در میان علمای اهل سنت ـ جمعی یا فردی ـ کسی نیست که من حیث رهبری و پیروی ملت از وی، به جایگاه مجتهدین شیعه برسد. خاصه فارغ التحصیلان نجف که اینان حقیقتا زعمای مذهب خود هستند.

محمد رشید رضا،
الخلافة،
ص43،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

چنان‌که در مقاله‌ی "غرب‌شناسی تا غرب‌ستیزی: از رشید رضا تا سید قطب" مستند کردیم، علم الاستغراب یا غرب‌شناسی شیخ سید محمد رشید رضا صاحب مجله‌ی المَنار ـ به مثابه کسی که از پدران سلفیه‌ی جدید شناخته می‌شود ـ به کلی با غرب‌شناسی نسل‌های بعدی و به‌ویژه سید قطب متفاوت بود. رشید رضا قائل به نوعی رویکرد پدیدارشناسانه در مواجهه با تمدن غربی بود فلذا ابایی نداشت که حتی در تفسیر قرآنش از مزایای تمدن غربی بنویسد؛ این سبک اندیشه‌ی رشید رضا بعدا در میان برخی گروه‌های ذی‌نفوذ متأثر از وی و جریان سلفیت به نوعی غرب‌ستیزی تبدیل شد که جز جاهلیت چیزی در تمدن غربی نمی‌دیدند. رصد این گسست‌های فکری در عین جالب بودن، بسیار مهم و عبرت‌آموز است.
رشید رضا در کتابچه‌ی مهمش "الخلافة" به سه گروه از دغدغه‌مندان سیاست در دوره‌ی خویش اشاره می‌کند و از میان آن سه گروه فقط یک گروه را ناجی چنددستگی مسلمین و ترقی سیاسی آنان می‌داند؛ گروهی که وی آنان را "حزب اصلاح اسلامی معتدل" می‌خواند که جامع بین اسلام و جوهر اصیل تمدن غربی (کنه الحضارة الأوروبية) است:

همانا پیشگامان رهبری سیاسی و کسب جایگاه حل و عقد در سرزمین‌های اسلامی خارج از جزیرة العرب، سه دسته‌اند: مقلدان کتب مختلف فقهی، مقلدان قوانین و نظم اروپایی، و حزب اصلاح که جامعِ بین استقلال در فهم فقه دین و حکم شرع اسلامی و جوهر و اصل تمدن اروپایی است... و این همان حزبی است که ما در مقاله‌ی سوم از سلسله مقالات «مدنیة القوانین» آن را حزب استاد امام [محمد عبده] خواندیم" (محمد رشید رضا، الخلافة، ص43، القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012).

@AdnanFallahi

از نظر تاریخی، نظریه‌ی جنگ عادلانه تحت سلطه‌ی دولت‌گرایان (statists) بوده است. بیشتر شاخه‌های این سنت نوعی قید اقتدار "مشروع"، "مناسب" یا "درست" را داشته‌اند که به مثابه شرط لازم برای عادلانه بودن یک جنگ فهمیده شده است. در عمل، این بدان معناست که حاکمان و دولت‌ها حقوقی دارند که بازیگران غیردولتی فاقد آن هستند. حقوق بین‌الملل تنها به دولت‌ها حقوق دفاع ملی می‌دهد و "حقوق جنگجویان" را عمدتاً به سربازان دولت‌ها اعطا می‌کند.

مدخل "جنگ" از دانشنامه‌ی فلسفی استنفورد،
در دست ترجمه از همین قلم


@AdnanFallahi

موضع عز بن عبدالسلام شافعی (660ق) درباره‌ی کفر و ایمان حقیقی (و نه فقهی)، شبیه به موضع منسوب به جاحظ، طوفی حنبلی و قلیلی دیگر از اصولیان و فقهای اهل سنت است:

اگر آدمی به بلوغ برسد و اعتقاد صحیحی نداشته باشد، لازم است که بر حسب امکان [در اعتقاد خود] نظرورزی کند. پس اگر پیش از پایان نظرورزی ـ و بدون کوتاهی کردن در این کار ـ فوت کند، نه گناهی مرتکب شده و نه مستوجب عذاب است چراکه عذاب مخصوص گناهکاران است. و اما اگر انسان بالغ، نظرورزی را به تأخیر اندازد و پیش از اینکه مجال این کار پیدا شود فوت کند، پس او به سبب تأخیر در این امر گناهکار است. و آیا چنین شخصی چونان یک کافر عذاب می‌بیند؟ محل نظر و احتمال است... [و اگر مسلمانی ناخواسته دچار شبهه‌ی کفرآمیزی شود] پس اگر در ازاله‌‌ی این شبهه ـ با تمام توان خود در نظرورزی و بحث و پرسش ـ بکوشد، چنین شخصی گناهکار نیست ولو اینکه زمان این کوشش و طلب برای رفع شبهه بر حسب امکان، طولانی شود. چراکه عذاب صرفا به سبب گناه است. این، دیدگاهی است که ما داریم و اصول شرع هم مقتضی همین دیدگاه است چراکه خداوند کسی را جز به اندازه‌ی وُسعش مکلف نکرده و چیزی که فراتر از طاقت فرد باشد را بر او اجبار نمی‌کند" (قواعد الأحكام، 2/270، تحقیق: د. نزیه کمال حماد&د. عثمان جمعة ضمیریة، دمشق: دار القلم).

@AdnanFallahi

با بسیاری از خواص مصری ـ اعم از مُعَمّم و غیر معمّم ـ درباره‌ی مسأله‌ی خلافت گفتگو کردم و متوجه شدم که آنها بر این موضوع متفقند که هدف از تأیید خلافت جدیدی که حکومت جمهوری آنکارا ابداع کرده، خنثی کردن دسیسه‌های دولت بریتانیا در آلت دست قرار دادن این منصب رفیع اسلامی ـ با برکشیدن ملک حسین در مکه و سلطان وحید الدین [محمد ششم] در آستانه [= استانبول] ـ است.

محمد رشید رضا،
الخلافة،
صص66،67
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

مصطفی کمال پاشا [آتاتورک] باهوش و سخنور است اما اصول فقه نمی‌داند و فقیه هم نیست؛ در حالی‌که ـ به سبب موهبت شجاعت نظامی و به یُمن رهبری سیاسی‌اش ــ درباره‌ی چنین مسائل دینی‌ای فتوا می‌دهد و عوام از او می‌پذیرند و فقها هم علیه وی چیزی نمی‌گویند...

محمد رشید رضا،
الخلافة،
ص80،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

طی دو سده‌ی نخست تقریباً هیچگاه عربها نسبت به زبان فارسی کینه و خشم و حتی حساسیتی از خود نشان نداده اند. از این گذشته در همه این دوران که بر ایران و ایرانی چیره بودند با تاریخ و سنت و دین ایرانی هم سر ستیز نداشتند. روایاتی که در زمینه دشمنی ایشان نقل شده بسیار اندک است و تازه همین روایات هم چون در متن تاریخی ـ اجتماعی خود قرار می‌گیرد بار منفی خود را فرو می‌نهد و به امری شخصی و موضعی بدل می‌گردد. نیز هنگامی که مجموعه این روایتها را برحسب زمان در پی هم می چینیم ملاحظه می‌کنیم که ایرانیان و گاه پیش‌زمینه‌ی تاریخی آنان آماج انتقاد عربها قرار می‌گیرد نه زبان فارسی. اما همین‌که اندکی در زمان پیش می آییم با شگفتی می‌بینیم که این ایرانیان اند که به زبان و ادب فارسی می‌تازند؛ گویی از آن بیمناک اند که این ابزار بیان علمی - دینی ادبی (زبان عربی) را که با رنج بسیار به دست آورده اند و به یاری آن نام و شهرت و گاه نیز مقامهای ارجمند یافته اند از دست بدهند و توده های مردم که تنها فارسی می‌دانند قد برافرازند و با آنان به رقابت برخیزند.

آذرتاش آذرنوش،
چالش میان فارسی و عربی سده‌های نخست،
ص151،
تهران، نشر نی، 1385.


@AdnanFallahi

خدا را شکر که برای ارکان دولت ترکیه ـ که منصب خلافت را منحل کرد ـ معلوم شد که دولت عثمانی، فاسد بود... پس برای ما میسر شد که برای دولت ترکیه و جهان اسلام ـ که اکثرا مفتون دولت عثمانی بودند ـ تبيين کنیم که عثمانی در بحث خلافت، مبتنی بر اصول شریعت اسلامی نبود، و ميسر شد كه حقیقت خلافت و شکل حقیقی حکومت اسلامی و نیز خطای جمهور اعضای مجلس ملی کبیر ترکیه ناظر بر رأی و عملشان در این مسأله را روشن کنیم و...

محمد رشید رضا،
الخلافة،
ص93،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

قوام زندگی ملت‌ها و دولت‌ها در تمام دوران‌ها، مبتنی بر ثروت است. و البته ثروت در زمانه‌ی ما جایگاهی پیدا کرده که پیش‌تر نداشت... پس آیا ممکن است گفته شود: مقتضای شرع اسلام این است که مسلمین فقیر باشند؟

محمد رشید رضا،
الخلافة،
صص94،95،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

اطاعت از حاکم متغلّب ـ ولو در موارد مطابق با شرع ـ شرعا واجب نیست مگر برای کسانی که مقهور غلبه‌ی وی هستند. سلطان عبدالحمید [دوم] ادعای خلافت کرده بود و از آنجا که نه شروط خلافت را داشت و نه واجبات این منصب را به جا می‌آورد، مسلمین افغان و یمن و نجد و مغرب باوری به صحت خلافتش و اعتقادی به وجوب اطاعت از وی نداشتند.

محمد رشید رضا،
الخلافة،
صص98،99،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012


@AdnanFallahi

آغاز داستان را باید از حکومت عباس میرزا نایب السلطنه و جنگ های ایران و روس و اقدامات داخلی آن شاهزاده منورالفکر گرفت... و دومی به واسطه آشنایی به زبان ترکی و اتصال معنوی [آذربایجان] از این راه (که سایر قسمتهای ایران از آن محروم بودند) استانبول و ممالک عثمانی و روسیه و مخصوصاً قفقاز و تا حدی حاج ترخان و عشق آباد و غیره بود...
پس از شرحی که راجع به روشنایی که از استانبول به ایران یعنی بالخاصه به تبریز آمده بود و در تهیۀ بیداری افکار و انقلاب سیاسی بتدریج مؤثر شده بود شمه ای هم از ارتباط معنوی بیداردلان آذربایجان با روسیه و بالخصوص با قفقازیه و داغستان باید بگوییم.
مطبعه ابتدا از روسیه به تبریز آمد و خط تلگرافی کمپانی هند و اروپا هم از ادسا و تفلیس و جلفا به تبریز راه یافت و این شهر را با اروپا مربوط ساخت.

سید حسن تقی‌زاده،
تاریخ انقلاب مشروطیت ایران،
صص228ـ231،
تهران: انتشارات فردوس، 1379.


@AdnanFallahi

... [هیچ‌یک از جمیع ملل مسلمان] نتوانستند به آنچه که ملل فرنگی ـ یکی پس از دیگری ـ در امحای استبداد حاکمانشان رهنمون شدند، راه ببرند؛ چنان‌که برخی از ملت‌های فرنگی پادشاهی را به طور کامل ساقط کردند، و برخی‌شان سلطه‌ی پادشاهان را محدود کردند به گونه‌ای که از پادشاهی شاهان چیزی جز برخی مظاهر تشریفاتی که گاه مورد استفاده بود باقی نماند و حتی کوچک‌ترین نوع استبداد از حیث امر و نهی آنها در حکومت محو شد.

محمد رشید رضا،
الخلافة،
ص127،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012.


@AdnanFallahi

انجمن بین‌الملی پژوهشگران نسل‌کشی (IAGS) مهم‌ترین سازمان غیردولتی‌ای است که در سطح بین‌المللی به پژوهش و مطالعه درباره‌ی ابعاد مختلف نسل‌کشی مشغول است. این انجمن با انتشار مجلات دوره‌ای مانند Genocide Studies and Prevention و... نقش مهمی در پیشبرد مطالعات آکادمیک در حوزه‌ی نسل‌کشی داشته و هم‌اکنون حدود 500نفر از پژوهشگران و دانشگاهیان علاقمند به این حوزه را در دل خود گرد آورده است.
دو تن از بنیانگذاران اصلی این سازمان د. اسرائیل چارنی (استاد سابق دانشگاه عبری اورشلیم) و رابرت ملسون (از بازماندگان هولوکاست و استاد مطالعات نسل‌کشی در دانشگاه کلارک) از قضا خود از زمره‌ی پژوهشگران یهودی‌ای هستند که پژوهش درباره‌ی نسل کشی یهودیان در جنگ جهانی دوم (هولوکاست) آنها را به وادی مطالعاتی کشاند.
این سازمان تاکنون تحقیقات، بررسی‌ها و بیانیه‌های متعددی درباره‌ی جنایات جنگی در قره‌باغ، نسل کشی ارامنه در اواخر دوره‌ی عثمانی، نسل‌کشی کُردهای عراق در دوران صدام، نسل‌کشی بنگلادش در جریان جنگ استقلال، سرکوب اقلیت اویغور در چین، پاکسازی قومی اقلیت روهینجیا در میانمار و... را انتشار داده است.
اما در جدیدترین گزارش این سازمان (منتشر شده در 31آگوست 2025)، دولت اسراییل ـ علاوه بر کشتن و زخمی کردن بیش از 50هزار کودک غزه‌ای ـ به لیست بلندبالایی از نقض قوانین بین‌المللی متهم شده و این سازمان، سیاست و اقدامات اسراییل در جنگ اخیر غزه را بر اساس تعاریف قانونی (legal definition) مصداق نسل‌کشی، پاکسازی قومی و جنایت علیه بشریت دانسته است. نیز بر اساس مفاد اساسنامه‌ی رم (مبنای دیوان کیفری بین‌المللی)، نخست وزیر و وزیر دفاع اسراییل را جنایتکار جنگی معرفی کرده است.
متن کامل گزارش "انجمن بین‌الملی پژوهشگران نسل‌کشی" پیوست است.


@AdnanFallahi

مدحت پاشا و یارانش قانون اساسی عثمانی را پایه‌گذاری کردند که سلطان عبدالحمید [دوم] جمع آنها را برهم زد و قانونشان را به مدت ثلث قرن زیر پا گذاشت؛ و در این مدت عبدالحمید حاکم مطلقی بود که کسی را یارای مخالفت با فرمانش و نقد دستورش نبود و شرع و قانون تحت اراده‌ی او بود و او چیزی را برای خود کرده بود که مختص پروردگار ـ و نه مخلوقاتش ـ است: (لایُسأل عمّا یَفعل وَهُم یُسألون).

محمد رشید رضا،
الخلافة،
ص132،
القاهرة: مؤسسة هنداوي، 2012.


@AdnanFallahi

توجه به ایران کهن تقریباً هرگز رنگ اسلام‌ستیزی و عرب‌ستیزی به خود نمی‌گرفت و بدین‌سان، یادآوری و بازآفرینی مفاهیم کهن برای ایرانیان مسلمان امری طبیعی و بی‌خطر می‌گردید. بیهوده نیست که مردی چون عضدالدوله دیلمی هم شهریار بغداد و شیراز بود هم شعر عربی می‌سرود و هم با عنوان «شاهنشاه فناخسرو» سکه به نام خود ضرب می‌کرد...
   یکی از پدیده‌های جالب، وضعیت بنی‌الاحرار ـ آزادزادگان ـ است که به فرمان انوشیروان یمن را فتح کرده پنجاه شصت سال بر آن حکم راندند. این کسان در تاریخ و ادب عربی، نه تنها هیچ‌گاه غاصب و زورگو تلقی نشده‌اند که به عکس، سپاهی آزادیبخش بوده‌اند که بارها مدحشان گفته‌اند.

آذرتاش آذرنوش،
چالش میان فارسی و عربی سده‌های نخست،
ص241،242
تهران، نشر نی، 1385.


@AdnanFallahi

فایل پیوست، ترجمه‌ی فارسی یکی از مقالات مهم وائل بن حلّاق استاد برجسته‌ی مطالعات اسلامی است که د. محمد عثمانی آن را به فارسی ترجمه کرده و در سایت دین‌آنلاین منتشر شده است. مشخصات اصل مقاله به قرار زیر است:
Wael B. Hallaq, "Was al-Shafii the Master Architect of Islamic Jurisprudence?", International Journal of Middle East Studies, Vol. 25, No. 4 (Nov., 1993), pp. 587-605 (19 pages), Published By: Cambridge University Press.


@AdnanFallahi

در شمال اروپا و بعدها در همه قاره در فاصله میان سالهای حدوداً ۱۴۰۰ و ۱۵۰۰ میلادی، انسانی که در وضعیت غیر آزاد باشد و بتوان او را خرید و فروش کنند دیگر وجود نداشت. این مساله تاحدی به این دلیل باز می‌گشت که دریافته بودند حدی از آزادی و استقلال موجب تولید کارآمدتر می‌شود زیرا بخشی از سود کار به خود کارگران کشاورزی و دیگر بخش‌ها می‌رسید و بی‌تردید تا حدی به دلیل نفوذ انسانگرایانه کلیسا بود که هرچند هیچگاه بردگی را سریعاً محکوم کرد و اغلب خود برده‌داری می کرد، به آزاد کردن بردگان با این دلیل که آنان در انسانیت با دیگران برابرند (ادعای اولیه مسیحیان) موعظه و توصیه می‌کرد. با این حال درست در زمانی که بردگی در دنیای قدیم در حال از بین رفتن بود با آغاز تجارت برده برای تامین کارگر برای معادن و سپس برای کشت و زرع در آمریکا، پدیدار یاد شده حیات تازه و وحشتناکی را در دنیای جدید آغاز کرد. استثمار ظالمانه انسانها که با استعمارگری اسپانیا در آن سوی اقیانوس اطلس مقارن بود انگیزه اولیه اعتراض به نظریه حقوقی مقدسی بود که بردگی را به رغم ناسازگاری‌اش با برابری طبیعی انسان‌ها، توجیه می‌کرد.
پیش از این حادثه که عمدتاً به اواخر سده شانزدهم باز می‌گردد در انگلستان وایکلیف در امکان سازش میان بردگی و آموزه‌های مسیحی اظهار تردید کرده بود... وی قاعده طلایی سنت ماتئو حواری را نقل می‌کند که با دیگران همانگونه رفتار کن که دوست داری دیگران با خودت رفتار کنند و چنین ادامه می‌دهد هیچ انسانی بنا بر طبیعت خواهان بندگی دیگران نیست بنابراین خود نیز نباید هیچ یک از برادران خود را برده کند.

جان کلی،
تاریخ مختصر تئوری حقوقی در غرب،
ص۲۷۴،
ترجمه د. محمد راسخ،
نشر نی.


@AdnanFallahi

❄️جنگ سرد عربی: سعودی و مصر

طبعا آرایش و محتوای بلوک‌های قدرت در خاورمیانه، با تغییر زمان دچار دگرگونی‌های شگرفی شده است. روابط مصر و سعودی در اواخر دهه50 و دهه60میلادی نیز یکی از پیامدهای همین تغییر آرایش‌ها بود که بعضا از آن به عنوان جنگ سرد عربی یاد می‌کنند.
عربستان سعودی تا پیش از تثبیت قدرت جمال عبدالناصر در مصر، روابط دوستانه‌ای با مصر داشت. از سال1957 بود که روابط دوستانه‌ی بین ملک سعود و عبدالناصر به سردی گرایید و این مصادف با دورانی بود که بسیاری از اعضای اخوان مصر ـ که در اواخر دهه‌ی50 به سعودی مهاجرت کرده بودند ـ نقش فعالی در ساحت اجتماعی عربستان پیدا کرده بودند. در اینجا بود که دو محور مهم عربی در منطقه شکل گرفت: بلوک موسوم به محور ترقی‌خواه به مرکزیت مصرِ عبدالناصر که به شوروی متمایل بود؛ و بلوک موسوم به محور اسلامگرا به مرکزیت عربستان سعودی که به امریکا متمایل بود. در این هنگام بلوک سعودی، منادی گفتمان «وحدت اسلامی» بود تا در برابر گفتمان «وحدت عربی» و ناسیونالیسم عربی عبدالناصر قد علم کند. طبعا علمای سنتی سعودی توانایی و امکان ورود به چنین نزاع ایدیولوژیک و سیاسی‌ای را نداشتند و در اینجا بود که نقش اعضای تبعیدی اخوان مصر در سعودی برجسته شد، خاصه که بعضی از آنان خود قربانی دولت عبدالناصر بودند. در 1962 بود که ملک فیصل، رادیوی "ندای اسلام" را تأسیس کرد که به مثابه هماوردی در برابر رادیوی "ندای عرب" عبدالناصر عمل می‌کرد. نیز در همین برهه، جنگی نیز میان مطبوعات دو کشور در گرفت. در حالی‌که مطبوعات مصری خاندان سعودی را "مزدور امپریالیسم" می‌خواندند، مطبوعات سعودی لقب "استالین مصر" را به عبدالناصر دادند. اما کار به اینجا ختم نشد. زمانی که عبدالناصر تصمیم گرفت در راستای مدرن‌سازی الازهر پاره‌ای اصلاحات را در آن وارد کند و الازهر را به ابزار مشروعیت دینی دولت خود تبدیل کند، مقامات عربستان سعودی نیز در سال 1961 دانشگاه اسلامی مدینه را تأسیس کردند که چونان رقیبی در برابر الازهر قد برافرازد. نیز "رابطة العالم الاسلامي" یکی دیگر از نهادهایی بود که سعودی برای مقابله با محور عبدالناصر تأسیس و کسانی چون سعید رمضان (داماد حسن البنا) و ابوالاعلی مودودی (مؤسس جماعت اسلامی پاکستان) را جذب این نهاد کرد.


@AdnanFallahi

شیخ الاسلام به مناسبت نخستین جلسه هیأت دولت، باید دو بار دست سلطان را می‌بوسید. یکبار وقتی که سلطان به باغ جلوی دیوان می‌رسید و بار دوم در جلسه و در اثنای جلسه که عبای دیگر به او اهدا می‌شد.

اکرم کیدو،
نهاد شیخ الاسلام در دولت عثمانی،
ص۵۷،
ترجمه حسن حضرتی و سید محمد رضی مصطفوی،
تهران: انتشارات ندای تاریخ، 1395.


@AdnanFallahi