✨Сто гадоў з Калядамі

Рэкамендуем запіс лекцыі гісторыка і этнолага Ірыны Махоўскай «Сто гадоў з Калядамі»  –  гістарычны шлях свята за апошнія сто гадоў.

Мінулае стагоддзе сталася цяжкім часам для захавання практычна ўсяго дарэвалюцыйнага. Савецкая ўлада ўзяла курс на поўную замену святочных традыцый. «Чырвоныя» святы былі пакліканы, каб абнавіць грамадства і пабудаваць новую міфалогію. Такім чынам, галоўным днём у годзе стаў дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі.

Аднак, што адбывалася з Калядамі? Фактычнай забароны Калядаў не было да 1930-га году, але святкаваць іх не дазвалялася па змаўчанні: ужо ў 20-х гг. замест зімовых урачыстасцяў праводзіліся антырэлігійныя лекцыі альбо “камсамольскія святкі”. Ёлка таксама была пэўны час пад забаронай, але ў 1935 г. яе вярнулі, што праўда, не зялёную, а чырвоную. Але ці сталіся ўсе захады па замене свята паспяховымі?

Перад лекцыяй кароткае ўводнае слова мадэратаркі сустрэчы, даследчыцы вуснай гісторыі Ірыны Кашталян, пра тое, як Каляды і Новы год адлюстроўваюцца ў вусных успамінах і як на свята ўплывалі саветызацыя, антырэлігійная прапаганда і ўрбанізацыя.

Пабачыла свет выданне «Таямніцы старога Менска 2. Ад Гарадца да Гарадзішча»

У кнізе расказваецца, што стала з Менскам на рацэ Менка пасля пераносу горада на Нямігу ў ХІІ ст. «Верагодна, тут пасля і паўстаў няўлоўны горад Гарадзец, які згадваецца ў летапісах у XII - XV ст. А значыцца, сённяшняя вёска Гарадзішча — радзіма каралёў і каралеў з усяе Еўропы», – адзначаецца ў анатацыі да кнігі.

У выданні расказваецца пра ўладароў Гарадзішча ў XVI - XIX ст., найбольш падрабязна — пра род Пішчалаў. Захапляльна расказваецца пра знаходкі рэчаў XII - XIX ст. на археалагічных раскопках розных часоў. У кнізе 136 старонак і больш за 250 ілюстрацый, многія з якіх публікуюцца ўпершыню.

Нагадаем, што ў першым выданні «Таямніцы Старога Менска» расказваецца пра ўзнікненне Менска на Менцы і час ягонага існавання тут з Х па сярэдзіну ХІІ стагоддзя.

Мінус 40 і «Год без лета»: як кліматычная анамалія спарадзіла «Франкенштэйна», вампіраў і беларускую містыку

У пачатку XIX стагоддзя катастрафічны выбух вулкана на іншым канцы свету замарозіў Еўропу і падштурхнуў пісьменнікаў да стварэння самых вядомых монстраў у гісторыі. У першым часопісе, які выходзіў на Беларусі, знайшлося пацвярджэнне таго, што знакаміты «Год без лета» не абмінуў і нашы землі, пакінуўшы след не толькі ў метэазводках, але і ў беларускай літаратуры.

https://nashaniva.com/384242

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/384242

Выхадзец з Беларусі стаў манархам заходнееўрапейскай краіны — але толькі на некалькі дзён

«Зеркало» распавядае неверагодную гісторыю Барыса Скосырава — чалавека, які нарадзіўся ў Вільні і правёў дзяцінства на Лідчыне, а ў 1934 годзе здолеў дамагчыся таго, што яго фактычна абралі кіраўніком Андоры.

Пасля авантурнага жыцця, поўнага прыгод і няўдач, Скосыраў у 1933 годзе атрымаў грамадзянства Андоры, а ў ліпені 1934-га, заручыўшыся падтрымкай Генеральнага савета, абвясціў сябе «Барысам I» і фактычна стаў манархам краіны.

Але «каралеўства» хутка скончылася: пасля канфлікту з Урхельскім біскупам (адным з сукіраўнікоў Андоры) Скосырава арыштавалі і адправілі ў турму. Далей у ягонай біяграфіі — новыя павароты лёсу, вайна і вельмі змрочныя эпізоды.

🔗 Артыкул на Zerkalo

Патрабаванне рэпарацый можа “рыкашэтам” вярнуцца да беларускіх уладаў

На «Филине» выйшла размова з гісторыкам Паўлам Церашковічам – сябрам Беларускага інстытута публічнай гісторыі – пра тое, чаму ініцыятыва ўладаў з “рахункамі” за Другую сусветную сёння выглядае найперш як прапагандысцкі ход.

Гісторык тлумачыць, што патрабаванні “рэпарацый” праз 80 гадоў хутчэй дэманстрацыйны жэст, бо рэальных механізмаў атрымаць нешта цяпер няма; пры гэтым Беларусь ужо атрымлівала пасляваенныя кампенсацыі ў выглядзе тэхнікі і абсталявання, але гэта пакрыла толькі невялікую частку страт. Ён таксама звяртае ўвагу на праблему з маніпуляцыямі вакол колькасці ахвяр: дакладную лічбу назваць немагчыма, аднак больш рэалістычныя ацэнкі гавораць пра каля 2,1 млн страчаных людзей. І важная выснова пра тое, што гульня ў “рахункі” можа вярнуцца бумерангам: у сённяшніх умовах іншыя краіны могуць выстаўляць Беларусі патрабаванні кампенсацый, у тым ліку за саўдзел у агрэсіі і гібрыдныя атакі.

🔗 Інтэрв’ю на Филин.Салідарнасць

У Беларусі забаранілі кнігу Дароты Міхалюк пра Беларускую Народную Рэспубліку

У Беларусі забаранілі навуковую кнігу Дароты Міхалюк – «Беларуская Народная Рэспубліка 1918–1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці».
Паводле Еўрарадыё, напярэдадні Новага года Мінінфарм абнавіў і пашырыў спіс кніг, якія, на думку ведамства, «здольныя нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам». У гэты абноўлены пералік уключылі і працу Міхалюк.

Знакамітыя беларусы ў Варшаве: Расійская імперыя, БНР і міжваенная Польшча

Чарговы выпуск «Сармацкага вуса» — гэта шпацыр па Варшаве праз беларускія сюжэты і постаці розных эпох. Вядоўцы Цімафей Акудовіч і Віктар Шукеловіч паказваюць, з якімі варшаўскімі мясцінамі звязаныя Яўхім Карскі (рэкатар Варшаўскага ўніверсітэта і аўтар трохтомніка «Беларусы»), беларуская мецэнатка Магдалена Радзівіл, дзе пахаваны дзеяч БНР Геранім Друцкі-Любецкі, а таксама дзе жыў прыхільнік беларусчыны Адам Плуг. У выпуску таксама згадваюцца беларускія дэпутаты ў польскім Сойме ў міжваенны час, гісторыя роду Друцкіх-Любецкіх і іншыя варшаўскія месцы памяці — з пытаннем напрыканцы: які раён Варшавы можна назваць самым “беларускім”.

🎥 Відэа: https://youtu.be/qARU9kPa0Ww?si=yxdGRJnOCQsoMo9y

Як сяляне з Мінскай і Гродзенскай губерняў нелегальна з’язджалі ў ЗША

Пра гэта піша Галіна Рулёва ў расійскім часопісе «Социология власти». Напачатку XX ст. разам з габрэйскай эміграцыяй на заробкі за мяжу сталі масава выязджаць сяляне заходніх губерняў. З Мінскай і Гродзенскай выязджалі ў асноўным у ЗША і Канаду. Дарагавізна і працягласць працэсу атрымання замежнага пашпарта прыводзілі да масавага нелегальнага перасячэння сухапутнай мяжы з Германіяй, адкуль мігранты адпраўляліся на параходах.

Нягледзячы на спробы расійскіх параходстваў аблегчыць умовы выдачы замежных пашпартоў (каб накіраваць людзей праз парты Балтыйскага мора), эміграцыйны закон так і не быў прыняты да пачатку Першай сусветнай вайны. За першыя пяць месяцаў 1907 г. з 17 валасцей Слуцкага павета за мяжу выехала 429 чалавек, але замежныя пашпарты атрымалі толькі 115.

Улады змагаліся з нелегальным выездам адміністрацыйнымі пакараннямі (штрафамі) у адносінах да сялян і агентаў-пасрэднікаў. Аднак міграцыйныя плыні толькі ўзмацняліся.

Кейданская унія ў беларускай Вікіпедыі

Сёлета спаўняецца 370 гадоў з моманту падпісання Кейданскай уніі (1655) — пагаднення паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Шведскім каралеўствам у час «шведскага патопу».

Каб у публічнай прасторы было менш міфаў і больш навукова праверанай інфармацыі пра гэтую падзею, Аляксей Ластоўскі, акадэмічны дырэктар нашага інстытута, падрыхтаваў беларускамоўны артыкул у Вікіпедыі. У сціслай энцыклапедычнай форме там выкладзены кантэкст і ход заключэння уніі, яе асноўныя палажэнні і тое, чаму пагадненне ў выніку так і не ўступіла ў сілу, а таксама пададзены асноўныя ацэнкі гэтай падзеі ў гістарыяграфіі.

🔗Спасылка на артыкул

Ілюстрацыя – фрагмент помніка Янушу Радзівілу ў Кейданах: табліца з сімвалам рукапаціску, які адсылае да Кейданскай уніі.

"31 снежня 1992 года ўвесь асабовы склад беларускага войска ўпершыню прыняў прысягу на вернасць беларускаму народу і ягонай дзяржаве. На той час гэта была вялікая перамога, бо была і задума, каб вайскоўцы прысягалі СНД" - піша Зміцер Гурневіч.

✨Астралогія ў ВКЛ: лекцыя Наталлі Сліж пра Жыгімонта Старога

У калядныя вечары паводле традыцыі варажылі, а сёння ў пераднавагоднюю пару многія звяртаюцца да гараскопаў і парад астролагаў, спрабуючы зазірнуць у будучыню. Але астралогія як інструмент “прагназавання” і прыняцця рашэнняў была папулярная яшчэ ў эпоху ВКЛ у шляхецкім асяроддзі і пры двары вялікіх князёў.

Пра тое, якое месца астралогія займала ў жыцці Жыгімонта Старога і Боны Сфорцы, можна даведацца з лекцыі гісторыка Наталлі Сліж – даследчыцы шляхецкага побыту, сямейных стасункаў і гендарнай гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. У выступе разглядаюцца прыклады замаўлення гараскопаў (у тым ліку для дзяцей і важных сямейных падзей), “гараскопы каранацый” і гадавыя прагнозы, а таксама тое, як астралагічныя высновы выкарыстоўваліся не толькі “для цікаўнасці”, але і пры прыняцці стратэгічных палітычных рашэнняў — і нават у праектах, звязаных з архітэктурай.

🎥 Відэазапіс лекцыі у межах семінар па гісторыі ВКЛ Беларуска інстытута ў Празе:
https://youtu.be/E6giVeJfe0Y?si=7KDjEgYpkq6D8W3_

З новым годам! Жыве Беларусь — маладосці крыніца!

Гэты запіс ужо сапраўды гістарычны: кампазіцыя з навагодняга шоў 1995 года. Артэфакт эпохі, калі БТ яшчэ магло здымаць прыстойныя рэчы, а не суцэльны крынж.

З той пары, калі лозунг «Жыве Беларусь!» яшчэ не быў абвешчаны "экстрэмісцкім", калі "несвядомыя" поп-спевакі яшчэ не траплялі ў “чорныя” спісы, калі Ярмоленка з Алесяй яшчэ не ператварыліся ў галоўных падпявалаў рэжыму і калі нават зорак беларускамоўнага року запрашалі ў навагодні эфір.

🕯 2026 — год айца Аляксандра Надсана

«Новы Час» піша, што 2026-ы вінен прайсці пад знакам памяці пра айца Аляксандра Надсана (1926–2015) – святара, славіста-беларусіста і аднаго са стваральнікаў лонданскай Скарынаўкі. Сёлета спаўняецца 100 гадоў з дня яго нараджэння, і хоць юбілей прыпадае на жнівень, цягам усяго года ў розных краінах будуць адбывацца падзеі і імпрэзы, прысвечаныя Надсану – чалавеку, які ў выгнанні дапамог стварыць сапраўдны беларускі культурны цэнтр сусветнага значэння.

Аўтар тлумачыць, чаму гэтая дата важная не толькі як “круглая”: стагоддзе – нагода наноў прачытаць тэксты айца Аляксандра і ўбачыць маштаб ягонай інтэлектуальнай і асветніцкай спадчыны (ад мовазнаўства і гісторыі да перакладу і выдавецкай працы), а таксама яго ролю ў яднанні беларускай дыяспары і “вяртанні гістарычнай памяці”.

🔗 Артыкул цалкам

«Яна не дачакала гэтага дня, але гэты дзень дачакаў яе»: Ларысе Геніюш пасмяротна выдалі Нацыянальны пашпарт Беларусі

Беларускі пашпартны цэнтр 31 снежня 2025 года пасмяротна выдаў Нацыянальны пашпарт Беларусі Ларысе Геніюш — пісьменніцы і дзяячцы БНР, якая да смерці не прыняла савецкага грамадзянства. Дазвол на гэта даў яе ўнук.

https://nashaniva.com/384876

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/384876

Ці можна з дапамогай YouTube перамагчы афіцыйную ідэалогію? Размова з Цімафеем Акудовічам

На Радыё Свабода выйшла размова з Цімафеем Акудовічам – папулярызатарам гісторыі, аўтарам «Вусоў Скарыны» і «Сармацкага вуса», а таксама сябрам Беларускага інстытута публічнай гісторыі. У інтэрв’ю ён разважае, ці здольны беларускі YouTube супрацьстаяць афіцыйнай ідэалогіі і перапісванню падручнікаў пасля 2020 года: на яго думку, адных інтэрнэт-праектаў недастаткова, бо нацыянальная памяць трымаецца таксама на кнігах, сустрэчах, экскурсіях і супольным дзеянні.

Акудовіч расказвае пра свае медыяпраекты і грамадскія ініцыятывы (у тым ліку «Беларускія магістраты»), пра рэакцыю аўдыторыі, і пра тое, што цяпер у Беларусі з гістарычнай навукай «усё дрэнна», але аднаўленне магчыма – у тым ліку праз працу гісторыкаў у замежжы і стварэнне новых інстытуцый па-за краінай.

🔗 Інтэрв’ю на Свабодзе

Беларускі мастацтвазнаўца Дзмітрый Салодкі распавядзе пра іканаграфію Раства ў Нацыянальны музеі ў Варшаве

Дзмітрый Салодкі — беларускі мастацтвазнаўца, куратар, лектар, які спецыялізуецца на гісторыі мастацтва, культуры, міфалогіі і этымологіі. Асаблівае месца ў даробку даследчыка займае вывучэнне сакральнага мастацтва.

6 студзеня Дзмітрый запрашае на экскурсію «Калядны сюжэт і Сандра Батычэлі», у цэнтры ўвагі якой— іканаграфія Раства як галоўнага свята Еўропы.

«Якія таемныя сэнсы хаваюць звыклыя нам персанажы? Як «чытаць» калядныя сюжэты, разумеючы кожны жэст і сімвал? Асаблівым момантам сустрэчы стане знаёмства з жамчужынай калекцыі — шэдэўрам вялікага італьянца Сандра Батычэлі», — анансуе ён падзею.

Адзначым, што летась Дзмітрый Салодкі прачытаў цыкл анлайн-лекцый па гісторыі беларускага мастацтва для праекта Scholars for Belarus. Сярод тэм: «Сармацкі міф: ад шляхецкага партрэта да тэатра смерці», «Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку як культурны тэкст», ды іншыя. Чытаць на сайце або без VPN.

У Гродзенскім дзяржаўным гісторыка-археалагічным музеі захоўваецца калекцыя старажытных календароў. У экспазіцыі прадстаўленыя 24 старадрукі, якія выйшлі да 1800 года.

У XVIII стагоддзі Гродна быў друкавальным цэнтрам. Тут працавала каралеўская друкарня, з цэхаў якой выходзілі ў тым ліку і календары.

Самы стары ў калекцыі — Кракаўскі каляндар на 1717 год. Яму больш за 300 гадоў.

Раней папяровыя календары выглядалі не так, як сёння. На аркушы дадавалася цікавая інфармацыя, і звесткі, што дазвалялі рабіць астралагічныя прагнозы.

Календары ўпрыгжваліся фігурамі багоў, якія атаясамліваліся з Сонцам і планетамі. Часам яны змяшчалі і рухомыя часткі з назвамі рэлігійных святаў на кожны месяц і знакамі Задыяку.

🎓 XVI стагоддзе ў беларускай гісторыі: ці быў “залаты век”?

На канале адукацыйнай пляцоўкі «Віртуальны ўніверсітэт» ужо выйшлі тры лекцыі анлайн-курсу пра XVI стагоддзе – эпоху Статутаў ВКЛ, Скарыны, Радзівілаў, Буднага і Гусоўскага, якую часта называюць “залатым векам”. Курс чытае гісторык Аляксандр Паршанкоў і прапануе паглядзець на гісторыю беларускіх земляў у кантэксце агульнаеўрапейскіх трэндаў – Адраджэння, Рэфармацыі і культурных зрухаў. У лекцыях абмяркоўваецца месца ВКЛ у Еўропе XVI ст., пытанне, ці можна гаварыць пра “Беларусь” у той час, культурны ландшафт Усходняй Еўропы і тое, як гэтая эпоха працуе ў сучасных інтэрпрэтацыях гісторыі. Будуць таксама прыклады працы з крыніцамі, артэфакты і элементы палеаграфіі.

🎥 Першая лекцыя: https://www.youtube.com/watch?v=8r-BI44AL0Q&t=178s

«Вусы Скарыны» вяртаюцца: як бульба заваявала Беларусь

Пасля паўзы «Вусы Скарыны» адкрываюць новы сезон выпускам пра гісторыю самай “беларускай” расліны – бульбы. Вядоўца Цімафей Акудовіч разам з Віктарам Шукеловічам распавядаюць, адкуль на беларускія землі прыйшла бульба і чаму спачатку да яе ставіліся насцярожана; як голад і эпідэміі паспрыялі яе распаўсюджванню ў Еўропе; калі з’явіліся першыя згадкі пра бульбу ў Вялікім Княстве Літоўскім і як яна паступова стала часткай штодзённай культуры.

У выпуску таксама ўзгадваюцца Адам Міцкевіч, Мікалай Гогаль і Францішак Багушэвіч – разам з гісторыяй мянушак беларусаў ад «бацьвіняжаў» да «бульбашоў», а напрыканцы нават “экзістэнцыяльнае” пытанне пра нас саміх.

🎥 Відэа: https://youtu.be/O3j1pSiINIc?si=V3X_cTcPzdOdiHG6