آیا هدف وسیله را توجیه می کند یا نه؟

(1)
〽️〽️〽️〽️〽️〽️〽️〽️〽️〽️〽️〽️〽️

تعیین صورت مساله و تحدید حدود آن

بهمرامی سؤالی در میان افکنده بود که:

آیا هدف وسیله را توجیه می کند یا نه؟

از حلقه نشینان جواب خواسته بود تا رأی دوستانش را بداند و سرگشته نیز بر آن شد که در این حلقه طبع خویش و هم خویش را بر سر سفره آورد تا در این گفتاورد آراء نگاشته اش صیقل خورد و به زینت نقد آراسته یا پیراسته شود.
اولین قدم در پاسخ دادن به یک سؤال، فهم سؤال است.
زدودن هر گونه ابهام و کژی از رخ مسأله و نمایاندن شفاف مقصود
مراد از اینکه هدف وسیله را توجیه می کند یا نمی کند چیست؟
الف- اولا سؤال در مورد حوزۀ رفتار آدمی است. یعنی حوزۀ اعمال ارادی وی.

بعضی از اعمالی که از انسان به عنوان موجود زنده سر میزند، غیرارادی به حساب می آیند. مثل ضربان قلب، جریان تنفس عادی انسان، پلک زدن های متوالی، گردش خون در رگها، عملیات هضم و گوارش، مکانیزم دفاعی گلبولهای سفید ، عملیات اکسیژن رسانی به مغز و سلولهای دیگر، عملیات تولید مثل سلولها و....
یعنی در این اعمال قوای ذهنی ما و تدبیرو تفکر و اراده و تصمیم گیری دخالتی ندارند.
اما برخی اعمال ما ارادی هستند، همانهایی که ما اسم رفتار به آنها داده ایم.
اینکه به خواندن کتاب می پردازیم، با کسی حرف می زنیم ، چیزی می خوریم یا می نوشیم و کارهای خاصی را انجام می دهیم و...
ویژگی این اعمال این است که در روند تحقق آنها انتخاب و تصمیم گیری وجود دارد.
ویژگی این اعمال این است که در فرآیند محقق شدنشان لااقل دو چیز در ذهن فرد باید تعین یابد:
الف- هدف کار
ب- ابزار کار
مثلا وقتی فردی احساس تشنگی میکند در وی انگیزشی برای یک رفتار ایجاد می شود و فرد به دنبال رفع تشنگی است و این از طریق یک عمل ارادی می تواند تحقق یابد.
هدفی برای کار در ذهن او تعیین میگردد:
رفع تشنگی
در اینجاست که نیاز مبرم به نیروی عاقله و تفکر خود را نشان می دهد:
ذهن با بهره بردن از تجربیات سابق خود در این زمینه باید مطمئنترین و سهلترین و کم هزینه ترین راه را برای رسیدن به این هدف مشخص کند.
هر انسانی به حسب موقعیت خاص خود، تجربیات سابق خود، امکانات موجود و در دسترس، ترجیحهایی که بین وسیله ها و ابزارهایی که برای اینکار می شناسد،و به حسب تواناییهای ذهنی خود، اعم از میزان حافظه و نیز سرعت انتقال و قدرت پردازش و هوش محاسباتی، گزینه هایی را در ذهن خود به صورت بالفعل مشخص می کند و نهایتا با ملاکهای ترجیحی که در آن لحظه در اختیار دارد تصمیم به عمل به یکی از گزینه ها می کند.
ممکن است فردی ترجیح دهد که با خوردن شیر گاوی که در باغچه در حال چرا هست خود را سیراب کند، دیگری خوردن میوه ای آبدار را برگزیند، و دیگری سراغ چشمۀ آبی که در پایین کوه است برود و فرد دیگر خوردن بستنی در فریزر خانه اش را انتخاب کند.
سؤال مورد نظر آقای بهمرام در این زمینه خود را می نماید:
در واقع سؤال مربوط به مقایسه رابطه این بخش از یک عمل ارادی است.
هدف کار ارادی و روشی که برای رسیدن به هدف برگزیده می شود.
به نظر می رسد منظور از سؤال این است که آیا رابطه ای بین این بخش وجود دارد یا نه؟
آیا نوع هدف، محدودیتهایی را در انتخاب ابزار ایجاد می کند یا نه؟
چه محدودیتهایی برای انسان در انتخاب ابزار رسیدن به هدف وجود دارد؟
آیا برای رسیدن به هر هدفی، بهره جستن از هر ابزار و روشی مجاز است؟
آیا انسان محدودیت اخلاقی در انتخاب هدف دارد یا نه؟
آیا انسان محدودیت اخلاقی در انتخاب روش و ابزار دارد یا نه؟
و آیا تناسبی بین هدف و روش و ابزار رسیدن به آن، باید وجود داشته باشد یا نه؟

❇️❇️❇️❇️

https://news.1rj.ru/str/CriticalThinker

سرگشته و دوستان(16)

☸️ هویت یگانۀ انسان

یاور در ادامۀ تأملاتش، با این سؤال مهم مواجه شد که:

🔰 نسبت من با افکار و عقاید و باورهایم چیست؟
🔰آیا من همان عقاید و باورهای خودم هستم؟
🔰آیا باورهای من بخشی ذاتی و لایتغیر از هویت من هستند؟
🔰یا اینکه نسبتی ثابت و ماندگار بین من و عقایدم وجود ندارد؟

نتایج و تبعات پاسخ به این سؤالات چه می توانست باشد؟

🌀
اگر پاسخ مثبت می بود و افکار و عقاید یک فرد با هویت و شخصیت وی نسبتی ذاتی داشت و بخشی از حقیقت وی بود در این صورت طبیعی بود که تحت پوشش اساسیترین میل و خواست وی قرار می گرفت: یعنی میل عمیق و ریشه دار حب ذات و صیانت از خویشتن.
در این صورت دفاع هر فرد از عقاید و باورهایش تا آخرین حد ممکن طبیعی و قابل درک بود و بلکه مطلوبترین رفتار ممکن برای هر فرد در برابر تهدیدهایی بود که در باره ی باورها و عقایدش احساس می کرد.
در این بحث اساسا مهم نیست که محتوای این باورها چه باشد، ایمان یا کفر یا تردید
یعنی بحث اختصاصی به افراد سنتی یا فراباوران ندارد، بلکه در مورد منکران ماورا و حسی مسلکان نیز همین سخن صادق است و آنها نیز با همین مسأله و مشکل مواجهند.
🌀
اما اگر پاسخ به این سؤال منفی بود، تهدید هیچ باوری، تهدید هویت و شخصیت انسانی تلقی نخواهدشد و چنین احساسی اگر در فردی ظاهر شود، باید به عنوان یک مشکل و نوعی بیماری ارزیابی شود و برای رفع و التیام آن چاره ای اندیشیده شود.
تعجب نکنید که این دیگر چه نوع بیماری است! به حق چیزهای نشنفته! هرکس هر چیزی را دوست ندارد نام بیماری بر آن می نهد!!!
مراد از بیماری (an abnormal physical or mental condition = Disorder ) هر حالتی از جسم و ذهن و روان است که خلاف اقتضای طبیعت انسان باشد.
یاور متوجه شد که برای یافتن پاسخ سؤال خود، ابتدا باید به این سؤال پاسخ دهد که

مراد از هویت من چیست؟

🔅آیا اساسا چنین چیزی وجود دارد؟ و اگر وجود دارد قابل تشخیص هست؟
🔅و اگر قابل تشخیص هست چه صفات منحصر به فرد و ممتازی دارد؟
بعد خودش پاسخ داد:
منظور من از هویت ، همان چیزی است که به آن با واژۀ (من) اشاره می کنم.
من، فلان فرزند بهمان و متولد سال ... در شهر ... و ...
این چیزی است که هیچ صاحب شعوری از ادراک آن بی بهره نیست و هر موجود جانداری چنین یگانگی وجودی را در خود حس می کند.
این من دارای اجزای جسمی و روانی خاصی است و تاریخی و جغرافیایی دارد منحصر به فرد، یعنی نسبتش با زمان خاصی است و مکان خاصی و ملازم با رویدادهای خاصی که تحت شرایط ویژه و منحصر به خویش رشد کرده و زیسته و همچنان به این سیر ادامه می دهد. موجودی که دارای ریشه ای مشخص، خصوصیات ژنتیک و بیولوژیک مشخص که هر لحظه از تاریخش، بخشی از هویت وی و مؤثر در تکوین شخصیتش
و هیچ حالتی از حالات کنونیش ، فارغ از گذشته اش نیست و علت خاصی در پروسۀ تکوینش دارد.
هر کسی بالذات، این من را یگانه می داند و همۀ احوالات عارض بر وی را متعلق به آن ذات یگانه می داند.
اگر سرمابخورد ادراک میکند و می گوید که من سرماخوردم، اگر دچار سانحه شود می گوید من تصادف کردم، اگر شاد شود، شادی را در آن من ادراک میکند و حتی اگر عضوی از خویش را از دست دهد، آن عضو را با احتساب مالکیت سابق، عضو خود می داند و می گوید من انگشتم قطع شد! حتی اگر امروز چارانگشتی بوده باشد.
این احساس وحدت و یکپارچگی وجودی و شخصیتی و هویتی از عجیب ترین حسهای انسان است.
حسی که هیچرو قابل انکار نیست و هرکس اگر بتواند خود را در خلوت خویش به خوبی نظاره کند، به آسانی آن را ادراک خواهد کرد و ازینرو بی نیاز از اثبات است و بلکه اثبات آن ناممکن.
یعنی اگر کسی بخواهد این حس درونی خود را نادیده بگیرد ، هیچ دلیلی برای اثبات این وحدت و یگانگی نمی توان بر وی ارائه کرد.
اما پذیرش همین اصل ساده، منبع بسیاری از دریافتهایی است که انسان هرگز نمی توانست از طریق حواس بیرونی به آن دست یابد.
به همین جهت، می توان این کشف و شهود انسان را منبع عظیم از استنتاجاتی دانست که مغایر با مدعیات امپیریسم(Empiricism) یعنی مکتب تجربه و حس ( تجربه گرایی) است. ابن سینا و به تبع آن خواجۀ طوسی و دیگر فلاسفه مسلمان از این اصل بهره های فراوان برده اند.
اما سؤال اصلی هچنان این است که:

آیا باورها و عقاید ما بخش لاینفک ذات و هویت ( منانگی) ماست؟

(ادامه دارد)


https://news.1rj.ru/str/CriticalThinker

آیا هدف وسیله را توجیه می کند یا نه؟ (2)

🔅🔅🔅🔅🔅🔅🔅🔅🔅🔅

سرگشته تلاش کرد ابتدا خود سؤال را تا حد ممکن واضح سازد و سعی کرد آن را به سؤالات ریزی تجزیه کند.
اما نهایتا دریافت که این سؤال از نظر پرسنده، همۀ آن سؤالات را شامل نمی شود بلکه به حالت خاصی از آنها اشاره دارد.
کدام حالت؟
اگر دو عامل تعیین کننده در هر عمل ارادی انسان وجود داشته باشد اولی هدف رفتار و غایتی که عامل به دنبال رسیدن به آن است و دومی روش و منش و نوع ابزار انتخاب شده برای دستیابی به هدف .
این سؤال به دنبال پاسخ این است که:
اگر هدفی که فرد از یک رفتار دارد امری مقدس باشد، آیا مقدس بودن هدف بهره بردن از هر ابزار و شیوه ای را برای رسیدن به هدف مباح می نماید؟
به تعبیر دیگر مقدس بودن هدف به طور اتوماتیک ابزارها و شیوه ها را تحت الشعاع خود قرار می دهد و آنها تنزیه می کند؟
یا اینکه پاسخ منفی است و مقدس بودن هدف نه تنها موجب نمی شود که شیوه و ابزار تقدس یابند بلکه برعکس، ایجاب می کند که مراقبتهای بیشتر و روشهای محتاطانه تری برای رسیدن به هدف اتخاذ شود که مبادا به قدسیت هدف لطمه نزند.
اگر مراد از سؤال را به همین حالت اختصاص دهیم:
برای یافتن پاسخ اول باید به این سؤال جواب دهیم که آیا این سؤال پاسخ واحدی دارد که می توان درستی آن را در هر حالتی ثابت کرد؟
یا اینکه برخی از پارامترهایی که در پاسخ دخیلند، صبغۀ فردی دارند و سابجکتیو هستند و ازینرو پاسخ سؤال از فردی تا فرد دیگر می تواند متفاوت باشد.
برای پاسخ دادن به سؤال اخیر، باید دریابیم که چه عواملی می توانند در پاسخ سؤال دخیل باشند.
در یک نگاه عمیقتر به مسأله می توان دریافت که برخی از گزاره هایی که در پاسخ این سؤال باید به کار برده شوند توصیفی( Denoscriptive ) نیستند بلکه توصیه ای و ارزشی (prenoscriptive ) هستند.
گزاره های توصیفی گزاره هایی هستند که در مقام توصیف جهان خارج مستقل از ذهن ما هستند. مثل این گزاره که: کرۀ زمین در تصرف انسانهاست.
گزاره های توصیه ای آنهایی هستند که از جنس باید و نباید هستند و تنها در مورد نوع رفتار انسان ارزش سازی می کنند. یعنی گزاره های ارزشی هستند. نه به این معنا که ارزشمند هستند بلکه به این معنا که از جنس گزارش ارزش و بیان خوبی و بدی یک عمل هستند.
برای مثال این گزاره که: خوبی یا بدی ابزار صرفا به قدرت ایصال به هدف وابسته است!
یا مثال ساده تر: میازار موری که دانه کش است!
یعنی آزردن مور دانه کش نادرست است.

https://news.1rj.ru/str/CriticalThinker

‍ 🔸پیرمرد: یک دانه گوجه فرنگی توی مملکتتون هفتصد تومن شده!
وزیر: خب!
پیرمرد: گوش میکنی یا نه؟
وزیر: خب!
پیرمرد:
روزگار را هر روز بدتر می‌بینم
این جهان را پر از خوف و خطر می‌بینم
دختران را همه جنگ است با مادر
پسران را همه بدخواه پدر می‌بینم
وزیر: خب!
پیرمرد: خودتون میدونید و مملکتتون!
🔻پانوشت:
یاد نظامی گنجه‌ای افتادم:
پیرزنی را ستمی درگرفت
دست زد و دامن سنجر گرفت
کای ملک آزرم تو کم دیده‌ام
وز تو همه ساله ستم دیده‌ام
گر ندهی داد من ای شهریار
با تو رود روز شمار این شمار
داوری و داد نمی‌بینمت
وز ستم آزاد نمی‌بینمت
از ملکان قوت و یاری رسد
از تو به ما بین که چه خواری رسد...
بر پله پیره‌زنان ره مزن
شرم بدار از پله پیره‌زن
بنده‌ای و دعوی شاهی کنی
شاه نه‌ای چونکه تباهی کنی
شاه که ترتیب ولایت کند
حکم رعیت برعایت کند...
عالم را زیر و زبر کرده‌ای
تا توئی آخر چه هنر کرده‌ای
دولت ترکان که بلندی گرفت
مملکت از داد پسندی گرفت
چونکه تو بیدادگری پروری
ترک نه‌ای هندوی غارتگری
مسکن شهری ز تو ویرانه شد
خرمن دهقان ز تو بیدانه شد
زامدن مرگ شماری بکن
میرسدت دست حصاری بکن
عدل تو قندیل شب افروز تست
مونس فردای تو امروز تست
پیرزنانرا بسخن شاد دار
و این سخن از پیرزنی یاد دار...
@sahandiranmehr

سرگشته و دوستان(17)

🔭 باورها و اعتقادات ، مقوّم ذات ما نیستند

یاور در این سؤال درمانده بود که:
آیا باورها و عقاید من بخش لاینفک و اجتناب ناپذیر شخصیت و هویت و سرشت و سرنوشت من هستند یا نه؟
چگونه می توانست پاسخ این سؤال را دریابد؟
با خود اندیشید:
اگر چیزی بخشی از هویت من باشد،ضروری است که با تغییر آن یا حذف آن، دیگر من آنی نباشم که بودم و تشخصی دیگر و فردیتی دیگر بیابم.
با خودش میگفت که برای هویت شخصی انسانها از دو زاویه می شود نگاه کرد:
اول: از زاویه و نظرگاه حسهای بیرونی یعنی آنچه ما از طریق چشم و گوش و دیگر حواس تجربه می کنیم
دوم: از منظر چشم درون که می توان آن را شهود هم نامید
و ادامه داد که: من که نمی خواهم راجع به شخصیت و عوامل دخیل در آن، بررسی علمی کنم. آنچه برای شخص من اهمیت دارد آن چیزی است که به طریق مستقیم و بدون دخالت حواس بیرونی از خود در می یابم.
آنچه مرا (من) کرده است، این حس غیرقابل تردید است که من با هر آنچه در حافظه ام و قوه خیالم مانده است، یقین دارم که من همان فردی هستم که در فلان تاریخ در فلان شهر و فلان خانواده و از فلان پدر و مادر متولد شده ام و پروسۀ خاصی را طی کرده ام و الان در این موقعیت خاص به حیات خویش ادامه می دهم.
من همانم که بودم، من وقتی از خواب برمی خیزم همان فردی هستم که دیشب سر به بستر نهاد و به خواب رفت.
معنی این جمله این است که با همۀ تغییراتی که در من ایجاد شده است، منانگی من و فردیت و هویت یگانۀ من تغییری نیافته است و بنابر این وقتی همۀ این تغییرات را به خودم نسبت می دهم، این نسبت را نه مجازی و نه همراه با مسامحه، بلکه حقیقی و درست و دقیق و یقینی می یابم.
با دقت و یقین کافی می گویم من در سال فلان و در شهر فلان متولد شده ام.
یعنی من دقیقا همان فرد هستم و این تغییرات جسمی، فکری و روانی مرا فردی دیگر نساخته است.
از این سخن می توانست نتیجه بگیرد که صفات و ویژگیهایی که دچار تغییر شده اند، هیچکدام جزو ذات وی نبوده اند.

چرا؟

🖌 چون برای مثال اگر قد 50 سانتی متر جزو ذات وی و صفات ذاتی وی بود اگر قدش 51 میشد دیگر همان فرد نبود و فردی دیگر جای فرد قبلی نشسته بود، همچنین وزن، اندازه و ابعاد جسم ، انفعالات روحی و روانی مثل خشم، عطوفت، ترحم و..
زیرا با تغییر در آنها او حس نمی کرد که فرد دیگر شده است بلکه باز می گفت من ناراحت شدم یا شاد شدم یا عصبانی شدم یا نفرت در وجودم سرکشید و.. و هنوز آن من همان من سابق بود.
حال احساس می کرد که پاسخ سؤالش کم کم در ذهنش پدیدار می شود.
باورها و عقاید، دریافتهای حسی و افکار و ادراکات هم از جملۀ آن امور متغیر هستند..
چونکه : بروز و زوال هیچیک باعث تغییر در منیت و هویت انسان نمی شوند..

روزگاری چیزی نمی دانست، هنوز باور و اعتقادی نداشت و همان موقع هم همین یاور بود، روزگاری افکاری سطحی و خرافی در سر داشت باز هم یاور بود، روزگاری تحصیل کرد و چیزهای زیادی آموخت ولی این یادگرفتنها باعث نشد یاور دیگر یاور نباشد،
و امروز که به چیزهایی باور دارد و اعتقاداتی دارد هرگز معلوم نیست اینها دچار تغییر و دگرگونی نشود ولی مطمئن است که این تغییرات ، هویتش را از او نخواهدستاند و او همچنان تا آخر یاور خواهد ماند.
📌 پس می توانست بگوید که باورها، اعتقادات و افکار و ادراکات خاصی جزو ذات او به حساب نمی آیند و تغییر این باورها و عقاید هویت وی را از او نخواهد ستاند.
اما سؤالی هنوز پابرجاست:

اگر باورها و عقاید ما جزو ذات ما نیستند پس چرا ما در مقابل تغییر آنها مقاومت می کنیم؟

چرا همیشه دوست داریم که مطمئن باشیم که ما درست فکر می کنیم و عاری از خطا هستیم و هیچ خطایی در دانسته های ما وجود ندارد؟

(ادامه دارد)

🖍🖌🖍🖌🖍🖌🖍🖌

https://news.1rj.ru/str/CriticalThinker

فایل صوتی کتاب منطق کاربردی
👇

منطق کاربردی