Выклікі дэкаланізацыі ў краінах былога Савецкага Саюза: ці магчыма выкарыстоўваць традыцыйныя інструменты аналізу ў маштабах Беларусі і рэгіёну?».

Удзельнікі дыскусіі:

Павал Церашковіч
Тарас Бык
Антон Сайфулаеў
Вольга Галубка
Тоні Лашдэн
Алег Магалецкі
Андрэй Лаўрухін

Мадэратар — Павал Баркоўскі.

Рэгістрацыя для прадстаўнікоў медыя і гасцей:
https://forms.gle/c9gveKojk3Ncm38AA

Што штурхала беларускіх сялян у ХІХ ст. на адчайныя крокі

Наталля Анофранка піша ў зборніку «Доўгае ХІХ ст. у гісторыі Беларусі і Усходняй Еўропы» за 2025 год: асноўнымі прычынамі суіцыдаў сярод прыгонных сялян былі страх пакарання, рэакцыя на жорсткае абыходжанне і беднасць. Паводле дадзеных К. С. Весялоўскага ў выданні 1847 г. па суадносінах колькасці суіцыдаў на колькасць жыхароў першае месца ў Расійскай імперыі займала Мінская губерня (1 выпадак на 14 757 чалавек). Але ў дадзеных вялікія сумневы: у вопісах судоў ніжэйшыя паказчыкі.

У 1834 г. утапілася ў Свіслачы 21-гадовая Агата Калеснікава. Упартую сялянку часта паролі, у апошні раз – з абразаннем валасоў. Памешчыца Паўліна Валовіч заявіла, што прыгонная «желала быть свободною, но сего достигнуть не в состоянии». Валовіч не пакаралі.

Алена Сакольчык у тым жа зборніку піша: у канцы ХІХ ст. суіцыды насілі ўсесаслоўны характар. Сярод прычын на першым месцы стаялі саматычныя хваробы: узровень медабслугоўвання часта ператвараў цялесныя пакуты ў душэўныя.

Беларускія месцы ў Варшаве: дзе спалены Лышчынскі, жылі Радзівілы і пахаваны Ясінскі

У чарговым выпуску Сармацкага вуса аўтары запрашаюць на экскурсію па Варшаве – сталіцы былой Рэчы Паспалітай, дзе захавалася шмат адрасоў, звязаных з гісторыяй Беларусі: ад каралеўскага замка і касцёла святой Ганны, заснаванага дачкой Альгерда, да палацаў Радзівілаў, Сапегаў і Тышкевічаў. У выпуску распавядаюць, за што і дзе ў Варшаве спалілі шляхціча з Берасцейшчыны Казіміра Лышчынскага, як помнік Юзэфу Панятоўскаму апынуўся ў Гомелі і вярнуўся назад, а таксама, дзе знаходзяцца магілы ўдзельнікаў паўстання Тадэвуша Касцюшкі – Якуба Ясінскага і Тадэвуша Корсака. Экскурсія дапамагае ўбачыць Варшаву як важны фрагмент агульнай гісторыі Беларусі і Польшчы.

Колькі каштуе палітвязень? Як ГДР гандлявала свабодай падчас халоднай вайны

У артыкуле «Новага Часу» расповед пра гісторыю аперацыі Häftlingsfreikauf, калі ўлады Германскай Дэмакратычнай Рэспублікі (ГДР) блізу трох дзесяцігоддзяў сістэматычна «вызвалялі за выкуп» палітвязняў, перадаючы іх у Федэратыўную Рэспубліку Германіі (ФРГ) у абмен на валюту і дэфіцытныя тавары – каву, нафту, угнаенні і іншае. Аўтар паказвае, як працаваў гэты механізм: спісы, перамовы, «цэннік» на чалавека ў залежнасці ад адукацыі і прафесіі; колькі людзей такім чынам выйшла на волю (33 755 палітвязняў), і чаму дагэтуль спрачаюцца, чым гэта было – гуманітарным кампрамісам ці практыкай, што ўскосна стымулявала новыя арышты.

👉 Падрабязнасці на Новым Часе

Беларус, які ўцёк з ГУЛАГу з трэцяга разу — але да яго дабраліся і на Захадзе

«Зеркало» распавядае пра Івана Саланевіча – ураджэнца Беларусі, публіцыста і грамадскага дзеяча. Ён называў сябе «стопрацэнтным беларусам», але пры гэтым адмаўляў саму ідэю асобнай беларускай нацыі і заставаўся перакананым расійскім манархістам.

У 1934 годзе Саланевіч разам з братам і сынам уцёк з аднаго з лагераў ГУЛАГу і здолеў дабрацца да Фінляндыі. Гэта адзін з рэдкіх вядомых выпадкаў паспяховага ўцёкаў палітзняволенага ў сталінскія часы.

Але гэтая гісторыя не пра «рамантыку ўцёкаў», а пра тое, якім коштам даецца свабода. У эміграцыі Саланевіч стаў мішэнню савецкіх спецслужбаў: у 1938 годзе выбух замініраванай пасылкі забіў яго жонку і сакратара. Далей – рэпрэсіі супраць родных, дзіцячы дом для дзяцей яго брата і расстрэлы блізкіх.

👉 Артыкул цалкам на Zerkalo